Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "dostać kosza"?
Dlaczego odrzucając czyjeś zaloty "dajemy komuś kosza"? Ma to związek z dawnymi zwyczajami, kiedy to osobę, która popełniła jakiś występek, wstawiano do…
- PrzySłowie
"Szponcić", "67" i "okpa" - co znaczą młodzieżowe słowa roku?
Młodzieżowe słowo roku 2025 zostało wybrane. A zwycięzcą okazał się czasownik "szponcić" i towarzyszący mu rzeczownik "szpont". Co oznaczają te oraz inne…
- PrzySłowie
"Półwysep Helski", "półwysep Helski" czy "półwysep Hel"?
Zbliża się reforma ortografii. Od stycznia 2026 roku niektóre zasady ulegną zmianie. Rada Języka Polskiego zmieniła jednak zdanie w kwestii jednej z…
- PrzySłowie
Jak należy odmieniać takie słowa jak "tłuszcz" czy "materac"?
Dziś kilka słów o odmianie rzeczowników takich jak "tłuszcz" czy "materac" bo nawet w reklamach telewizyjnych pojawiają się błędy językowe związane z ich…
- PrzySłowie
"Zagwozdka" - skąd się wzięło to słowo na naszym języku?
Potoczne słowo "zagwozdka" pochodzi z języka rosyjskiego i pierwotnie oznaczało zatyczkę lub korek, co dało początek jego metaforycznemu znaczeniu: trudność…
- PrzySłowie
"Szponcić" zwycięzcą plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku 2025
Znamy już zwycięzcę Plebiscytu na Młodzieżowym Słowem Roku 2025. Decyzją internautów zostało nim słowo: "szponcić". Tego określenia używa się w celu wyrażenia…
- PrzySłowie
"Obudzić się z ręką w nocniku” - skąd się wzięło to wyrażenie?
Kiedy nagle znajdujemy się w sytuacji, w której za późno jest na reakcję i zmiany używamy związku frazeologicznego "obudzić się z ręką w nocniku”. Wywodzi się…
- PrzySłowie
Skąd wzięło się określenie "piąta woda po kisielu"?
Dlaczego "woda", dlaczego "piąta" (lub "siódma" czy "dziesiąta") i dlaczego "po kisielu"? Nie chodzi tu o znamy nam kisiel, a o specjalną potrawę z zakwasu -…
- PrzySłowie
Dlaczego "ślepia" służą do widzenia?
"Ślepy" to współcześnie obraźliwe określenie człowiek niewidomego. Więc dlaczego słowo "ślepia" to określenie oczu, które wszak służą do patrzenia i…
- PrzySłowie
Skoro "wieprzowina" to mięso wieprza, to dlaczego "słonina" nie jest mięsem słonia?
"Wieprzowinia" to mięso wieprza, "wołowina" - wołu, "cielęcina" - cielaka... Więc skąd się wzięło słowo "słonina", które wcale nie oznacza mięsa słonia?…
- PrzySłowie
Neuroróżnorodność w języku i komunikacji
Neuroróżnorodność, neurotypowość i neuroatypowość - to słowa, które powoli przebijają się do naszej społecznej świadomości. Czym są te zjawiska i jak wpływają…
- PrzySłowie
"Bimber", "biba" i "dyskoteka"
Czuć duch imprezowania! Odpowiadamy na pytania dotyczące słów ze świata ziemskich rozrywek. Pierwsze z nich to "bimber" i... - jak się okazuje - niełatwo…
- PrzySłowie
GOAT, tuff i slay. Jak mówi młodzież? czyli nominacje do Młodzieżowego Słowa Roku
Przygląda się słowom nominowanym w tegorocznej edycji plebiscytu na Młodzieżowe Słowo Roku. Finał akcji dopiero przed nami, jednak już teraz próbujmy…
- PrzySłowie
Powiedzenia: "witać się z gąską" i "kobyłka u płota"
Mówiąc, że ktoś "witał się z gąską" mamy na myśli osobę, która przeliczyła się z siłami i będąc blisko celu nie zauważyła niebezpieczeństwa. To powiedzenie ma…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło określenie "szmat czasu"?
