Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
Skąd pochodzą słowa: "przytulać", "pieścić" i "całować"?
Czasownik "przytulać" pochodzi od dwóch dawnych wyrazów prasłowiańskich tuliti i toliti. I tak tuliti oznaczał zwijać, zbliżać, przyciskać coś do czegoś, a…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło określenie "przystojny"?
Przymiotnik "przystojny" pochodzi od czasownika "przystać, przystawać", czyli stać przy czymś lub przy kimś. Jeśli coś przystaje do czegoś, to jednocześnie…
- PrzySłowie
Czy mówiąc do dziecka, należy "dziumdziać"?
Czy zdania typu "ale siupej to zjobiłeś pomagają dziecku uczyć się języka?" Niestety mówienie do dziecka w ten sposób utrwala niepoprawną wymowę, a to dlatego…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "onaczyć"?
"Onaczyć" albo "łonaczyć", czyli - jak podają dawne słowniki - onako czynić, pochodzi od zaimka "ono", który to zaimek często zastępował rzecz, o której z…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły słowa "ubikacja" i "klozet"?
Słowo "ubikacja" zostało przez nas zapożyczone z języka niemieckiego, w którym "Ubikation" to po prostu pomieszczenie. I w takim znaczeniu używali tego wyrazu…
- PrzySłowie
Dlaczego profesor nadzwyczajny ma niższą rangę niż profesor zwyczajny?
Rzeczywiście nie są to najlepsze nazwy, a powstały w wyniku niefortunnego tłumaczenia łacińskich określeń. W łacinie funkcjonowały przymiotniki "ordinarius" i…
- PrzySłowie
Dlaczego studia mogą być... "zaoczne"?
Przymiotnik "zaoczny" oznacza dosłownie poza oczami, czyli pod czyjąś nieobecność. Funkcjonowało ono najpierw w prawie, w którym mamy do czynienia np. z…
- PrzySłowie
Skąd pochodzą słowa "dziwka" i "prostytutka"?
U podstaw wyrazu "dziwka" stoi czasownik dojiti, czyli dzisiejsze doić. Od tej formy powstał wyraz "dziewa", czyli karmiąca piersią. Następnie nasi przodkowie…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły w języku polskim słowa wihajster oraz dings?
Wihajstrem nazywamy przyrząd lub przedmiot, którego nazwy chwilowo zapomnieliśmy lub którego nie potrafimy nazwać. Wyraz ten ma wiele wspólnego z językiem…
- PrzySłowie
Jaka jest męska forma od słowa "kosmetyczka"?
W tekstach funkcjonują najczęściej trzy określenia: kosmetyk, kosmetolog i kosmetyczek. Każda z nich ma swoje mocne i słabe strony. Para kosmetyczka - kosmetyk…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo ''truskawka"?
Wyraz "truskawka" pochodzi od dźwiękonaśladowczego słowa "trusk", które oznaczało trzask, szmer lub chrzęst. Dlatego pierwotnie truskawkami nazywano rośliny…
- PrzySłowie
Sienkiewiczowska historia słowa "pocztówka"
Mateusz Adamczyk, dzień dobry. "Listy na M" – to nowa audycja na antenie Trójki. Nie mogłem więc sobie (i państwu) odmówić historii słowa... "pocztówka". To…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "oszwabić"?
Czasownik "oszwabić" pochodzi od formy "szwabić", czyli okpiwać, oszukiwać, a ten z kolei powstał od nazwy Szwabowie. Był to lud germański, który osiedlił się…
- PrzySłowie
"Ja osobiście uważam"... czy to błąd?
Konstrukcje, w których mamy do czynienia z powtarzaniem sensu, nazywamy połączeniami redundantnymi, czyli mówiąc potocznie: masłem maślanym. Nie zawsze jednak…
- PrzySłowie
Dlaczego "kładziemy czemuś kres"?
Mówimy, że "kładziemy czemuś kres", kiedy chcemy definitywne coś zakończyć. Rzeczownik "kres" oznacza dziś miejsce lub czas, w którym coś się kończy, ale…
- PrzySłowie
Czy słowo "kanapka" ma coś wspólnego z kanapą?
