Shows / PrzySłowie
PrzySłowie
Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk…
Episodes
- PrzySłowie
Gest środkowego palca
Nie wiadomo do końca skąd wziął się w kulturze, ale gest ten znany jest niemal wszystkich. Pokazywaniu trzeciego palca towarzyszy wiele legend. Jedna z nich…
- PrzySłowie
Mea culpa! Latynizmy w polszczyźnie
Cokolwiek powiesz po łacinie, brzmi mądrze - mówi jedno z przysłów. W polszczyźnie często spotykamy wyrażenia wywodzące się z tego języka, zwłaszcza w…
- PrzySłowie
Język komunikacji z... psami
Tym razem zajmujemy się problemem o komunikacji z pasami. Mówimy o psim języku i ciągłych próbach stworzenia języka, którym człowiek z psem porozumiewać mógłby…
- PrzySłowie
Wszystko o słowie "matka" w Dniu Matki
W Dniu Matki autor bada etymologię tego słowa. Z językowego punktu widzenia najbardziej pierwotną formą słowa "matka" jest "mać". - Od niej powstały macierz i…
- PrzySłowie
Masło maślane i inne redundancje
Podnosić do góry, akwen wodny czy pełny komplet. Odcinek o redundancjach, czyli wyjątkowych połączeniach językowych. Skąd wzięły się w języku pleonazmy i jak…
- PrzySłowie
Motywujące słowa - o języku coachingu
Czym różni się język coacha od języka doradcy, mentora czy nauczyciela? Jakie cechy lingwistyczne i stylistyczne pozwalają na budowanie relacji, stawianie…
- PrzySłowie
Jak poprawnie przejść na "Ty"?
Pani Katarzyno, Kasiu czy Pani Kasiu? W dzisiejszym odcinku "Przysłowia" o tym, dlaczego czasami w kontakcie z innymi łatwiej nam mówić po imieniu niż per…
- PrzySłowie
Co to są homofony, homografy i homonimy?
Ciekawostki językowe tym razem dotyczą słów podobnych i różnych... Homografy są pisane tak samo, ale różnią się znaczeniem lub wymową. Homonimy mogą być jednym…
- PrzySłowie
Gwara podhalańska, zwana potocznie góralską
Mieszkańcy Podhala stanowią niezwykle barwną i interesującą grupę etnograficzną. Gwara góralska to terytorialna odmiana językowa, stanowiąca połączenie…
- PrzySłowie
Króciutko o zdrobnieniach
Paragonik, fakturka i siateczka. Skąd wzięły się zdrobnienia, co mówią o użytkownikach języka i co robią polszczyźnie?
- PrzySłowie
Bajtel i laczki - śląszczyzna w języku
Kolejnym etnolektem, któremu przygląda się Mateusz Adamczyk jest śląszczyzna. Wyjaśniamy jakie są granice śląszczyzny w języku, czym się przejawia i dlaczego…
- PrzySłowie
Gwara krakowska
Dlaczego w Krakowie i niemal w całej Małopolsce wychodzi się "na pole" a nie "na dwór"? Jakie są jeszcze inne elementy typowej krakowskiej gwary i czy jest to…
- PrzySłowie
Gwara poznańska
Z gwarą poznańską kojarzy się m.in. słowo "pyra" czyli "ziemniak". Z czym można jeść pyry i jakie inne słowa są typowe dla poznańskiej gwary oraz skąd się…
- PrzySłowie
Stasia Budzisz o Kaszubach i kaszubszczyźnie
Rozmowa o Kaszubach i kaszubszczyźnie ze Stasią Budzisz - absolwentką filologii polskiej i rosyjskiej oraz Polskiej Szkoły Reportażu. Stasia jest też…
- PrzySłowie
Wszystko o słowie "grill"
Słowo grill na dobre zadomowiło się w języku polskim. Jednak wciąż zastanawiamy się jak poprawnie powiedzieć po polsku: położyć coś na grill czy też może na…
- PrzySłowie
Seksualizmy kiedyś i teraz
W ostatnich latach kulturowe tabu nieco osłabło i coraz śmielej rozmawiamy o seksie - także publicznie W tym odcinku mówimy właśnie o seksualizmach i jednym z…
- PrzySłowie
Pokrewieństwa czyli... świekra, wuj, stryj i stryjenka
We współczesnym języku niezbyt często używamy słów określających pokrewieństwa. Kiedyś było to na porządku dziennym i nikt nie mylił stryja z wujem oraz…
- PrzySłowie
Słów kilka o językowej modzie
Moda to określenie dotyczące nie tylko ubrań ale także... języka. Modne wyrazy są używane zwykle o wiele częściej, niż wynika to z potrzeb komunikacyjnych…
- PrzySłowie
Treść ukryta w skrótowcach
Skrótowce to nie to samo co skróty. Powstają z pierwszych liter słów wchodzących w skład danej nazwy. Skróty są zaś skróconymi formami poszczególnych wyrazów…
- PrzySłowie
"Nielogiczne" słowa, jaka jest ich geneza?
