Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
"Łajdak", "łotr" i "łobuz"
Wyraz "łajdak" zapożyczyliśmy z języka czeskiego, w którym "lajdák" oznaczał wałkonia, próżniaka, nieroba. Słowo to pochodzi od czasownika "lajdat se", czyli…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "konkretny"?
Zarówno polskie "konkretny" jak i angielskie "concrete" wywodzą się z łacińskiego "concrētus", czyli zgęstniały, zakrzepły, stwardniały. Forma ta pochodzi od…
- PrzySłowie
Historia nazwy ulicy Myśliwieckiej
To już 357. odcinek naszego cyklu, a to liczba wyjątkowa, bo przecież siedziba Trójki mieści się przy Myśliwieckiej 3/5/7. Jakie jest pochodzenie nazwy tej…
- PrzySłowie
Wszystko o słowie "studnia"
Słowo "studnia" pochodzi od prasłowiańskiego rzeczownika studъ, czyli zimno, chłód, do którego dodano przyrostek -ьńa. W ten sam sposób od słowa "chłód"…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły słowa "chandra" i "melancholia"?
"Chandra" to stan psychiczny cechujący się brakiem chęci do działania i obojętnością, wywołany brzydką pogodą, zmęczeniem lub stresem. A wyraz ten jest…
- PrzySłowie
Dawne słowa w języku... młodzieży
"6 7", "brainrot", "bro", "GOAT", "lowkey", "skibidi" czy "slay" - dla niektórych to zupełnie zwyczajne słowa, dla innych - zbiór niezrozumiałych wyrazów…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy "ludzie" a nie "człowieki"?
Zjawisko to nazywane jest w językoznawstwie supletywizmem. Formy supletywne to takie, które są do siebie niepodobne pod względem gramatycznym, nie mają…
- PrzySłowie
Powiedzenie "jak krew z nosa"
Krew może lecieć nam z nosa na różne sposoby - także dość intensywnie. Wyrażenie "idzie jak krew z nosa" nawiązuje jednak nie do obfitego krwotoku, ale do…
- PrzySłowie
"Koćpiergała" - skąd się wzięło to tajemnicze słowo?
Słowa "koćpiergała" nie można znaleźć ani w słowniku języka polskiego Lindego, ani też... w innych źródłach. Być może państwo natrafią gdzieś na ten wyraz -…
- PrzySłowie
Historia słowa "nauczyciel"
Dziś Dzień Edukacji Narodowej nazywany również Dniem Nauczyciela i właśnie o słowie "nauczyciel" dziś porozmawiamy. Wyrazy "nauczyciel" i "nauczycielka"…
- PrzySłowie
Która forma jest poprawna: "będę pił" czy "będę pić" wodę?
Na szczęście nie musimy wybierać między tymi dwiema możliwościami. Obie są poprawne, choć różnią się budową, historią, a także informacjami, które przekazują o…
- PrzySłowie
Dlaczego na kontrolera biletów w tramwajach czy autobusach mówimy "kanar"?
Potoczne określenie kontrolera biletów jako "kanara" ma związek z kanarkiem, a konkretnie z kolorem piór tego ptaszka. Już na początku XX wieku nazwą "kanar"…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy, że coś jest "psu na budę"?
Mówimy coś jest "psu na budę", kiedy myślimy o czymś, co uznajemy za nieprzydatne i bezwartościowe. Chodzi o rzeczy, które można wykorzystać do… postawienia…
- PrzySłowie
Skąd się wzięły słowa: "kolega", "kumpel" i "kamrat"?
"Kolega" to zapożyczenie z łaciny, w której "collēga" oznacza towarzysza. A słowo to wzięło się od połączenia cząstki "con" oraz czasownika "legāre". "con"…
- PrzySłowie
Co to są "androny" i skąd się wzięły?
Androny to brednie, głupstwa, rzeczy niewiarygodne. Możemy więc pleść, prawić, wygadywać czy wypisywać androny. W językoznawstwie funkcjonują dwie teorie na…
- PrzySłowie
Pochodzenie słowa... "męczybuła"
"Męczybułą" określamy kogoś, kto jest marudny i dużo narzeka, co sprawa, że zachowanie takiej osoby jest trudne do zniesienia. Prawdopodobnie jednak najpierw…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "wyjść jak Zabłocki na mydle"?
