Latest / True Crime 24 - Nederlands / Een vuur uit Knutby Deel 1

Transcript

Een vuur uit Knutby Deel 1 · True Crime 24 - Nederlands

0:00
Speaker 2: Als je vanuit Uppsala naar het noordoosten rijdt, verandert het
0:03
Speaker 2: landschap langzaam. De open akkers van de Zweedse uplandvlakte maken
0:07
Speaker 2: plaats voor bos. Sparren en dennen, dicht op elkaar. Met
0:11
Speaker 2: hier en daar een weiland en een rode houten boerderij
0:14
Speaker 2: met witte hoeken. De wegen worden smaller, de dorpen worden kleiner.
0:20
Speaker 2: Na een kilometer of veertig kom je bij een plaats
0:22
Speaker 2: die Knutby heet. Knutby is niet groot. Een paar honderd inwoners.
0:29
Speaker 2: Een kerk. Een school. Een winkel. Bos aan alle kanten.
0:35
Speaker 2: Het ligt ergens in de driehoek tussen Uppsala en Noorteltje,
0:39
Speaker 2: in een streek die de meeste Zweden alleen kennen als
0:41
Speaker 2: iets waar je doorheen rijdt op weg naar ergens anders.
0:45
Speaker 2: Er gebeurt daar weinig. Dat is precies waarom mensen er wonen.
0:49
Speaker 2: Om te begrijpen wat voor plek dat is, moet je
0:51
Speaker 2: je iets voorstellen wat in Nederland en België nauwelijks bestaat.
0:55
Speaker 2: Zweden is enorm en leeg. In het gebied rond Knutby...
0:59
Speaker 2: wonen er per vierkante kilometer een paar mensen. De dichtstbijzijnde
1:03
Speaker 2: stad van enige omvang ligt drie kwartier rijden verderop. In
1:07
Speaker 2: de winter is het om drie uur, vanalsmiddags donker, en
1:10
Speaker 2: ligt er sneeuw van november tot in april. In de
1:13
Speaker 2: zomer wordt het, vanalsnachts niet echt donker, en staat het
1:16
Speaker 2: bos vol muggen. Wie daar woont en geen auto heeft,
1:20
Speaker 2: komt nergens. Dat isolement is geen detail in dit verhaal,
1:24
Speaker 2: het is een voorwaarde. Een gemeenschap die zich wil afsluiten
1:28
Speaker 2: van de buitenwereld, Heeft het in zo'n omgeving eenvoudiger dan
1:31
Speaker 2: waar dan ook? Dit is het verhaal van wat er
1:34
Speaker 2: in dat dorp gebeurde. Het is een verhaal dat in
1:37
Speaker 2: Zweden zo bekend is geworden dat de naam van de
1:39
Speaker 2: plaats zelf een begrip is geworden. Als een Zweed zegt
1:42
Speaker 2: dat iets een beetje knutpie is, dan begrijpt iedereen wat
1:45
Speaker 2: er bedoeld wordt, ook mensen die het dorp nooit hebben gezien.
1:49
Speaker 2: Maar dit eerste deel gaat nog niet over wat er gebeurde,
1:51
Speaker 2: het gaat over hoe het mogelijk werd. Want om te
1:54
Speaker 2: begrijpen wat er in Knutpie is misgegaan, moet je begrijpen
1:58
Speaker 2: wat voor gemeenschap daar bestond. En om dat te begrijpen,
2:01
Speaker 2: moet je terug naar het begin van de jaren negentig,
2:04
Speaker 2: naar een kleine pinkstergemeente die op dat moment al zeventig
2:07
Speaker 2: jaar bestond, en waar niets bijzonders aan was. Dit is
2:10
Speaker 2: Deel en Nijaren. De vrije kerken hebben in Zweden een
2:13
Speaker 2: geschiedenis die veel verder teruggaat dan de meeste buitenlanders zich realiseren.