W języku polskim nie brakuje słów z pozoru "nielogicznych". Choćby samochód, który wcale sam nie chodzi, a jeździ... Czy też złodziej (dlaczego nie kradziej?)…
- PrzySłowie
Tajemnicze słowo... "pantałyk"
Co oznacza powiedzenie "zbić kogoś z pantałyku? Cóż to takiego jest... pantałyk? Teorii jest kilka...
- PrzySłowie
Geneza nazw posiłków
To odcinek dla głodnych... wiedzy! W Anglii nazywa się ją "tea", w Niemczech "Tee", w Polsce "herbatą". O pochodzeniu nietypowej (względem innych języków)…
- PrzySłowie
Bogactwo gwar i dialektów polszczyzny
Jaki mamy stosunek do różnych odmian języka? Jaki szanse i ograniczenia niesie różnorodność językowa? Czym jest jężyk regionalny? Gościni: prof. Monika Kresa…
- PrzySłowie
Leksykalizacja w praktyce
Bielizna nie zawsze jest biała, a żelazko już nie jest z żelaza. Tym razem o słowach, które w praktyce oddaliły się od swojego pierwotnego znaczenia. To…
- PrzySłowie
Skąd wzięło się powiedzenie "pal go sześć"?
Czy frazeologizm "pal go sześć" może być uznawany za rodzaj klątwy lub zaklęcia? Jaka jest geneza tego powiedzenia i co oznaczało kiedyś oraz w jakich…
- PrzySłowie
Językowy niezbędnik na Wielkanoc
Wesołych świąt czy Wesołych Świąt? Tym razem Mateusz Adamczyk skupia się na językowych niuansach związanych z Wielkanocą. Będą wskazówki dla tych, którzy…
- PrzySłowie
Młodomowa czyli o języku młodzieży
Już starożytni fiolozofowie narzekali na młodzież, ale Mateusz Adamczyk docenia kreatywność językową tej grupy. "Potas węgiel" jako wyrażenie miłości? Czemu…
- PrzySłowie
Co nam daje mówienie do siebie?
Mówienie do siebie pomaga uporządkować myśli, skoncentrować się na temacie i ustalić hierarchię ważności. Pozwala także na lepsze zapamiętywanie, gdyż bardziej…
- PrzySłowie
Solenizant czy jubilat?
Tym razem wydanie okazjonalne. Mateusz Adamczyk wyjaśnia nazewnictwo związane z obchodzeniem imienin i urodzin. 63. urodziny Trójki sprawiły, że przypomina…
- PrzySłowie
Rozmowa o języku poppsychologii
O poppsychologii rozmawialiśmy z Matyldą Kozakiewicz - psycholożką i psychotraumatolożką oraz z Marcinem Michalakiem - psychologie i psychoterapeutą Gestalt.
