Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
Dlaczego psy szczekają... a nie "hauczą"?
Dlaczego kot miałczy, a pies nie hauczy? Skąd się wzięło słowo "szczekanie" na określenie odgłosów wydawanych przez psy i w ogóle dlaczego te czworonogi…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "grajdoł"?
Nie jest łatwo ustalić pochodzenie słowa "grajdoł". Jest kilka koncepcji. Pierwsza z nich głosi, że to słowo ma związek z gwarowym "grajdać się" czyli iść…
- PrzySłowie
Dur brzuszny i inne choroby
Zaczyna się od durnia i... duru brzusznego. Dziś tropimy nazewnictwo związane z chorobami. Okazuje się, że durowi brzusznemu jest całkiem blisko do... miłości!…
- PrzySłowie
"Ale jaja!" czyli język humoru
Co łączy jaja z zabawnymi sytuacjami? Znamy je z powiedzeń: "ale jaja!" i "jaja jak berety". Wyjaśniamy zarówno kwestię jaj, jak i beretów w dobrze znanym…
- PrzySłowie
Dlaczego tak bardzo męczą nas spotkania online?
Czy da się naukowo wyjaśnić dlaczego spotkania online męczą nas bardzie os potkań "na żywo"? Jak działa nasz mózg, jak odbiera bodźce, czego brakuje w relacji…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło i co oznacza wyrażenie "od sasa do lasa"?
Wyjaśniamy etymologię wyrażenia "od sasa do lasa". Przedstawia fakty, nieznane historie i... trochę mitów, które zadomowiły się nawet w literaturze. Znajdujemy…
- PrzySłowie
Skąd bierze się hejt?
Emocje są dla nas jak drogowskazy w utrzymywaniu relacji. Kiedy komunikacja przenosi się do internetu, wiele jej elementów ulega zatraceniu. Z drugiej strony…
- PrzySłowie
Czeszczyzna i polszczyzna...
W jednym (prawie) mieszkają słowniku. Tropimy wyrazy w języku polskim, które przejęliśmy od południowych sąsiadów - Czechów. Wiele z nich dotyczy religii -…
- PrzySłowie
Jak mówimy o technologii i sztucznej inteligencji?
Całkiem niedawno media obiegła informacja o tym, jak uprzejmie komunikujemy się ze sztuczną inteligencją, prosząc ją o coś, a następnie za to coś dziękując…
- PrzySłowie
"Ale laska" - skąd się wzięło to powiedzenie?
Co wspólnego ma laska z... leszczyną? A może laska w jakiś sposób wiąże się z... miłością. W tym odcinku zajmiemy się pochodzeniem takich określeń jak…
- PrzySłowie
Czy "picie duszkiem" ma coś wspólnego z... duchami?
Dlaczego możemy "pić coś duszkiem"? Czy chodzi o małego ducha, czyli duszka? A może wcale nie o ducha, tylko o... dech?
- PrzySłowie
"Nudy na pudy" - czym są tytułowe pudy i skąd wzięły się w języku?
Ich droga do polszczyzny okazuje się być niekrótka (i - aż chciałoby się dodać - nienudna) i wskazuje na języki naszych sąsiadów. Mówimy również, że cos jest…
- PrzySłowie
"Cykać się" i "mieć pietra" - o strachu w języku
Czy zielone liście cykorii mogą mieć cokolwiek wspólnego z popularnym "cykorem" czyli strachem? Tym razem zajmujemy się wyrażeniami, których używamy na…
- PrzySłowie
Niedosłownie o "bawełnie", "banialukach" i "ogródku"
Powiedzenia "mówić bez ogródek", "owijać w bawełnę” czy "opowiadać banialuki" może już nieco wyszły użycia ale nie mamy kłopotu aby odgadnąć ich znaczenie…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "**anie w banie"?