2:18
Speaker 2: In de negentiende eeuw ontstonden er overal in het land
2:21
Speaker 2: bewegingen van gelovigen die zich losmaakten van de staatskerk. Ze
2:25
Speaker 2: bouwden hun eigen gebedshuizen, vaak simpele houten zalen, En ze
2:29
Speaker 2: organiseerden zich zonder bischoppen en zonder staat. In grote delen
2:34
Speaker 2: van het Zweedse platteland waren die vrije gemeenten eeuwenlang het
2:38
Speaker 2: sociale middelpunt van het dorp. Er werd gezongen, er werd gepreekt,
2:42
Speaker 2: er werd koffie gedronken en de gemeenschap zorgde voor zichzelf.
2:47
Speaker 2: De Pinksterbeweging kwam in het begin van de 20ste eeuw
2:49
Speaker 2: naar Zweden en groeide uit tot de grootste vrije kerk
2:52
Speaker 2: van het land. Kenmerkend voor die beweging is de nadruk
2:56
Speaker 2: op de directe ervaring van God. Het spreken in tongen.
3:01
Speaker 2: Genezing door gebed. Profezie. De overtuiging dat God niet alleen
3:06
Speaker 2: 2000 jaar geleden sprak, maar ook vandaag nog spreekt, tegen
3:10
Speaker 2: gewone mensen, in gewone plaatsen. Veel van die gemeenten dragen
3:15
Speaker 2: de naam Philadelphia, naar een van de zeven gemeenten uit
3:18
Speaker 2: het boek Openbaring. Er zijn er honderden in Zweden. In
3:22
Speaker 2: Stockholm is de Philadelphia gemeente een enorme organisatie met duizenden leden.
3:27
Speaker 2: In een dorp als Knutby, is zo'n gemeente iets heel anders.
3:31
Speaker 2: Een houten kerkje. Een handjevol families. Een voorganger die er
3:36
Speaker 2: misschien een gewone baan naast heeft. De Philadelphia gemeente in
3:40
Speaker 2: Knutby werd opgericht in 1921. Ruim 70 jaar lang gebeurde
3:46
Speaker 2: er niets opmerkelijks. Het was een kleine, wat vergrijste plattelandsgemeente,
3:51
Speaker 2: zoals er in Zweden honderden waren. Zondagsdienst, bijbelstudie, koffie na afloop.
3:57
Speaker 2: Een gemeenschap die langzaam kleiner werd, omdat jonge mensen naar
4:01
Speaker 2: de stad vertrokken en niet terugkwamen. Wat er in de
4:04
Speaker 2: jaren daarna gebeurde, is later in detail vastgelegd. In vonnissen,
4:09
Speaker 2: in getuigenverklaringen, in journalistiek onderzoek en in wetenschappelijk werk. Dat
4:15
Speaker 2: is een van de redenen waarom deze zaak zo grondig
4:17
Speaker 2: te vertellen is. Er zijn honderden mensen die er zijn geweest,
4:21
Speaker 2: en vele van hen hebben er uiteindelijk over gesproken. Voordat
4:24
Speaker 2: er iets veranderde, waren er twee profetieën. Profezie is in
4:29
Speaker 2: de Pinksterbeweging geen ongewoon verschijnsel. Iemand staat op tijdens een
4:33
Speaker 2: dienst en zegt dat hij of zij een boodschap van
4:36
Speaker 2: God heeft ontvangen. Meestal zijn die boodschappen algemeen en bemoedigend.
4:41
Speaker 2: Soms worden ze opgeschreven en onthouden. In Knutby werden er
4:45
Speaker 2: twee onthouden. De eerste, uitgesproken door een prediker, hield in
4:50
Speaker 2: dat God een plan had met deze gemeente en met
4:52
Speaker 2: dit kleine dorp. Er zou een vuur uitgaan van Knutby.