Niektóre źródła podają, że "kanapka" w znaczeniu kromka pieczywa z masłem, serem, wędliną lub innymi dodatkami, czasem przykryta drugą kromką, powstała ze…
- PrzySłowie
Czy "szefowa" to... żona szefa?
Tradycyjnie przyrostek "-owa" odpowiada za tworzenie nazw odmężowskich. Mamy więc w języku pary: brat - bratowa, czyli żona brata, czy profesor - profesorowa…
- PrzySłowie
Czy istnieją słowa: "chlujny", "mrawy", "dojda" i "sforny"?
"Chlujny" - takie słowo nigdy w naszym języku nie funkcjonowało, a przynajmniej nie ma po nim śladów, ponieważ oczywiście mogło pojawiać się w mowie żywej, ale…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "łykać jak małpa kit"?
Powiedzenie "wsuwać" albo "łykać jak małpa kit" funkcjonuje w co najmniej dwóch znaczeniach. Po pierwsze, może oznaczać, że ktoś je bez opamiętania się obżera…
- PrzySłowie
Czy "osoba dziecięca" to poprawne wyrażenie?
"Osoba dziecięca" formalnie należy do tzw. osobatywów, czyli połączeń rzeczownika "osoba" z imiesłowem przymiotnikowym (czyli takim, który kończy się na -ący…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy, że ktoś się... "migdali"?
Podstawą czasownika "migdalić się" jest prawdopodobnie dawny wyraz "migdalik" (lub "migdałek"), czyli elegancik, maminsynek. "Migdalik" jest zdrobnieniem słowa…
- PrzySłowie
Dlaczego, kiedy ktoś komuś zrobił niemiły kawał, to wykręcił tej osobie numer?
W wyrażeniach "wykręcić numer" albo "wyciąć" lub "wywinąć numer" słowo "numer" oznacza coś zaskakującego, a to dlatego, że numerem nazywamy (choć już chyba…
- PrzySłowie
Dlaczego mamy wyraz "solniczka", ale nie mamy wyrazu "dolniczka"... tylko "doniczka"?
Przyznam, że jako dziecko też myślałem, że mówi się "dolniczka", bo znajduje się na dole (pod kwiatkiem) albo dlatego, że kopie się w niej dołki, by sadzić…
- PrzySłowie
Skąd się wziął tytuł piosenki "Szparka sekretarka"?
Piosenka Maryli Rodowicz - "Szparka sekretarka", a właściwie jej tytułem, jest tematem dzisiejszego odcinka naszego cyklu. Co oznacza w tym tytule słowo…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "ja cię kręcę"?
Mówimy tak oczywiście wtedy, gdy chcemy wyrazić swoje zaskoczenie albo zadziwienie tym, co właśnie widzimy lub czego doświadczamy. "Ja cię kręcę" jest…
- PrzySłowie
"Progenitura", "latorośl" i "pasierb"
"Progenitura" - w Wielkim słowniku języka polskiego jest definiowana jako żartobliwe określenie dzieci określonej pary rodziców. Inne słowniki podają raczej…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło określenie "lelum polelum"?
Mówimy "lelum polelum", kiedy mamy na myśli osobę ślamazarną, flegmatyczną, powolną czy niemającą własnego zdania. Takie "ciepłe kluchy" można by było również…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły... nazwiska?
Nazwiska powstały oczywiście później niż imiona, ponieważ w dawnych społecznościach do określenia tożsamości osoby wystarczyło samo imię. Jednak w miarę…
- PrzySłowie
Feminatywy - formy żeńskie od słów rodzaju męskiego
Jak brzmi feminatyw od formy "złoczyńca"? Gdy mamy taki kłopot, zawsze możemy się wspomóc podobnymi wyrazami. W tym przypadku zakończonymi na -ca. A więc jeśli…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "odwalić kitę"?
Wyraz "kita" to dialektalnie noga, udo, a całe wyrażenie "odwalić kitę" jest odpowiednikiem takich powiedzeń jak "wyciągnąć nogi" czy "wyciągnąć kopyta". Ma to…
- PrzySłowie
Skąd pochodzi wyrażenie "krakowskim targiem"?