Autor cyklu - Mateusz Adamczyk, w odpowiedzi na pytanie słuchacza, przedstawia kilka koncepcji pochodzenia tego wulgarnego powiedzenia. Dodatkowo dowiadujemy…
- PrzySłowie
Co wspólnego mają ze sobą słowa: "prysznic", "nikotyna" i "gadżet"
Słowa, które brzmią zupełnie inaczej: "prysznic", "nikotyna", "gadżet". Co może je łączyć. Wszystkie pochodzą d nazwisk wynalazców. Ciekawe historie powstania…
- PrzySłowie
Dziś prawdziwych waćpanów już nie ma...
Mateusz Adamczyk opowiada o źródłosłowie i zwyczajach językowych dotyczących słów: "waćpan", "pan", "pani" i "państwo".
- PrzySłowie
Plebiscyt Mistrz Mowy Polskiej
8 lipca w Pałacu Rzeczypospolitej po raz 25. wręczono nominacje do tytułu Mistrza Mowy Polskiej. Ilu Mistrzów Mowy mamy w Polsce? Skąd pomysł na taki plebiscyt…
- PrzySłowie
Geneza słów: "na pohybel", "sczeznąć" i "nieboszczyk"
Skąd się wzięły takie słowa jak: "na pohybel", "sczeznąć" czy "nieboszczyk"? Czy ich znaczenie zmieniało się wraz z upływem lat? Dziś są już rzadko używane i…
- PrzySłowie
Różne znaczenia słowa "pyszny"
Dlaczego słowo pyszny oznacza jednocześnie śmiały i zarozumiały? Wyjaśniamy etymologię tego słowa oraz omawiamy jego jakże różne znaczenia.
- PrzySłowie
Logiczna interpunkcja
Wbrew pozorom interpunkcja w języku polskim jest bardziej logiczna i naturalna niż w innych językach. Abyśmy zapamiętali zasady cytuje pomocny język, rozkłada…
- PrzySłowie
Język migowy i migany
Czym się różni język migowy od... miganego? Autor opowiada o różnicach i zasadach, które dotyczą tych dwóch sformułowań. Dodatkowo zawraca uwagę jak i kiedy…
- PrzySłowie
Nielogiczności w polszczyźnie
Czy słowa: "liść", "list" i "listopad" mają ze sobą coś wspólnego? skąd się wzięły słowa "facet" i... "fikuśny". Czy ich pochodzenie da się logicznie…
- PrzySłowie
Krótka historia... wulgaryzmów
Etymologia tych najpowszechniejszych i ich historia powiązana m.in. z... niemiłymi zapachami i kurami oraz innymi nieoczywistymi skojarzeniami. Dodatkowo…
- PrzySłowie
Z notesika grypsownika - gwara przestępcza
Wiele wyrazów w potocznej polszczyźnie ma swój rodowód w gwarze więziennej, z czego na co dzień nie zdajemy sobie sprawy. Zdarza nam się "kminić", wyrażać…
- PrzySłowie
Co dawniej uznawano za błąd językowy?
Jedną z naszych ulubionych aktywności narodowych jest "błędologia stosowana". Z czujnością wychwytujemy moment, gdy ktoś powie lub napisze -"wziąść" czy…
- PrzySłowie
Język chorób psychicznych
Czy pogardliwe określenie "czubek" ma coś wspólnego z ptasim czubkiem, czy zakonnym kapturem? W tym odcinku o pochodzeniu słowa "szur". Także o tym, jak mówić…
- PrzySłowie
Do diaska czyli gdzie?
Pan Sylwester zapytał o powiedzenia z cząstką "do-". W tym odcinku o tym, skąd wzięło się wyrażenie "do cna", oznaczające opróżnienie czegoś do końca. Dawniej…
- PrzySłowie
Winda i toaleta - kłopotliwe miejsca spotkań
Powiedzieć "dziękuję" po wspólnej podróży między piętrami? Czy wypada przywitać się w toalecie? Tym razem o języku z perspektywy kultury i dylematach…
- PrzySłowie
Co mówimy przez sen?