4:57
Speaker 2: De tweede hield in dat er een dienares van de
4:59
Speaker 2: heer naar deze plaats zou komen. Zij zou veracht worden
5:02
Speaker 2: en slecht bekend staan, maar door haar zouden er fantastische
5:05
Speaker 2: dingen gebeuren. Op zichzelf betekenden die woorden weinig. Ze werden
5:10
Speaker 2: uitgesproken in een tijd waarin er nog niemand was op
5:12
Speaker 2: wie ze konden slaan. Maar ze bleven hangen in de gemeente.
5:17
Speaker 2: En toen er een paar jaar later daadwerkelijk iemand kwam,
5:20
Speaker 2: was er dus al een verhaal waarin die persoon paste.
5:22
Speaker 2: Er was al een verwachting, er was al een lijst
5:25
Speaker 2: met woorden die achteraf betekenis kregen. Dat is een mechanisme
5:28
Speaker 2: dat je in vrijwel elke gesloten religieuze groep terugvindt. De
5:31
Speaker 2: legitimatie komt niet achteraf. Ze ligt al klaar. Asa Waldau
5:35
Speaker 2: was in het begin van de jaren negentig kinderpastor en
5:38
Speaker 2: jeugdleider in de Pinkstergemeente van Uppsala. Uppsala is een universiteitsstad,
5:43
Speaker 2: de vierde stad van Zweden, met een grote domkerk en
5:46
Speaker 2: duizenden studenten. De Pinkstergemeente daar was aanzienlijk groter dan die
5:49
Speaker 2: in Knutby. Ze was jong, energiek en muzikaal. Ze zong.
5:54
Speaker 2: Ze had een natuurlijk gezag over jonge mensen. Dat soort
5:57
Speaker 2: mensen zijn goud waard in een kerkelijke gemeente, want jongeren
6:00
Speaker 2: zijn precies de groep die het moeilijkst vast te houden is.
6:03
Speaker 2: Over wie Asa Waldau als mens was, lopen de beschrijvingen uiteen,
6:07
Speaker 2: en dat is op zichzelf veelzeggend. Mensen die haar in
6:10
Speaker 2: de jaren negentig meemaakten spreken over charisma. Over iemand die
6:15
Speaker 2: een zaal vol kon houden. Over iemand die zong en
6:17
Speaker 2: die je het gevoel gaf dat er iets gebeurde in
6:19
Speaker 2: de ruimte. Mensen die er later uitkwamen, spreken over iets anders.
6:25
Speaker 2: Over een vrouw die precies wist wie in een groep
6:27
Speaker 2: het onzekerst was, en die daar feilloos op inspeelde. Beide
6:31
Speaker 2: beschrijvingen kunnen tegelijk waar zijn. Dat is bij dit soort
6:35
Speaker 2: figuren vrijwel altijd het geval. Wie geen aantrekkingskracht heeft, krijgt
6:39
Speaker 2: geen groep om zich heen. De aantrekkingskracht is niet het
6:42
Speaker 2: tegendeel van de macht. Ze is het middel. Maar er
6:46
Speaker 2: ontstonden problemen. Andere leiders in Uppsala reageerden op de manier
6:51
Speaker 2: waarop zij een hechte groep jongeren om zich heen verzamelden.
6:54
Speaker 2: Die jongeren sliepen onder meer bij haar thuis. De verhouding
6:57
Speaker 2: tussen leidster en groep werd door de leiding als te
6:59
Speaker 2: intensief en te controlerend gezien. Ze vertrok uit Uppsala. En
7:04
Speaker 2: ze kwam in Knutby terecht, bij die kleine, vergrijste gemeente
7:07
Speaker 2: in het bos, waar de profetieën al waren uitgesproken en
7:11
Speaker 2: waar men zat te wachten op iemand die het tij
7:13
Speaker 2: zou keren. Ze sloot zich aan bij de gemeente en
7:16
Speaker 2: werd al snel aangesteld als pastor. Kort daarna, in 1994,
7:20
Speaker 2: trouwden ze met Patrick Waldau. Hij was een van de
7:23
Speaker 2: weinigen in het latere verhaal die daadwerkelijk in Knutby was opgegroeid.
