Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
Odmiana nazwisk kończących się literą "o"
Profesor Irena Bajerowa twierdziłą: "wstyd nie odmieniać nazwisk". Inny badacz (co ciekawe, matematyk) - Hugo Steinhaus, do osób, które nie życzyły sobie, by…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd pochodzi słowo "melepeta"?
Wyraz "melepeta" oznacza kogoś niezdarnego, powolnego, niemądrego. Nie mamy pewności, skąd to określenie pochodzi. Być może powstało z połączenia dwóch…
- PrzySłowie
Jak mówimy o męskości? Rozmowa z Marcinem Michalakiem
"Chłopaki nie płaczą", "męska rozmowa", "toksyczna męskość", "manosfera", "sigma" i "incel" - to składniki społecznego dyskursu na temat męskości. Jaka jest…
- PrzySłowie
Co oznacza powiedzenie "mądrej głowie dość dwie słowie"?
Fraza "mądrej głowie dość dwie słowie" oznacza, że mądremu człowiekowi niczego nie trzeba długo tłumaczyć, bo szybko pojmuje, o co chodzi - wystarczą dwa…
- PrzySłowie
Co oznacza słowo... "manosfera"?
Wyraz "manosfera" ma co najmniej trzy znaczenia. Przede wszystkim są to fora, blogi czy portale, czyli przestrzeń internetowa, sfera internetu, w której…
- PrzySłowie
Co można "popełnić"?
Od jakiegoś czasu czasownik "popełnić" uchodzi za bardziej elegancki odpowiednik słów oznaczających działanie lub tworzenie: w tym przypadku wyrazu "wygłosić"…
- PrzySłowie
Czego godny jest "łagodny"?
Przymiotnik "łagodny" - jego pochodzenie nie ma związku z tym, że ktoś jest czegoś godny. Dzisiejsze określenie "łagodny" wzięło się prawdopodobnie od dawnej…
- PrzySłowie
Paulina Mikuła i jej "Prosty poradnik językowy”
"Zaopiekowany", "na tapecie", "małżonek" - czy te słowa wciąż powinny budzić wątpliwości? Czym jest prosta polszczyzna i czy możemy pozwolić sobie na nieco…
- PrzySłowie
"Pod adresem" i "na adres"
Mieszka się pod jakimś adresem... Jednak, gdy zajrzymy do słownika poprawnej polszczyzny, to znajdziemy informację, że w połączeniu z czasownikiem "wysyłać"…
- PrzySłowie
Dlaczego na seks mówimy... "bara-bara"?
Trudno jednoznacznie ustalić pochodzenie takich wyrażeń, ale prof. Adam Fałowski w swoim "Słowniku etymologicznym polszczyzny potocznej” podaje bardzo ciekawy…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd pochodzi słowo... "wciornaści"?
Wyraz "wciornaści" jest dziś bardzo rzadko używany. Znamy kilka wariantów tego słowa: wciornaści, wciórnaści, wciórności albo wciorki. Pierwotnie słowo…
- PrzySłowie
Wyrażenie "jak z płatka"
Jeśli coś idzie lub poszło nam "jak z płatka", to znaczy, że odbyło się sprawnie i bez kłopotów. Aby rozwikłać zagadkę tego powiedzenia, musimy wiedzieć, że…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło określenie "surowy" w odniesieniu do nauczyciela lub rodzica?
W swoim podstawowym znaczeniu przymiotnik "surowy" oznacza oczywiście taki, który nie został ugotowany, usmażony, upieczony, ani uwędzony... I takie właśnie…
- PrzySłowie
Zrosty, złożenia, zestawienia
Wniebowstąpienie, okamgnienie, zmartwychwstanie, zadośćuczynienie, wniebogłosy... Czy kiedyś obowiązywała pisownia rozdzielna: w niebo wstąpienie; z martwych…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "spuścić nos na kwintę”?