Wyraz "szmat" ma najprawdopobniej korzenie w białoruskim "szmatać" czyli mocno szarpać. W ten sposób można oderwać spory kawałek czegoś i dlatego kiedyś słowo…
- PrzySłowie
Czym się różni dywersja od sabotażu?
Te dwa słowa w ostatnich dniach wielokrotnie pojawiało się w przestrzeni publicznej. W tym odcinku sięgamy m.in. do "Leksykonu Wiedzy Wojskowej" wyjaśnia…
- PrzySłowie
O "niechlujstwie" i "schludności"
Skoro używamy przymiotnika "niechlujny", to dlaczego nie mówimy "chlujny"? I jakie wobec tego jest językowe przeciwieństwo niechlujności? Dawniej mówiono…
- PrzySłowie
Dlaczego używamy określenia "rok przestępny"?
Dlaczego dłuższy o rok dzień nazywamy przestępnym? Czy ma to jakiś związek z "przestępstwem"? Nasi przodkowie mówiąc "przestępny" mieli na myśli to, co…
- PrzySłowie
Pochodzenie słów: konsolacja, stypa i poczesne
Omawiane przez nas wyrazy - konsolacja, stypa i poczesne - mają związek z obrzędami pogrzebowymi. Skąd się wzięły w naszym języku i co oznaczają oraz czy…
- PrzySłowie
Co rośnie na "szczerym polu"?
Szczery czyli czysty, przejrzysty i bez domieszek. Mamy zatem w polszczyźnie "szczerą prawdę", "szczere złoto" i "szczery" jako przymiotnik opisujący ludzi nie…
- PrzySłowie
"Keczup" czy "keczap"?
W tym odcinku rozstrzygamy jedną z najgorętszych kulinarno-językowych zagadek. Czy poprawnym jest napisać "keczup" czy może "keczap"? Jak naprawdę brzmi ta…
- PrzySłowie
"O ciszy najlepiej mówi się poezją"
Czym jest cisza? Czy brak słów może prowadzić do głębszego zrozumienia? I jak doświadczyć ciszy w świecie, który bez przerwy mówi? O tym, między innymi…
- PrzySłowie
Dlaczego mamy czasownik "odchudzić" zamiast "odgrubić"?
Dlaczego w języku polskim powszechnie używamy czasownika "odchudzić", a brakuje logicznie przeciwstawnego "odgrubić", który na pozór wydawałby się bardziej…
- PrzySłowie
"Wyprzedaż" czy "wysprzedaż"?
Która forma jest poprawna: "wyprzedaż" czy "wysprzedaż"? Poszukując odpowiedzi na to pytanie trzeba wrócić do historii, kiedy to w języku polskim funkcjonował…
- PrzySłowie
Skąd wzięło się powiedzenie "od stóp do głów"?
Głowę mamy jedną, skąd zatem liczba mnoga w popularnym powiedzeniu? Żeby wyjaśnić te kwestię sięgamy do znaczenia logiki i estetyki w języku, bo to one…
- PrzySłowie
Czy słowo "podpaska" ma coś wspólnego z "pasem"?
Wyraz "podpaska" pochodzi od czasownika "podpasać", czyli podwiązać pasem lub taśmą albo przewiązać dookoła. Czy ma ono coś wspólnego z pasem? Pierwotnie słowo…
- PrzySłowie
"Chłopaki" czy... "chłopacy"? Która forma jest poprawna?
"Chłopaki" czy "chłopacy"? A może obie formy są poprawne? Otóż obie są dopuszczalne, w zależności od sposobu ich użycia, gdyż różnią się... rodzajem. A więc te…
- PrzySłowie
Nazwiska - odmieniać czy nie odmieniać?
Ogólna zasada nakazuje odmieniać nazwiska. Bezspornie warto próbować, bo wyrazy odmieniane stają się nam bliższe i bardziej swojskie. Jednak w niektórych…
- PrzySłowie
Łazienka, toaleta, wychodek - gdzie król chodził piechotą?
Czy łazienka ma coś wspólnego z łażeniem? Wszak określenie "wychodek" również jednoznacznie nawiązuje do... chodzenia. We wskazane miejsca piechotą chodził…
- PrzySłowie
"Nowo narodzony" czy "nowonarodzony"?