7:28
Speaker 2: Hij was zestien toen ze elkaar leerden kennen. Zij was
7:31
Speaker 2: ongeveer tien jaar ouder. Ze kregen twee kinderen. Hij werd
7:35
Speaker 2: binnen de gemeente wat een oudste broeder hee. Ent, een
7:38
Speaker 2: van de mannen in de leiding. Wat er vanaf dat
7:41
Speaker 2: moment gebeurde is door verschillende getuigen op dezelfde manier beschreven.
7:45
Speaker 2: De gemeente veranderde. Niet in één klap. Maar geleidelijk. Over jaren.
7:51
Speaker 2: Het lidmaatschap werd hechter. De contacten met de buitenwereld werden dunner.
7:56
Speaker 2: Het aantal diensten en bijeenkomsten nam toe. Waar de gemeente
7:59
Speaker 2: eerst een plek was waar je op zondag kwam, werd
8:01
Speaker 2: het een plek waar je bijna elke dag was. En
8:04
Speaker 2: de gemeente groeide. Dat is belangrijk om te begrijpen. Want
8:07
Speaker 2: het verhaal wordt vaak verteld alsof Knutby een krimpende, wanhopige
8:11
Speaker 2: groep was. Dat was het niet. Het tegendeel is waar.
8:15
Speaker 2: In de jaren na haar komst trok Knutby juist jonge,
8:18
Speaker 2: gelovige mensen aan uit heel Zweden. Een belangrijk instrument daarbij
8:22
Speaker 2: was de opleidingsschool die de gemeente ging organiseren. Een cursus
8:26
Speaker 2: van een maand, meerdere keren per jaar. Jonge christenen uit
8:30
Speaker 2: het hele land kwamen naar Knutby om daar een periode
8:33
Speaker 2: te leren te bidden en samen te leven. Voor een
8:36
Speaker 2: 19-jarige of een 21-jarige die zoekende was, was dat een
8:40
Speaker 2: aantrekkelijk aanbod. Je kwam in een klein dorp in het
8:43
Speaker 2: bos terecht met een groep leeftijdsgenoten, die net zo intens
8:46
Speaker 2: geloofden als jij, met leiders die persoonlijke aandacht voor je hadden,
8:50
Speaker 2: in een gemeenschap waar je dat gedefouille de fouille kreeg,
8:53
Speaker 2: dat er iets bijzonders gebeurde. Die opleidingsschool verdient aparte aandacht,
8:57
Speaker 2: want ze was het belangrijkste kanaal waar langs nieuwe mensen binnenkwamen.
9:01
Speaker 2: Een maand lang leefde je in Knutby, in een omgeving
9:04
Speaker 2: die volledig door de gemeente werd bepaald. Je sliep er,
9:07
Speaker 2: at er, bad er, en werkte er. Je had een
9:11
Speaker 2: maand lang nauwelijks contact met je oude leven. En je
9:13
Speaker 2: werd de hele tijd omringd door mensen die enthousiast waren
9:16
Speaker 2: over precies datgene waar jij naar op zoek was. Voor
9:19
Speaker 2: een gezonde gemeenschap is dat een prima recept om mensen
9:22
Speaker 2: te vormen. Voor een gemeenschap die de andere kant op glijdt,
9:26
Speaker 2: is het een uiterst effectieve manier om iemand in vier
9:28
Speaker 2: weken los te weken van elk perspectief van buiten. Sommigen
9:32
Speaker 2: gingen na die maand weer weg. Anderen bleven. Sommigen verhuisden
9:37
Speaker 2: permanent naar Knutby, verkochten hun spullen... gaven hun studie op
9:41
Speaker 2: en bouwden hun hele leven om de gemeente heen. Het
9:44
Speaker 2: is de moeite waard om even stil te staan bij
9:46
Speaker 2: wie die mensen waren, want het beeld dat mensen daarbij hebben,
9:49
Speaker 2: klopt meestal niet. Ze waren niet dom. Ze waren niet ongeschoold.