Mamrotanie, szept, płacz czy śmiech. Blisko 5% populacji regularnie mówi przez sen - jak się okazuje, zgodnie z zasadami gramatyki! Często nawet prowadzimy…
- PrzySłowie
Kłopotliwe w wymowie końcówki wyrazów
Czasem - "ą", innym razem - "oł", jeszcze innym - "om". Tym razem przysłuchujemy się błędnej wymowie końcówek wyrazów. Niektóre z tych błędów wywodzą się z…
- PrzySłowie
Kabaret może mieć twarz kobiety. Przypominamy rozmowę z Joanną Kołaczkowską
Joanna Kołaczkowska zmarła po długiej walce z nowotworem. Jedna z najpopularniejszych polskich aktorek kabaretowych odwiedziła 1 sierpnia 2024 roku audycję…
- PrzySłowie
Język dubbingu i musicalu - rozmowa z Marcinem Francem
Dlaczego tak trudno dubbingować Timothéego Chalameta? Czy Jaskier jest dobrym bardem? Czy narzekanie na "źle przetłumaczone piosenki" ma sens? Jak zacząć…
- PrzySłowie
O akcentowaniu w języku polskim
W języku polskim akcent pada zazwyczaj na przedostatnią sylabę - nazywamy to zjawisko akcentem paroksytonicznym. Istnieją jednak wyjątki, gdzie akcent pada na…
- PrzySłowie
"Wisi mi to...kalafiorem”
Czy słyszeli kiedyś Państwo powiedzenie: "wisi mi to kalafiorem"? W tym odcinku o genezie jego powstania oraz o innych wyrażeniach z nazwami warzyw takimi jak…
- PrzySłowie
Dlaczego często narzekamy?
To podobno cecha narodowa Polaków. "Stara bieda" odpowiadamy zapytani o to, co słychać. Z trudnością przyjmujemy też komplementy, niełatwo przychodzi nam…
- PrzySłowie
"Sam jak palec" - ręce, dłonie i stopy w języku
Tytułowy frazeologizm wydaje się być nielogiczny, wszak palców mamy dziesięć. Skąd wzięło się zatem to powiedzenie? Zajmujemy się też innym, zaskakująco…
- PrzySłowie
Pochodzenie podobnych wyrazów
Czy denaturat ma coś wspólnego z denatem? Czy biegunka ma coś wspólnego z bieganiem? A może staw w ciele człowieka jest powiązany ze stawem - zbiornikiem…
- PrzySłowie
Anachronizmy w języku polskim
Anachronizm to celowe lub mimowolne użycie w wypowiedzi elementów językowych (słów, zwrotów, konstrukcji gramatycznych), które nie pasują do epoki, w której…
- PrzySłowie
Dlaczego warto uczyć się nowych wyrazów?
Nowych wyrazów uczymy się nie tylko po to, aby móc precyzyjniej wyrażać swoje myśli, ale - jak się okazuje w dzisiejszym odcinku - również dla lepszego…
- PrzySłowie
Dokąd zmierza polszczyzna? O tendencjach rozwojowych języka
Jak wynika z listów, które do mnie Państwo piszą, wiele zmian językowych budzi Państwa niepokój. Ale czy jest się czym martwić? Czy polszczyzna rzeczywiście…
- PrzySłowie
Prochowiec i inne ciuchy
Co wspólnego ma cienki płaszcz z prochem? Tym razem śledzimy nazwy niektórych części garderoby. Wyjaśnienia doczekały się także ubrania określane czasem mianem…
- PrzySłowie
Czy nazywam się Asia - jest poprawne?
Mam na imię Kasia czy nazywam się Kasia? Po którym wyrażeniu należy dodać nazwisko? W tym odcinku dowiemy się o zasadach poprawnego przedstawia się.
- PrzySłowie
Jak uczymy się mówić?
Przyglądamy się temu, jak po kolei małe dzieci budują w sobie słownik języka, z którym osłuchują się już w łonie matki, przez co mają wrodzone predyspozycje do…
- PrzySłowie
Kłopotliwe formy zaimka "ta" - czyli "tę" i "tą"
Rozróżnienie dwóch form zaimka "ta", czyli "tę" i "tą" sięga jeszcze czasów staropolskich. I choć belfrzy wciąż strofują uczniów za niepoprawne jej użycie…
- PrzySłowie
Kropka nienawiści i inne kropki
Jak to się stało, że zwykły znak umieszczony na końcu zdania stał się symbolem złości i niechęci? Zbadali to naukowcy, a wyniki ich badań prześledził Mateusz…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "głupi jak but"?