Jak to zapisać wyrażenie złożone z przysłówka i imiesłowem - łącznie czy rozdzielnie? Nie jest to takie łatwe do wyjaśnienia, gdyż zależy od znaczenia. A więc…
- PrzySłowie
Tajemnice... liczebników porządkowych
Odpowiadamy na kolejne trudne pytania słuchaczy. Ten odcinek naszego cyklu poświęcamy... licznikom porządkowym, takim jak "piąci", "szóści" czy... "jedenaści"…
- PrzySłowie
"Prawi ludzie" i "lewe interesy"
Tym razem o... stronach w polszczyźnie. To, co dobre, w języku lokujemy po stronie prawej (np. "prawe czyny"). Lewa strona służy do opisywania czynów wątpliwej…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie? "gra niewarta świeczki"?
Dawniej świece były jedynym źródłem światła, a wieczorami (i nocami) właśnie przy świecach uprawiano m.in. hazard. Jak to bywa z grami hazardowymi... nie…
- PrzySłowie
Skąd pochodzi słowo "krzesło"?
Wbrew pozorom słowo "krzesło" nie ma nic wspólnego ze słowem "krzesanie". Pochodzi natomiast od praindouropejskiej cząstki "sker", która oznaczała wyginać…
- PrzySłowie
Czy słowo "schlebiać" ma coś wspólnego z... chlebem?
"Chlebić" oznaczało kiedyś "życie na czyimś chlebie" czyli "życie na czyjś koszt" i właśniue od czasownika "chlebić" pochodzi współczesne słowo "schlebiać". A…
- PrzySłowie
Jak rozmawiać z dziećmi o trudnych sprawach?
Skąd się biorą dzieci? Co się dzieje, jak ktoś umrze? Czym się różnią chłopcy od dziewczynek? Takie pytania pojawiają się w czołówce wielu zestawień…
- PrzySłowie
Co trzymamy w portmonetce?
Pieniądze, forsę, hajs. Każdy nazwie zawartość portfela inaczej. Tym razem krążymy... wokół pieniędzy i wyjaśniamy skąd pochodzą niektóre potoczne określenia…
- PrzySłowie
"Pi razy oko" - liczebniki dla zaawansowanych
Dlaczego mówimy "dwa krzesła", ale "sześć krzeseł"? Staramy się wytłumaczyć tę językową niekonsekwencję. Zdarza nam się także liczyć "raz, dwa, trzy" zamiast…
- PrzySłowie
Lista imion... zakazanych
Które imię można nadać dziecku? Kto o tym decyduje? Czy jest to Rada Języka Polskiego? Otóż nie... Decyzja leży w kompetencjach Urzędu Stanu Cywilnego. Rada…
- PrzySłowie
"Brać coś na tapet" - czym jest ten tapet?
Czym się różni tapet od... tapety? Tapet to dawne określenie zielonego sukna, przy którym toczyły się obrady, a niekiedy także określenie samego stołu. Tak…
- PrzySłowie
"Biała broń" - czym się różni od "broni czarnej"?
Oprócz służącej do walki wręcz "broni białej" jest także "broń czarna". Tak postrzegano dawniej... brudzącą broń palną. Pojedynek z użyciem "broni białej"…
- PrzySłowie
"Fajtłapa" i inni... niedoskonali
"Ciamajda", "niedorajda", "fajtłapa", "lebiega" - tym razem tematem cyklu stały się określenia... niedoskonałości. Część z nich wywodzi się od dawnych określeń…
- PrzySłowie
"Bezczelny", "chamski", "obcesowy"
Co wspólnego ma słowo "czoło" ze słowem "bezczelny"? Czy bycie "na czele" wiąże się z "bezczelnością"? Poznajemy biblijną etymologię słowa "cham" i odpowiadamy…
- PrzySłowie
"Parasol" i "parasolka" - czym się różnią i skąd wzięły się języku polskim?
Skąd się wzięły określenia: "parasol" i "parasolka" i czy zawsze chroniły przed deszczem? Pierwotnie parasole służyły do ochrony przed... słońcem, a żeby…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły określenia: "robić coś dla picu" i "pic na wodę fotomontaż"?
O "picu" prawie ale tak właściwie cóż to takiego jest ten "pic"? Skąd w ogóle w języku polskim wzięło się to słowo? Co oznacza, że czasami "robimy coś dla…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "mieć coś za uszami"?