9:54
Speaker 2: Ze waren niet aan de rand van de samenleving beland.
9:57
Speaker 2: Onder de leden zaten verpleegkundigen, bouwvakkers ondernemers, leraren en studenten.
10:02
Speaker 2: Sommige qua men uit gezinnen die generaties lang bij de
10:06
Speaker 2: pinksterbeweging hoorden. Anderen waren als tiener tot geloof gekomen en
10:10
Speaker 2: zochten iets dat echter voelde dan de kerk waarin ze
10:13
Speaker 2: waren opgegroeid. Wat ze gemeen hadden, was een oprechte religieuze
10:17
Speaker 2: motivatie en een leeftijd waarop mensen bereid zijn hun leven
10:20
Speaker 2: om te gooien voor iets waarin ze geloven. Precies de
10:23
Speaker 2: eigenschappen die je in een gezonde gemeenschap zou toejuichen. Het
10:27
Speaker 2: dagelijks leven in Knutby was intens. Er waren diensten, bijbelstudies, gebedsavonden,
10:33
Speaker 2: muziekrepetities en werkdagen aan de gebouwen. Mensen woonden bij elkaar
10:38
Speaker 2: in de buurt. Sommigen in dezelfde huizen. Kinderen groeiden op
10:42
Speaker 2: met de kinderen van andere leden. Je werkte met mensen
10:45
Speaker 2: uit de gemeente. Je at met mensen uit de gemeente.
10:48
Speaker 2: Je bracht je vakantie door met mensen uit de gemeente.
10:51
Speaker 2: Voor wie erbij hoorde, was dat geen gevangenis. Het voelde
10:55
Speaker 2: als het tegendeel. Het voelde als thuishoorden, op een manier
10:58
Speaker 2: die de moderne wereld zelden biedt. Op het hoogtepunt telden
11:02
Speaker 2: de gemeente honderden actieve leden in een dorp van een
11:04
Speaker 2: paar honderd inwoners. Er waren op enig moment meer dan
11:08
Speaker 2: 45 kinderen die in dat systeem opgroeiden. De theologie, die
11:12
Speaker 2: zich in Knutby ontwikkelde, kwam niet uit de lucht vallen.
11:16
Speaker 2: Ze had wortels in een beweging die in de jaren
11:18
Speaker 2: 80 en 90 grote invloed had op de Zweedse vrije kerken.
11:22
Speaker 2: Die beweging heet in het Engels, Word of Faith, het geloofswoord.
11:26
Speaker 2: Ze kwam uit de Verenigde Staten van predikers als Kenneth
11:29
Speaker 2: Hagin en Kenneth Copeland, en ze bereikte Zweden vooral via
11:32
Speaker 2: Liefheidsort in Uppsala, de gemeente van ULF Ekman, die in
11:36
Speaker 2: 1900 driënt. Achtig werd opgericht en die in korte tijd
11:40
Speaker 2: uitgroeide tot een van de meest besproken religieuze bewegingen van
11:43
Speaker 2: het land. De kern van die theologie is de kracht
11:46
Speaker 2: van het gesproken woord en de overtuiging dat God zijn
11:49
Speaker 2: volk leidt via aangewezen leiders. Niet via iedereen tegelijk. Niet
11:54
Speaker 2: via het gewone verstand van gewone gelovigen. Via leiders. Dat
12:00
Speaker 2: klinkt als een technisch-theologisch detail. Dat is het niet. Het
12:04
Speaker 2: is de scharnier waar alles om draait. Zodra een gemeenschap
12:07
Speaker 2: gelooft dat God specifiek door één persoon spreekt, is elk
12:11
Speaker 2: meningsverschil met die persoon geen meningsverschil meer. Het is verzet
12:15
Speaker 2: tegen God. In Knutby kreeg die gedachte een vorm die
12:18
Speaker 2: zelfs binnen de Zweedse pinksterbeweging uniek was. Naar buiten toe
12:22
Speaker 2: was de Philadelphia gemeente in Knutby een charismatische vrije kerk. Levendig,
12:27
Speaker 2: met muziek, met handen in de lucht, met mensen die
12:30
Speaker 2: spontaan baden. Ongebruikelijk voor Ima en Dee uit de Zweedse staatskerk,
12:35
Speaker 2: maar niet ongebruikelijk voor wie de pinksterbeweging kende. Wie op
12:39
Speaker 2: zondagochtend naar binnen liep, zag niets waar hij van schrok.