Jak to ze związkami frazeologicznymi bywa, trudno jednoznacznie ustalić, skąd pochodzą. Prawdopodobnie jednak wyrażenie "spuścić nos na kwintę" powstało przez…
- PrzySłowie
Wszystko o nazwach pór roku
Wiosna, lato, jesień, zima - wszystkie te wyrazy to tzw. prasłowa, ponieważ pochodzą jeszcze z czasów prasłowiańszczyzny. I tak wyraz wiosna wziął się od formy…
- PrzySłowie
Co o słowie "kobieta" każdy wiedzieć powinien?
Ze względu na zbliżający się 8 marca w tym odcinku zajmujemy się słowem..."kobieta". To bardzo tajemniczy wyraz i do dziś nie udało się jednoznacznie ustalić…
- PrzySłowie
Rozwikłujemy zagadkę słowa... "rozwikłać"
Słowo "rozwikłać" ma wiele wspólnego z czymś niewiadomym, tajemniczym, niejasnym czy poplątanym. A to dlatego, że podstawowy czasownik "wikłać" oznacza przede…
- PrzySłowie
Ostrów Wielkopolski i Ostrów Mazowiecka
Dlaczego jeden Ostrów jest Wielkopolski, a drugi (w zasadzie druga) Ostrów jest... Mazowiecka? Wyjaśnienie tej zagadki odnajdziemy w historii języka. Sama…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy "feminatyw" a nie "feminatywa"?
Wyraz "feminatyw" jest rodzaju męskiego, a ściślej - męskorzeczowego. W liczbie mnogiej mówimy "te feminatywy" lub "te feminatywa". Sporadycznie pojawia się…
- PrzySłowie
Rozmowa z Izabelą Winiarską-Górską: kropki, kreski i ogonki - historia interpunkcji
Przestankowanie, czyli interpunkcja – traktowana nieco po macoszemu siostra ortografii. Skąd się wzięła, jak zmieniała się na przestrzeni wieków i jak wygląda…
- PrzySłowie
"Gawiedź", "tłuszcza" i "hałastra" - słowo o tłumie
Tym razem zastanawiamy się nad pochodzeniem słowa "gawiedź". Współcześnie ten wyraz oznacza dużą grupę ludzi, która pragnie zobaczyć coś wywołującego…
- PrzySłowie
Kocia morda i ludzka ciekawość
"Nie interesuj się, bo kociej mordy dostaniesz" - to oczywiście przestroga lub groźba, a chodzi prawdopodobnie o to, że koty to... ciekawskie zwierzęta…
- PrzySłowie
"Mężaty", "żonata" i... "córkowy"
Dlaczego mówimy "zięć", a nie "córkowy", skoro mamy słowo... "synowa"? Czy w ogóle istnieje słowo "córkowy"? A jak jest ze słowami "mężaty" i "żonata"?
- PrzySłowie
O języku depresji w Dniu Walki z Depresją
Tym razem odcinek nie ma tylko językowego znaczenia... Warto posłuchać, a potem wsłuchiwać się na co dzień w głosy innych ludzi...
- PrzySłowie
Dlaczego mróz bywa siarczysty?
Siarka kojarzy się raczej z ogniem, niż mrozem. To substancja wybuchowa, więc łącząca się z dużą intensywnością - można mieć "siarkę w żyłach", a więc…
- PrzySłowie
"Lepszy rydz niż nic" - ale czy chodzi o grzyba?
Co jest nie tak z rydzem, że pełni w tym powiedzeniu rolę niezbyt wartościowego grzyba? Jak się okazuje, w tym powiedzeniu niekoniecznie chodzi o powszechnie…
- PrzySłowie
Co to znaczy "zarabiać kokosy"?
Dlaczego, gdy ktoś zarabia dużo, to mówimy, że "zarabia kokosy". Co kokosy mają do wysokości zarobków. Dodatkowo wyjaśniamy jakie jest pochodzenie słów takich…
- PrzySłowie
"Igrzyska" czy "olimpiada"?