Słownik warszawski z początku XX wieku podaje, że "krakowskim targiem" to za połowę ceny albo za cenę średnio proporcjonalną do dawanej przez kupującego i…
- PrzySłowie
Czy piwnica ma coś wspólnego z piwem?
Piwnica nie służyła wyłącznie do przechowywania "piwa" w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Dawniej piwem nazywano każdy napitek albo napój, a to dlatego, że…
- PrzySłowie
Dlaczego temperówka służy do... ostrzenia?
Na słuch rzeczywiście można uznać, że brakuje tu logiki. Jednak słowo "temperówka" nie pochodzi od czasownika "tępić" i widać to w samej formie słowa, które…
- PrzySłowie
Dlaczego w ciążę się "zachodzi"?
Skąd wzięlo się określenie, że w ciążę się "zachodzi"? Chodzi o starsze znaczenie wyrazu "zachodzić", czyli zabiegać o coś, a następnie (w wyniku tych…
- PrzySłowie
Bękart, wdowa i sierota...
Po odcinku o błędach w składzie dziś o pochodzenie słów "bękart", "wdowa" i "sierota", jako nazwach osobowych. Słowo "bękart" to pogardliwe określenie…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "żul"? Brzmi jakby francusko…
Skojarzenie z francuskim ma swój sens... Nie ma jednak związku z pochodzeniem wyrazu "żul". Słowniki podają, że to zapożyczenie z rosyjskiego žúl(ik), które…
- PrzySłowie
"Prosto z mostu" i dlaczego akurat z mostu? Skąd pochodzi to powiedzenie?
To bardzo tajemniczy frazeologizm, o którym niewiele napisano. W jednym z numerów "Poradnika Językowego" z 1981 roku znalazłem informację, że dawniej słowo…
- PrzySłowie
Skąd wzięło się powiedzenie "tłumaczyć komuś jak krowie na rowie"?
Dawniej, gdy gospodarz nie posiadał swojego pastwiska, wypasał krowy na wąskim pasie niezaoranej (bo niczyjej) ziemi rozgraniczającej pola uprawne. Różnie to…
- PrzySłowie
Czym są i czym się od siebie różnią: wody, sieroty i bękarty?
Wszystkie wymienione w tytule wyrazy to potoczne określenia, które funkcjonują przede wszystkim w środowisku edytorów. Nie są to więc oficjalne nazwy. I tak…
- PrzySłowie
Dlaczego o ładnej osobie mówi się "ciacho", o brzydkiej "pasztet"?
Wszystkie te określenia to oczywiście metafory, które nawiązują przede wszystkim do zmysłu smaku i wzroku. O kimś, kto nam się podoba, powiemy, że jest…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło określenie "kiep" na niedopałek papierosa?
Słowo to przywędrowało do nas z języka niemieckiego, w którym potoczny wyraz "Kippe" oznacza właśnie niedopałek. W polszczyźnie mamy jeszcze jedno określenie…
- PrzySłowie
Dlaczego na kiepskiego lekarza mówimy konował?
W słowniku etymologicznym Aleksandra Brucknera znajdziemy informację, że konował to powalający konia dla wałaszenia, czyli kastracji, ponieważ "wałach" to…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło powiedzenie "gonić w piętkę"?
Jeśli ktoś goni w piętkę, to znaczy, że traci sprawność umysłową lub zdolność logicznego rozumowania. Frazeologizm ten pochodzi z gwary myśliwskiej, w której…
- PrzySłowie
Język prasłowiański i praindoeuropejski - skąd się wzięła polszczyzna?
Język praindoeuropejski istniał prawdopodobnie około 5 tysięcy lat temu na terenach zachodniej Eurazji. Jest praprzodkiem wszystkich języków indoeuropejskich…
- PrzySłowie
Co mają wspólnego czasowniki "kraść" i "skradać się"?