Jeśli ktoś "wyszedł jak Zabłocki na mydle", to oczywiście podjął działanie, które okazało się niewłaściwe i zamiast korzyści przyniosło stratę. Z tym…
- PrzySłowie
Dlaczego, kiedy mówimy nieprawdę, to "ściemniamy"?
"Ściemniamy", "puszczamy ściemę" czy "walimy ściemę" - bo takie wyrażenia też funkcjonują w naszym języku potocznym - to zwroty raczej młodzieżowe, choć już…
- PrzySłowie
Jakie jest pochodzenie słowa "okręt"?
Wyraz okręt pochodzi od czasownika "okręcać", a w zasadzie "kręcić". Prasłowiańskie słowo obkrǫtъ oznaczało to, co jest kręcone, plecione, a następnie wykonane…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło słowo "mydłek"?
Słownik warszawski z początku XX wieku podaje, że "mydłek" to człowiek przebiegły, filut, frant, krętacz. Henryk Sienkiewicz w "Panu Wołodyjowskim" pisał…
- PrzySłowie
Dlaczego stosujemy "my zjednujące"
Stosowanie form pierwszej osoby liczby mnogiej, czyli "my", zwykle ma funkcję perswazyjną i służy budowaniu więzi - ma stworzyć poczucie wspólnoty między…
- PrzySłowie
Pisownia, wymowa i odmiana słów typu "pesymizm" czy "romantyzm"
Najczęściej mówimy o "romantyźmie" lub o "pesymiźmie". Nie oznacza to jednak, że wymowa "romantyzmie" lub "pesymizmie" jest błędna. Jest mniej naturalna dla…
- PrzySłowie
Skąd wulgaryzmy w ustach... Izabeli Łęckiej?
Nowy serial "Lalka" wzbudza wiele emocji... także językowych. Z ust Izabeli Łęckiej pada obraźliwe "ty, **ujcu borsuczy" (pierwsza głoska h pominięta ze…
- PrzySłowie
"Strzyc uszami i strzyc włosy" - czy chodzi o to samo "strzyżenie"?
"Strzyżenie włosów" i "strzyżenie uszami", czyli nasłuchiwanie, mają wiele wspólnego. Sam czasownik "strzyc" pochodzi od praindoeuropejskiego streig - w…
- PrzySłowie
Dlaczego na geja mówi się obraźliwie "pedał"?
Wyraz "pedał" pochodzi najpewniej z języka francuskiego, w którym "pedale" to pogardliwe określenie na homoseksualnego mężczyznę. W językoznawstwie francuskim…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło słowo "zakapior"?
"Zakapior" to w polszczyźnie ogólnej oczywiście osoba skłonna do zaczepek; awanturnik, zawadiaka, ale już mniej oczywiste jest pochodzenie tego słowa. Niektóre…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło powiedzenie "za wysokie progi”?
W chatach, w których mieszkali chłopi, progi zazwyczaj były wyższe niż w dworach. A to dlatego, że do ochrony przed przeciągami czy zalaniem wodą, do czego…
- PrzySłowie
Skąd się wzięła nazwa "Bieszczady"?
Według legendy nazwa "Bieszczady" to miejsce występowania i ścierania się diabłów, czyli biesów oraz czadów, znaczy dobrych duchów, aniołów. Ta równowaga miała…
- PrzySłowie
Czy określenie "opowiadać banialuki" ma coś wspólnego z miastem Banja Luka?
Wyraz "banialuka" rzeczywiście na wiele wspólnego z nazwą miasta Banja Luka. A pochodzi od imienia bohaterki utworu Hieronima Morsztyna "Historyja ucieszna o…
- PrzySłowie
"Figa z makiem z pasternakiem"...
Frazeologizm "figa z makiem" może być używane zarówno w znaczeniu nic; zupełnie nic, jak i w funkcji wyrażenia sprzeciwu. "Figa" pochodzi tu prawdopodobnie od…
- PrzySłowie
Czy "gród" ma coś wspólnego z "ogrodem"?