- PrzySłowie
Młodość i starość w języku
"Starość nie radość", "stary grzyb", "jedną nogą w grobie" itd. O młodości i starości w języku, a zwłaszcza o dyskryminujących wobec starszych osób zjawiskach…
- PrzySłowie
Neuratywy - słowa ukute na neutralne wersje słów nacechowanych płciowo
Jesteśmy obecnie świadkami i/lub uczestnikami olbrzymich zmian dokonujących się nie tylko w sferze świadomości, lecz także języka. Formy neutralne płciowo…
- PrzySłowie
"Mam to na końcu języka"
...i nie mogę sobie przypomnieć słowa. Tym razem Mateusz Adamczyk wyjaśnia pewien psycholingwistyczny efekt zapominania słowa, którego aktualnie potrzebujemy…
- PrzySłowie
Wszystko o imiesłowach
Specyficzna mieszanka rzeczownika lub przymiotnika z czasownikiem, czyli imiesłowy. Zasady pisowni imiesłowów nie są łatwe. Na szczęście (dla niektórych!)…
- PrzySłowie
Nieoczywiste zdrobnienia imion
Dlaczego do Aleksandry zdrobniale zwrócimy się "Olu", a do Jerzego "Jurku"? Tym razem na tapecie zdrobnienia imion, które wcale oczywistymi nie są. Do Dariusza…
- PrzySłowie
Jerzy Kisielewski o zmianach w języku
W kolejnym odcinku audycji "PrzySłowie" Jerzy Kisielewski opowiadał Mateuszowi Adamczykowi o wpływie na kształtowanie się języka oraz o dorastaniu w otoczeniu…
- PrzySłowie
Improwizacja na scenie i poza nią
Mateusz Adamczyk zaprasza na rozmowę o improwizowaniu na scenie i poza nią, co w drugim przypadku może być sposobem otwierania się na język, drugiego człowieka…
- PrzySłowie
Jak przełożyć język sztuki na język słowa?
Rozmowa o języku sztuki (w szczególności malarstwa) i jego przekładalności na język słowa. A gościnią jest Paulina Kitlas — malarka, artystka intermedialna…
- PrzySłowie
Jak nie ranić słowem osób LGBTQIAP+?
Kolejna wersja poradnika "Jak mówić i pisać o osobach LGBTQIAP+?"- rozmowa ze współautorką opracowania Ygą Kostrzewą. Jakich słów warto używać, a jakich lepiej…
- PrzySłowie
Jakie smaczki można znaleźć w nazwach tradycyjnych wigilijnych potraw?
Już wkrótce przed wieloma z nas na wigilijnym stole staną tradycyjne potrawy, takie jak barszcz, pierogi czy kapusta z grzybami. W samych nazwach…
- PrzySłowie
Przemoc. Jak na nas wpływa, jak ją identyfikować i jak się przed nią bronić?
W najnowszym wydaniu audycji "PrzySłowie" temat był bardzo ważny: przemoc w mowie. Jaka jest jej definicja, jak ją rozpoznać, co robić?
- PrzySłowie
Językowe pułapki w pytaniach i odpowiedziach
Czy pytanie "Gdzie idziesz?" jest poprawne? A może lepiej jednak zapytać "Dokąd idziesz?" "Spoilować" czy "spoilerować" - która z tych form jest poprawna? A…
- PrzySłowie
O pochodzeniu, znaczeniu i niuansach językowych nazwisk w języku polskim
Imię, które nosimy, staje się ważnym elementem naszej tożsamości. Nic więc dziwnego, że jego wybór dla nowo narodzonego dziecka to ważna sprawa. Dla naszych…
- PrzySłowie
Azbest, cringe i skibidi. O Młodzieżowym Słowie Roku i języku najmłodszych
Znamy już finałową dwudziestkę wyrazów i określeń, które walczą o miano Młodzieżowego Słowa Roku 2024. Wcześniej ten tytuł zdobyły między innymi "essa" czy…
- PrzySłowie
Wpływ literatury na kształtowanie języka
Rozmowa z Wojciechem Szotem, dziennikarzem, publicystą i krytykiem literackim, na temat tego, czy literatura wciąż kształtuje nasz język. Kiedyś ujednolicała…
- PrzySłowie
Śmierć. Jak o niej dzisiaj myślimy, czy i jak mówimy? Czy w ogóle ją akceptujemy?
Zbliżające się Święto Zmarłych sprzyja wspomnieniom, to zarazem czas zadumy i refleksji także nad samą śmiercią. Ale właściwie w jaki sposób o niej dzisiaj…
- PrzySłowie
Tłumaczenie od kulis. Jak wygląda praca przy przekładzie książek?