"Mieć coś za uszami" czyli wyrażenie określające, że nie jest się bez winy i ma się coś na sumieniu. Ale skąd w tym powiedzeniu uszy? Jest kilka wyjaśnień, a…
- PrzySłowie
Międzynarodowy Dzień Tłumacza - dlaczego ważna jest społeczna świadomość pracy tłumaczy i tłumaczek?
We wtorek, 30 września, obchodziliśmy Międzynarodowy Dzień Tłumacza. Postanawiamy nieco to święto... wydłużyć i zapraszamy do rozmowy o tłumaczeniu i osobach…
- PrzySłowie
Historia zapisana w nazwach miejscowości
Nazwy miejscowości pokazują sposób patrzenia na świat naszych przodków. Wiele z nich nawiązuje do świata zwierząt i roślin. Często wskazują też do kogo dane…
- PrzySłowie
"Szewski poniedziałek" - co oznacza to wyrażenie i skąd się wzięło?
Jeśli chcielibyśmy wnioskować o szewcach z popularnych frazeologizmów, wówczas obraz tej grupy nie byłby korzystny. Klną (jak szewcy), nie stronią od alkoholu…
- PrzySłowie
"Na kocią łapę" - dachowce i mruczki w języku
Koty w polszczyźnie nie mają lekko. "Żyć na kocią łapę", "kocia wiara", "biegać jak kot z pęcherzem" - wszystkie te powiedzenia wywodzą się z dawnego…
- PrzySłowie
"Strachy na Lachy" - co oznacza to powiedzenie i skąd się wzięło?
Dawniej na Polaków mówiono... Lachy, a wyraz ten wywodzi się od dawnego określenia pól. Polacy z polami mają zatem wiele wspólnego, a nazewniczo Polsce z…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "wena"?
Czy "wena twórcza" ma coś wspólnego z angielskim słowem "vein" czyli "żyła"? Odnajdujemy źródłosłów obu wyrazów, ale przy okazji poświęcamy też sporo uwagi…
- PrzySłowie
Co łączy "bliźniego" z "blizną"?
Czy słowo "blizna" ma coś wspólnego ze słowem "bliźni"? Tłumaczymy etymologię obu wyrazów i jak zawsze dorzucamy coś, co się nimi łączy, choć na pierwszy rzut…
- PrzySłowie
Co trawi dżdżownicę na łące?
Przyglądamy się słowom ze świata natury... Skąd się wzięło słowo "dżdżownica" w polszczyźnie? Co łączy "trawę" i... "trawienie" oraz "łąkę" i "rozłąkę"?
- PrzySłowie
Przymiotniki rodem ze stadniny
Co oznaczają określenia opisujące konie: "rączy", "narowisty" i "hyży"? Wszystkie sprawiają, że natychmiast wyobrażamy sobie dynamiczne kopytne zwierzęta, ale…
- PrzySłowie
Czy język oddaje nasz stan psychiczny?
To, jak mówimy, zdradza wiele cech naszego charakteru i jest przejawem myślenia o świecie i innych ludziach. Ale czy sposób posługiwania się językiem może…
- PrzySłowie
Tajemnice słowa "nie"
Łącznie czy oddzielnie? jak zapisywać w języku polskim cząstkę "nie"? Czy poprawnie jest napisać: nieprzynoszenie, niesiadanie czy niemiły? A jak forma jest…
- PrzySłowie
Czy "wybaczyć" ma coś wspólnego ze słowem "baczność"?
W tym odcinku wyjaśniamy pochodzenie słów: "wybaczyć”, "przebaczyć" oraz "nienawidzić". Czy wybaczanie ma coś wspólnego ze słowem "baczność", a nienawidzenie…
- PrzySłowie
O nazwach potraw: gołąbki, bigos, rosół
Okazuje się, że "gołąbki" brzmią podobnie... w wielu językach, choć dokładna geneza tego słowa budzi spory językoznawców. Na pewno wykluczyć można zbieżność…
- PrzySłowie
Co łączy żurawia z żurawiną?
W polszczyźnie zdarzają się wyrazy nazywające rośliny, które brzmią podobnie do nazw zwierząt. Tytułowe "żuraw" i "żurawina" są jednym z przykładów. Szukamy…