12:42
Speaker 2: Naar binnen toe... In de kern van de gemeente gold
12:44
Speaker 2: een andere leer. Er was een binnenste kring. Twaalf mensen.
12:49
Speaker 2: In de gemeente werd die groep de tafel genoemd. Twaalf.
12:52
Speaker 2: Zoals de twaalf discipelen. De mensen aan die tafel wisten
12:56
Speaker 2: dingen die de gewone leden niet wisten. En zij besliste
12:59
Speaker 2: dingen waar de gewone leden geen inzicht in hadden. En
13:02
Speaker 2: binnen die kring groeide een overtuiging over wie Asa Waldau
13:05
Speaker 2: werkelijk was. In het Nieuwe Testament wordt gesproken over de
13:09
Speaker 2: bruid van Christus. In de klassieke christelijke uitleg is dat
13:12
Speaker 2: een beeld. De bruid is de kerk. De gemeenschap van gelovigen.
13:17
Speaker 2: Het is een metafoor die al bijna 2000 jaar zo
13:20
Speaker 2: wordt gelezen, in alle grote tradities. In Knutby werd die
13:24
Speaker 2: metafoor letterlijk genomen. Als de bruid de persoon was, dan
13:28
Speaker 2: moest er dus iemand zijn die die bruid was. Een
13:30
Speaker 2: concrete vrouw, levend in deze tijd. En de conclusie waar
13:34
Speaker 2: de binnenste kring op uitkwam, was dat die vrouw Asa
13:37
Speaker 2: Waldau was. Een van de pastors zou het later zonder
13:39
Speaker 2: omhaal formuleren. Ze hadden ontdekt dat Asa de bruid was.
13:43
Speaker 2: Wat dat betekende in de praktijk is moeilijk te overschatten.
13:47
Speaker 2: Het betekende dat de leidster van de gemeente niet zomaar
13:49
Speaker 2: een leidster was. Ze was de uitverkorene. Ze was verloofd
13:53
Speaker 2: met Jezus. Ze zou bij zijn terugkeer worden opgehaald, en
13:57
Speaker 2: de gemeente in Knutby zou daarbij een centrale rol spelen.
14:00
Speaker 2: Het vuur dat volgens de oude profetie uit Knutby zou
14:03
Speaker 2: uitgaan kreeg daarmee een betekenis. Het is belangrijk om te
14:06
Speaker 2: zeggen dat deze leer niet van de ene op de
14:09
Speaker 2: andere dag aan de gemeente werd voorgelegd. Zo werkt het nooit.
14:13
Speaker 2: Er kwam geen dienst waarin iemand vanaf de kansel aankondigde
14:15
Speaker 2: dat de vrouw op de eerste rij verloofd was met Jezus.
14:19
Speaker 2: Het groeide. Eerst een gedachte in een gesprek. Dan een
14:23
Speaker 2: gedachte die door een tweede persoon werd bevestigd. Dan een
14:27
Speaker 2: overtuiging binnen een kleine kring. Dan iets wat je in
14:30
Speaker 2: de bredere gemeente kon aanvoelen zonder dat het werd uitgesproken.