Słowa "ogród" i "gród" mają wspólnego przodka. Dawniej istniało słowo "gord", które oznaczało miejsce odgrodzone. I stąd słowo "gród", bo przecież "gród" to…
- PrzySłowie
Inne znaczenie słowa "kuguar"
"Kuguar" lub "kuguarzyca" to kobieta w średnim wieku, która jest pewna siebie, atrakcyjna i – co ważne – uwodzi mężczyzn młodszych od siebie. Zazwyczaj jest to…
- PrzySłowie
Skąd pochodzi wyraz "kondolencje"?
Słowo "kondolencje" pochodzi z łaciny, w której condolēre oznacza cierpieć razem. I właśnie taką funkcję mają pełnić wypowiadane przez nas słowa - dawać…
- PrzySłowie
Dlaczego czasem myślimy o "niebieskich migdałach"?
Frazeologizm "myśleć o niebieskich migdałach" oznacza oczywiście myśleć o rzeczach nierealnych lub mało ważnych. Słowo "migdał" pojawiło się w polszczyźnie…
- PrzySłowie
Skąd się wzięło słowo "garnitur"?
Wyraz "garnitur" przeszedł do polszczyzny z języka francuskiego najprawdopodobniej za pośrednictwem niemieckiego. Francuskie garniture oznacza zdobienie…
- PrzySłowie
Czy można używać słowa "ciężko" w znaczeniu, że coś jest trudne?
W takim przypadku używamy oczywiście słowa "ciężko" metaforycznie. I to dość powszechna metafora. Mówimy, że ciężko nam na sercu, uginamy się pod ciężarem…
- PrzySłowie
Dlaczego mówimy "po polsku", "po angielsku" czy "po francusku"?
Przyimek „po” pełni w naszym języku wiele funkcji. I tak na przykład słownik pod red. Witolda Doroszewskiego wylicza ich 17. Dotyczą między innymi czasu…
- PrzySłowie
Skąd wzięło się powiedzenie "rozpuszczony jak dziadowski bicz”?
Zacznę od teorii, która krąży w internecie, i która - choć ciekawa - jest zupełnie... fałszywa. A mówi o tym, że dawniej zamiast "rozpuszczony jak dziadowski…
- PrzySłowie
Czy słowa "panicz" i "paniczny" mają z sobą coś wspólnego?
Wyraz "panicz" powstał od słowa "pan" i oznacza niedorosłego syna w szlacheckiej albo zamożnej rodzinie. Zbudowany jest tak samo jak "królewicz" (syn króla)…
- PrzySłowie
Skąd się wzięła nazwa gdańskiej dzielnicy "Wrzeszcz"?
Określenie "Wrzeszcz" pochodzi od dawnej nazwy "wrzosiec”" albo "wrzost", która oznaczała wrzos. Nazwa gdańskiej dzielnicy, a wcześniej oczywiście osobnej wsi…
- PrzySłowie
Znaczenia słowa "przesadzać"
Czasownik "przesadzać" ma co najmniej dwa znaczenia. Po pierwsze możemy przesadzić roślinę lub kogoś z miejsca na miejsce. Po drugie przesadzamy czasem, kiedy…
- PrzySłowie
Dlaczego "wieszamy na kimś psy"?
W wyrażeniu "wieszać na kimś psy" prawdopodobnie chodzi o dawny zwyczaj, który polegał na tym, że osobę, która popełniła przestępstwo, skazywano na chodzenie…
- PrzySłowie
Wyrażenie "do imentu" - co oznacza i skąd pochodzi?
"Do imentu" oznacza oczywiście całkowicie, w maksymalnym stopniu, ale już mniej oczywiste jest jego pochodzenie. Początkowo uważano, że to zapożyczenie z…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło słowa "paliwoda"?
Dawne określenie "paliwoda" miało trzy znaczenia: po pierwsze, to ktoś lekkomyślny i niepoważny, głupi; po drugie - porywczy, nerwowy i gwałtowny; awanturnik…
- PrzySłowie
Dlaczego warto mówić do dziecka w brzuchu? O niezwykłej roli mowy przed narodzinami
Mówienie do malucha w okresie płodowym ma ogromny wpływ na jego rozwój. Dźwięki docierające do dziecka już od około 16. tygodnia ciąży kształtują jego słuch…
- PrzySłowie
Dlaczego szczypiorek szczypie i skąd się wzięło "bycie zielonym"?