Odpowiadamy na pytania i wątpliwości słuchaczy naszego cyklu "PrzySłowie". Tym razem zdradzamy szczegóły powstania powiedzenia "głupi jak but". Wyrażenie to…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "ojciec"?
Jedno z najważniejszych słów dla każdego człowieka - "ojciec". Praindoeuropejskie słowo "atta", które było pieszczotliwym określeniem zarówno ojca, jak i matki…
- PrzySłowie
Nic dwa razy się nie zdarza - rzecz o podwójnych zaprzeczeniach
Tytułowe zdanie noblistki jest tu przykładem użycia podwójnego zaprzeczenia. Dlaczego samo "nic"nie wystarczy dla przedstawienia sensu tego zdania? Jakie…
- PrzySłowie
Tajemnice frazeologizmów
"Pluć sobie w brodę", "wyrzucać coś sobie", "mieć z kimś na pieńku" - to tylko przykłady polskich frazeologizmów. W tym odcinku pokazujemy błędy i historie…
- PrzySłowie
Jak nazwać męża... prezydentki?
W Polsce funkcja pierwszej damy wiąże się jedynie z obowiązkami reprezentacyjnymi. Małżonka prezydenta nie ma obowiązku występować publicznie, ale zazwyczaj to…
- PrzySłowie
Rzecz o słowach, które się mylą
Czasem łatwo się pomylić. Cenzura brzmi podobnie jak cezura, adopcja - jak adaptacja, a ewaluację można pomieszać z ewolucją. Choć brzmią podobnie, to ich…
- PrzySłowie
Skąd wzięła się "Polska"?
Nie na mapie, nie w historii, a w języku. Skąd wzięła się nazwa "Polska"? Pochodzi od "pola" i "Polan", ma także wiele wspólnego z przymiotnikiem. Oprócz…
- PrzySłowie
Czy słowniki w dzisiejszych czasach są tylko ozdobą bibliotek?
Słowniki polszczyzny mają zasadnicze znaczenie dla rozwoju i użytkowania języka, pomagając w rozumieniu znaczenia słów, poprawnej ortografii i fleksji, a także…
- PrzySłowie
Co można "popełnić", a czego nie?
Słowo "popełnić" ma źródło w słowiańskim rdzeniu, który wywodzi się od starosłowiańskiego "popełniti", oznaczającego "robić, wykonywać, popełniać". W…
- PrzySłowie
Co można wyczytać z charakteru pisma?
Rynek kusi ofertami analizy pisma pod kątem cech osobowości. Czy brak pętelki w literze "t" może powiedzieć coś prawdziwego o człowieku? Mateusz Adamczyk…
- PrzySłowie
Jaka była tegoroczna matura?
Matury dobiegły końca i jak zawsze wzbudziły spore zainteresowanie - nie tylko samych uczniów i uczennic. A największe dyskusje wywołały, jak zawsze, tematy z…
- PrzySłowie
Sztuka i sztuczność. Co mają wspólnego?
Słowo "sztuka" przyszło z Niemiec i pierwotnie oznaczało część czegoś lub pojedynczy egzemplarz. Z czasem "sztuką" zaczęto nazywać szczególnie zręczne…
- PrzySłowie
Czy da się uprościć... ortografię?
Odpowiadamy na wiecznie powracające pytanie: czy można całkowicie uprościć ortografię. Przeciwko tej propozycji są pisownia i wymowa. Gdybyśmy tak zrobili…
- PrzySłowie
Etymologii słowa "dziecko"
W polszczyźnie słowo "dziecko" pojawiło się w XV-XVI wieku i stopniowo zastąpiło inne określenia, takie jak "dziecię". Pierwotnie słowo "dziecko" mogło mieć…