14:34
Speaker 2: En uiteindelijk iets wat zo vanzelfsprekend was geworden dat niemand
14:37
Speaker 2: zich meer herinnerde wanneer het precies was begonnen. Dat is
14:40
Speaker 2: de reden waarom mensen die er middenin zaten achteraf zo
14:43
Speaker 2: moeilijk konden uitleggen hoe ze het hadden kunnen geloven. Er
14:46
Speaker 2: was geen moment waarop ze ja hadden gezegd tegen iets absurds.
14:50
Speaker 2: Er waren honderden kleine momenten waarop ze ja hadden gezegd
14:52
Speaker 2: tegen iets dat in die context volstrekt logisch leek. Ze
14:56
Speaker 2: kreeg binnen de kring ook een andere naam. Ze werd
14:58
Speaker 2: Tirsa genoemd. In SMS-berichten ondertekende ze met een enkele letter T.
15:04
Speaker 2: Vanaf dat moment was kritiek op haar niet langer kritiek
15:07
Speaker 2: op een mens. Het was kritiek op Gods keuze. En
15:10
Speaker 2: dat is precies wat zo'n leer functioneel maakt. Ze beschermt
15:14
Speaker 2: de macht. Wie het niet eens is met de Leidster
15:16
Speaker 2: is niet iemand met een andere mening, maar iemand met
15:18
Speaker 2: een geestelijk probleem. De mechanismen die in Knut B. werkten
15:22
Speaker 2: zijn later door onderzoekers, psychologen en de rechtbank beschreven. Ze
15:26
Speaker 2: zijn niet uniek. Ze komen in gesloten groepen over de
15:28
Speaker 2: hele wereld terug. In religieuze en in niet-religieuze varianten. Wat
15:33
Speaker 2: Knut B. bijzonder maakt is niet dat de mechanismen nieuw waren.
15:36
Speaker 2: Wat Knut B. bijzonder maakt is hoe goed ze gedocumenteerd zijn.
15:40
Speaker 2: Het begon met aandacht. Nieuwkomers werden overspoeld met warmte en belangstelling.
15:45
Speaker 2: Ze werden gezien, gehoord en gewaardeerd op een manier die
15:48
Speaker 2: de meeste mensen in hun gewone leven zelden meemaken. Voor
15:51
Speaker 2: iemand die eenzaam was, of die zich in zijn eigen
15:53
Speaker 2: kerk nooit echt thuis had gevoeld, was dat een overweldigende ervaring.
15:58
Speaker 2: Daarna kwam de gradering. Binnen de gemeente ontstond een systeem
16:02
Speaker 2: waarin je goed kon zijn of fout. Red of fel,
16:05
Speaker 2: in het Zweeds. Of je goed was, hing af van
16:08
Speaker 2: of je geestelijk in orde was. Of je geestelijk in
16:11
Speaker 2: orde was werd beoordeeld door de leiding. En de leiding
16:14
Speaker 2: zat aan de tafel. Een van de vrouwen die er
16:17
Speaker 2: opgroeide heeft het later uitgelegd. Goed zijn betekende uiteindelijk simpelweg
16:21
Speaker 2: dat je door Asa was goedgekeurd. De standaardvraag aan wie twijfelde,
16:26
Speaker 2: was kort en verwoestend. Hoe denk je dat God nu
16:28
Speaker 2: naar je kijkt? Wie die vraag krijgt in een gemeenschap
16:31
Speaker 2: waar hij zijn hele sociale leven heeft, waar zijn vrienden zitten,
16:34
Speaker 2: waar zijn werk vandaan komt en waar zijn beeld van
16:36
Speaker 2: de eeuwigheid vandaan komt, heeft geen go. Het antwoord. Er
16:40
Speaker 2: is geen manier om die vraag te winnen. De isolatie
16:43
Speaker 2: was systematisch. Getuigen hebben beschreven dat het niet was toegestaan
16:47
Speaker 2: om om te gaan met mensen buiten de gemeente. De
16:50
Speaker 2: buitenwereld werd beschreven als onrein en verloren. Contacten met familie
16:54
Speaker 2: buiten Knutby werden afgebroken of ingeperkt. Wat mensen mochten lezen
16:58
Speaker 2: en kijken werd beperkt. De economische kant was heel concreet.