Mateusz Adamczyk opowiada o słowie "olimpiada" . Kiedy zaczęło być ona synonimem słowa igrzyska, co je różni i czy mówienie olimpiada zamiast igrzyska to błąd…
- PrzySłowie
"Smalić cholewki" i inne zwroty o miłości
Niektóre z nich są współcześnie mniej używane, ale warte przypomnienia przed Świętem Zakochanych. Skąd zatem wzięło się "smalić cholewki"? Rzecz sięga - jak…
- PrzySłowie
Skąd się wzięła ortografia?
Skąd w naszym języku "ó", "rz", "ż", "ch", "h"? Kto decyduje o zasadach pisowni? I dlaczego "pasożyt" dawniej był "pasorzytem"? Proponujemy państwu podróż w…
- PrzySłowie
"Będę pisać" czy "będę pisała"?
Czas przyszły okazuje się nie być najłatwiejszy. "Będe pisał/a" brzmi, jakby zawierało w sobie również czas przeszły, choć podmiot dopiero ma zamiar przystąpić…
- PrzySłowie
Okiść, śryż i szreń, czyli językowy przewodnik po mroźnej naturze
W tym odcinku cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada o słowach szron, szadź, śryż, szreń, okiść, oparzelisko i morszkulce.
- PrzySłowie
Biszkopt, dysymilacja i językowe "letko"
Analiza ewolucji słowa "letko" oraz naukowe spojrzenie na zjawisko dysymilacji. W programie także etymologia biszkoptu, który jako termin "podwójnie gotowany"…
- PrzySłowie
Małżonka i małżonek
W cyklu "PrzySłowie" Mateusz odpowiada na pytanie, kim są "małżonek" i "małżonka", skąd wzięły się te słowa i dlaczego nie powinniśmy ich używać do naszych…
- PrzySłowie
"Spolegliwy" czyli jaki?
Znaczenie tego słowa zmieniało się na przestrzeni lat. Tradycyjnie "spolegliwy" oznacza taki, który wzbudza zaufanie i można na nim polegać, jak na przykład na…
- PrzySłowie
"Chciałbym" czy "chcę"?
W tym wydaniu audycji opowiadamy o tym, dlaczego w prośbach często używamy formy "chciałbym", a nie po prostu "chcę". Dowiadujemy się też co nieco na temat…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy "dzień dobry", ale "dobry wieczór"?
Tym razem o tym, gdzie powinno stać wyrażenie "dobry" w popularnych przywitaniach i dlaczego to miejsce jest zmienne. Za granicą słyszymy "Guten Tag", "Good…
- PrzySłowie
Co można "ogacić"?
To staropolskie słowo może przydać się w zimne dni. Ogacić czyli owinąć, osłonić przed chłodem (na przykład donice czy okno). Brzmienie tego wyrazu przypomina…
- PrzySłowie
"Podkurek" i "kordialny"
Te dwa słowa zastanowiły jedną ze słuchaczek. "Podkurek" ma w sobie coś wspólnego z porannym pianiem koguta, ale i posiłkiem - zarówno porannym, jedzonym na…
- PrzySłowie
(Za)łatwić sprawy
W polszczyźnie funkcjonuje wyrażenie "załatwić sprawy", ale czasem można spotkać również wersję "łatwić sprawy". Druga z tych form to regionalizm, który ma…
- PrzySłowie
Cisza jak makiem zasiał
Tylko kto i gdzie sieje tytułowy mak? Wyjaśniamy czy genezy tego określenia szukać należy w rolnictwie, czy jednak w nieco innych obszarach życia. Zastanawiamy…
- PrzySłowie
Dania i jej mieszkańcy
Dlaczego mieszkańcy Danii to Duńczycy, a nie Dańczycy? Gdzieś blisko językowo leżą także "dania" - potrawy, choć w wymowie stosuje się wyraźnie słyszalne…
- PrzySłowie
Liczby, cyfry, ilości
Dwusetny odcinek cyklu zobowiązuje! Tym razem wyjaśniamy wszystko, co może pomóc w podawaniu wielkości i miar. Czym różni się cyfra od liczby, a liczba od…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy "grać na zwłokę"?
Jeśli ktoś "gra na zwłokę", znaczy to, że opóźnia podjęcie jakiejś decyzji. Skąd jednak wzięła się owa "zwłoka"? To słowo pochodzi od wyrazu "zwlec", który z…
- PrzySłowie
Czym są "lada" i "trocha"?