Wyjaśniamy, od czego naprawdę pochodzi nazwa szczypiorku i dlaczego wcale nie chodzi tu o jego ostry smak. Autor tłumaczy dawny mechanizm skubania i zrywania…
- PrzySłowie
Skąd się wziął jabol i dlaczego upijamy się akurat "jak bela"?
Odpowiadamy na pytania słuchaczy i przyglądamy się alkoholowym określeniom w języku polskim. Wyjaśniamy, jak słowo "jabol" powiązano z jabłkami oraz z jakiego…
- PrzySłowie
Kim był subiekt? O historii dawnej obsługi i językowych zmianach w handlu
Przyglądamy się słowu "subiekt", znanemu m.in. z powieści Bolesława Prusa. Wyjaśniamy pochodzenie tego określenia oraz pokazujemy, jak na przestrzeni lat…
- PrzySłowie
Pochodzenie słowa kluczyć i językowa ucieczka od prostej prawdy
Wyjaśniamy, skąd bierze się określenie na mówienie nie wprost oraz jak powstał związek między słowem klucz a wykręcaniem prawdy. Audycja ukazuje opartą na…
- PrzySłowie
Co oznacza i skąd się wzięło słowa "tłumok"?
Wyraz "tłumok" oznacza oczywiście osobę głupią i niezdolną. A słowo to pochodzi prawdopodobnie od czasownika "tłumić", czyli ściskać, zgniatać z przyrostkiem…
- PrzySłowie
Językowe korzenie słów trup i strup
W tym odcinku przedstawiamy odpowiedź na pytanie o etymologiczne relacje między słowami trup i strup. Omówienie praindoeuropejskich form językowych związanych…
- PrzySłowie
Etymologia słów staw, paznokieć i pazur
Słownikowe zagadki i etymologia słów, które używamy na co dzień. Wyjaśniamy historyczne znaczenia wyrazów oraz powiązania między nazwami części ciała a…
- PrzySłowie
"Hajtać się" czy "chajtać się"? Ortografia i źródła potocznego określenia ślubu
Zapis słowa oznaczającego pobranie się budzi sporo wątpliwości ortograficznych. Przegląd najważniejszych słowników języka polskiego pokazuje rozbieżności…
- PrzySłowie
Etymologia słowa górnik. Dawne znaczenie góry i niemieckie wpływy
Praca pod ziemią i słowo sugerujące góry to zestawienie, które może zastanawiać. W audycji przyglądamy się lingwistycznym źródłom wyrazu "górnik". Wyjaśniamy…
- PrzySłowie
Skąd się wzięła nazwa krzyżówka i dlaczego "Jolka" to Jolka?
Krzyżówka panoramiczna, jolka czy hetmańska różnią się nie tylko zasadami, ale i historią swoich nazw. W audycji odpowiadamy na pytanie słuchaczki i…
- PrzySłowie
Pacha i pachnieć. Czy zapachy i pachy mają wspólne korzenie?
Podobieństwo słów "pacha" i "pachnieć" rodzi naturalne skojarzenia, jednak ich historia całkowicie się rozchodzi. Mateusz Adamczyk rozstrzyga językową…
- PrzySłowie
Łachmyta, łachudra, hultaj i nicpoń. Skąd wzięły się staropolskie obelgi?
W odcinku wyjaśniamy, dlaczego łachudra wiąże się ze zwrotem "drzeć z kogoś łacha", skąd w hultaju wziął się dawny termin prawny dotyczący osób bezdomnych oraz…
- PrzySłowie
Jak wspierać rozwój mowy u dziecka?
Jak skutecznie wspierać malucha w rozwoju językowym? Po odcinku poświęconym "dziumdzianiu" Mateusz Adamczyk powraca do tematu dziecięcej mowy i przedstawia…
- PrzySłowie
Eskalować czy po prostu skierować? O pułapkach korporacyjnego języka
Co to tak naprawdę znaczy, gdy ktoś "eskaluje sprawę do przewoźnika"? Słownikowa definicja mówi o zwiększaniu intensywności lub zasięgu, ale w korporacyjnej…
- PrzySłowie
Trzysetny czy trzechsetny odcinek "PrzySłowia"?
Trzysetny czy trzechsetny? Okrągła rocznica audycji to świetna okazja, by przyjrzeć się jednemu z najbardziej kłopotliwych elementów polskiej gramatyki -…