Wydawałoby się, że tłumaczenie książek to proste zadanie: wystarczy znać dany język obcy i przełożyć treść wydawnictwa na język rodzimy. Okazuje się jednak, że…
- PrzySłowie
Wszechobecna dezinformacja. Czy możemy się przed nią skutecznie bronić?
Niemal każdy z nas jest podatny na dezinformację, a rzetelne źródła wiedzy staną się wkrótce towarem dla wybranych – takie wnioski płyną z rozmowy z ekspertem…
- PrzySłowie
Grzeczność, etykieta i savoir-vivre. Jak stosować je na co dzień?
Zasady odpowiedniego zachowania, savoir-vivre czy etykieta - o tym, że należy je znać i się do nich stosować, słyszymy niejednokrotnie. To nie tylko normy…
- PrzySłowie
Poprawność językowa wobec osób z niepełnosprawnościami
W audycji "PrzySłowie" Mateusz Adamczyk rozmawiał z Julią Zakrocką, projektantką inkluzywnych rozwiązań i działaczką na rzecz osób z niepełnosprawnościami…
- PrzySłowie
Dziadurzenie w codziennej mowie. Czym jest i jak je rozpoznać?
Dziadurzenie może przytrafić się każdemu. Nie musimy znać tego pojęcia, by je uprawiać. Jest to specyficzny sposób mówienia do osób starszych. Niestety, choć…
- PrzySłowie
Nasze ciało: jak o nim mówimy, jak się z nim komunikujemy
Nasze ciało to… No właśnie – już w tym momencie jest problem z określeniem, czy to jest coś, czy to jesteśmy my? Jak się w tym odnaleźć, jak to zrozumieć? I…
- PrzySłowie
Dlaczego język budzi tak wiele emocji? Paulina Mikuła o "mówieniu inaczej"
Dlaczego język budzi tak duże emocje? Skąd nasza potrzeba poprawiania innych? - Gościnią Trójki była Paulina Mikuła, autorką kanału "Mówiąc inaczej"…
- PrzySłowie
Przychodzi pacjent do lekarza i... w jaki sposób rozmawiają?
Od wielu lat wiadomo, że język, jakim lekarz komunikuje się z pacjentem, wpływa na skuteczność samego leczenia. Mimo to wciąż nie wszyscy lekarze o tym…
- PrzySłowie
Po co nam poprawność językowa, kto ustala jej zasady i ich pilnuje?
W dzieciństwie często słyszymy od rodziców: "tak się nie mówi", i tu pada poprawna wersja danego słowa. Jako dorośli czasami wciąż nie wiemy, jak poprawnie…
- PrzySłowie
Rozwój mowy u dzieci i problemy logopedyczne dorosłych. Jak im zaradzić?
Mateusz Adamczyk w audycji "PrzySłowie" rozmawiał z dr Iwoną Kanią o rozwoju mowy u dzieci i najczęstszych problemach logopedycznych.
- PrzySłowie
Dlaczego wciąż stygmatyzujemy osoby cierpiące na choroby psychiczne?
Psychiatrka Maja Herman w rozmowie o osobach cierpiących na choroby psychiczne, o miejscu tych osób w społeczeństwie. W czwartkowej audycji "PrzySłowie"…
- PrzySłowie
Kłopoty z poprawną polszczyzną – zawiłości psycholingwistyki
Jak to się dzieje, że po powrocie z dłuższego wyjazdu za granicę zapominamy polskich słów? Dlaczego nie powinniśmy oceniać ludzi po sposobie, w jaki się…
- PrzySłowie
Inne spojrzenie na polszczyznę. O nauczaniu języka polskiego jako obcego
Czy język polski rzeczywiście jest jednym z najtrudniejszych na świecie? Czego można się dowiedzieć o polszczyźnie, kiedy postrzegamy ją jako język obcy?…
- PrzySłowie
"Aktorstwo dubbingowe to nie jest papugowanie". Agnieszka Kunikowska - królowa dubbingu i Mistrzyni Mowy Polskiej
Agnieszka Kunikowska, aktorka, lektorka i dziennikarka radiowa, w rozmowie o sztuce dubbingu, czyli podkładania głosu do już nagranego materiału filmowego. W…