Oba pochodzą od praindoeuropejskiej formy *kra(u)-, która oznaczała gromadzić, skupiać i która dała początek nie tylko wyrazom "kraść" i "skradać się", ale też…
- PrzySłowie
Rzadko używane słowa "panicz" i "gołowąs"
Wyraz "panicz" to pierwotnie syn pana. Słowo to jest zbudowane tak samo jak "królewicz" (syn króla) czy "starościc", czyli syn starosty. Dziś "paniczem"…
- PrzySłowie
"Czeski błąd", "błąd kardynalny" i... "wiel-błąd"
Na czym polega "czeski błąd"? To błąd polegający na przestawieniu liter lub cyfr. Jeśli więc zamiast "nie" napiszemy "nei", a zamiast "mazowiecki" -…
- PrzySłowie
"Chwalipięta" i "wiercipięta"
Słowo "chwalipięta" prawdopodobnie nawiązuje do dawnego słowa "storczypięta" (lub "storzypięta"), który składa się z czasownika "storczyć", czyli stawiać na…
- PrzySłowie
Pochodzenie słów "śniadanie", "obiad" i "kolacja"
Wyraz "śniadanie" pochodzi od dawnego czasownika "śniadać", czyli spożywać poranny posiłek. Bolesław Leśmian w "Przygodach Sindbada żeglarza" pisał na…
- PrzySłowie
Dlaczego kłamstwo bywa "wierutne"?
Określenie "wierutny" jest dość dziwne i nieco tajemnicze... O jego pochodzeniu wspomina wyłącznie kilka źródeł. Występowało dawniej obok takich słów jak…
- PrzySłowie
Co to znaczy "przegrać z kretesem" i co to jest ten "kretes"?
Słowo "kretes" występuje wyłącznie w wyrażeniu "z kretesem", które oznacza zupełnie, całkowicie, doszczętnie i funkcjonuje w tekstach od XVIII wieku, choć na…
- PrzySłowie
Skąd pochodzi powiedzenie o kimś, że jest "do rany przyłóż"?
Jeśli ktoś jest "do rany przyłóż", to jest łagodny, zgodny i bezpieczny; można mu więc zaufać. Dzisiejsze powiedzenie jest skróconą postacią pełnego…
- PrzySłowie
Tajemnicze słowo "bebok"
"Bebok" to postać z kultury Górnego Śląska, choć ma swoich odpowiedników w folklorze innych regionów Polski. To demon polujący na małe dzieci, przestawiany…
- PrzySłowie
Skąd się wzięła "fajerka" w języku polskim?
Słowo "fajerka" pochodzi od niemieckiego Feuer, czyli ogień, bo fajerka to oczywiście żeliwny krążek zamykający lub częściowo zamykający otwór w płycie…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło wyrażenie "motyle w brzuchu"?
"Mieć motyle (albo motylki) w brzuchu" to kalka z języka angielskiego, którym funkcjonuje wyrażenie "to have butterrfly in one's stomach". Taka wizja to…
- PrzySłowie
Pojechać do Tarnobrzega czy do Tarnobrzegu?
Gdy zajrzymy do słownika poprawnej polszczyzny, to znajdziemy informację, że forma dopełniacza nazwy Tarnobrzeg to "Tarnobrzega" - jedziemy więc do…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło wyrażenie "krokodyle łzy"?
Jeśli ktoś leje lub wylewa krokodyle łzy, to znaczy, że wyraża swój żal lub ubolewanie z powodu czegoś, ale robi to nieszczerze. Ten frazeologizm występuje w…
- PrzySłowie
Czy słowo "dociekliwy" ma coś wspólnego z cieknącą wodą?
W dawnej polszczyźnie funkcjonował czasownik "ciekać" i stanowił parę do wyrazu "ciec", który znamy dziś. Tak jak mamy "biec - biegać", tak mieliśmy "ciec -…
- PrzySłowie
Prima aprilis - dzień pełen kawałów, dowcipów, żartów i psot
Słowo "dowcip" pochodzi z języka czeskiego, w którym oznacza bystrość umysłu, inteligencję - opowiadanie dobrych dowcipów rzeczywiście wymaga tych cech…
- PrzySłowie
Wyjątkowa liczba "trzy" w kulturze i języku
O tym, że liczba "trzy" jest wyjątkowa wiedzieli to już starożytni, którzy mawiali "Ternarius numerus perfectissimus", czyli "trzy to liczba doskonała", a przy…