Odpowiadamy na kolejne pytania językowe od słuchaczy. Czym właściwie jest "lada" w wyrażeniach "lada chwila" i "lada moment"? Jej korzenie sięgają języka…
- PrzySłowie
"Narzeczeństwo" i "wychodzenie za mąż"
Tym razem wyrażenia bliskie sytuacjom... matrymonialnym. Ciekawość słuchaczki wzbudziło słowo "narzeczony", podobne w brzmieniu do "narzekania", a znaczeniowo…
- PrzySłowie
Psia polszczyzna
Dlaczego polskie psy robią "hau hau", a angielskie "whoof whoof"? Psy, rzecz jasna, szczekają tak samo na każdej szerokości geograficznej, a ludzie w ten sam…
- PrzySłowie
Przyimki "do" i "dla"
Często mamy problem z prawidłowym zastosowaniem przyimków "do" i "dla". Wyjaśniamy jakie są zasady ich używania. Poruszamy też temat... regionalizmów z…
- PrzySłowie
Nienegująca negacja
Otrzymaliśmy kolejny list od słuchacza, któremu w trakcie zakupu warzyw w osiedlowym sklepiku, zrodziło się w głowie pytanie dotyczące nienegującej negacji…
- PrzySłowie
"Nieboraczek", "mizeria" i "niebożątko"
"Idzie raczek, nieboraczek" - tak zaczyna się popularna rymowanka dla dzieci. Czym zatem jest "nieborak"/"nieboraczek" i czy mamy w języku jego przeciwieństwo…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "od zarania dziejów"?
"Od zarania dziejów"... czyli tak właściwie od kiedy? Szukamy źródła tego wyrażenia. Dawniej w polszczyźnie funkcjonował wyraz "zaranie" - zbudowany na tej…
- PrzySłowie
"Czemu" i "dlaczego" oraz "gdzie" i "dokąd"
Kiedy powinniśmy zapytać "czemu", a kiedy poprawną forma jest "dlaczego". Jakie są zasady zastosowania słów "gdzie" i "dlaczego". Czy używając zamiennie tych…
- PrzySłowie
Dlaczego życzymy "do siego roku"?
Mówiąc "do siego roku" czego tak właściwie życzymy? Dawne określenie "do siego" oznaczało rok, który właśnie nadchodzi... czyli składamy życzenia aby w zdrowiu…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "nie zasypiać gruszek w popiele”?
Dawniej gruszki pieczono lub suszono przysypując je popiołem w części pieca zwanej popielnikiem. Trzeba było ich pilnować by się nie zwęgliły i nie zasnąć w…
- PrzySłowie
Nazwy potraw wigilijnych
Siadając do wigilijnego stołu zwykle bardziej interesują nas walory smakowe niż pochodzenie nazw potraw wigilijnych. Ale czasami warto się i nad tym…
- PrzySłowie
Archaizmy w tekstach kolęd
Święta Bożego Narodzenia zbliżają się wielkimi krokami. To czas kiedy odżywają zapomniane słowa w polskich kolędach. To najlepszy czas aby zastanowić się nad…
- PrzySłowie
"I" czy "ii" na końcu wyrazu?
Ta kwestia przysparza wielu wątpliwości, gdy zapisujemy rzeczowniki w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku. Dlaczego poprawnie zanotujemy "babuni" i…
- PrzySłowie
Skąd wzięły się nazwy dni tygodnia?
Już samo słowo "tydzień" wzbudziło ciekawość jednego ze Słuchaczy. Skąd wziął się w nim tajemniczy człon "ty-"? Wyjaśniamy pochodzenie nazw poszczególnych dni…
- PrzySłowie
Kiedy powinniśmy mówić "przy pomocy", a kiedy "za pomocą"?
Gdy mówimy o wykonywaniu danej czynności, w której pomaga nam inna osoba to robimy coś "przy pomocy" kogoś. Natomiast jeśli jakąś czynność wykonujemy używając…