17:02
Speaker 2: Er werd tiende betaald, wat in vrije kerken niet ongebruikelijk is.
17:07
Speaker 2: Maar het bleef daar niet bij. Er werden gouden sieraden
17:10
Speaker 2: ingezameld als offer. Leden verrichten jarenlang bouwwerk en andere diensten
17:14
Speaker 2: zonder betaling. Dat werk werd gepresenteerd als een manier om
17:18
Speaker 2: de terkoor, uchkeer van Christus dichterbij te brengen. Een van
17:23
Speaker 2: de mannen die daarover heeft verteld, sprak over zeven jaar
17:26
Speaker 2: onbetaald werk zonder vakantie. Een van de pastors heeft later
17:30
Speaker 2: berekend dat er in de jaren dat hij in de
17:32
Speaker 2: gemeente zat voor meer dan 4,8 miljoen kronen aan giften
17:35
Speaker 2: naar de Leidster is gegaan. En er was geweld, dat
17:39
Speaker 2: is misschien het moeilijkste deel om te vertellen omdat het
17:41
Speaker 2: zo haak staat op het beeld dat mensen van een
17:43
Speaker 2: kerk hebben. Maar het is vastgesteld in getuigenverklaringen en later
17:47
Speaker 2: in een rechtszaal. Er werd geslagen. Er werd gebeten. Er
17:52
Speaker 2: is gesproken over slagen met een schop en over een
17:55
Speaker 2: aanval met een vork. Lijfstraf werd gepresenteerd als geestelijke tucht.
18:00
Speaker 2: Ziekte werd uitgelegd als een straf van God. Meerdere kinderen
18:04
Speaker 2: die er opgroeiden, hebben later verteld over verwaarlozing. Een psychotherapeut
18:09
Speaker 2: die de zaak heeft bestudeerd, heeft de mechaniek uitgelegd. Het
18:13
Speaker 2: doel heiligde de middelen. En de cyclus van harde kritiek
18:17
Speaker 2: gevolgd door lof en genegenheid, creëerde bij de leden een
18:20
Speaker 2: patroon dat ze beschreef als bijna een godservaring. Dat is
18:24
Speaker 2: precies wat de omslag zo moeilijk maakt voor buitenstaanders om
18:27
Speaker 2: te begrijpen. Mensen bleven niet ondanks tevredenheid. Sommigen bleven er
18:33
Speaker 2: deels door. Want na de vernedering kwam de verzoening, en
18:37
Speaker 2: de verzoening voelde als genade. Er is één groep in
18:41
Speaker 2: dit verhaal die nooit heeft gekozen. De kinderen. De volwassenen
18:46
Speaker 2: in Knutpie waren erin gestapt. Ze hadden op enig moment
18:49
Speaker 2: een besluit genomen, hoezeer dat besluit ook was gestuurd. De
18:53
Speaker 2: kinderen die er werden geboren, kregen dit systeem als de
18:55
Speaker 2: enige werkelijkheid die bestond. Zij leerden dat de mensen buiten
18:59
Speaker 2: de gemeente onrein waren voordat ze ooit iemand van buiten
19:02
Speaker 2: de gemeente hadden ontmoet. Zij leerden dat ziekte een straf
19:05
Speaker 2: was voordat ze wisten wat een bacterie is. Een Zweedse
19:09
Speaker 2: godsdienstwetenschapper heeft onderzoek gedaan naar kinderen die opgroeiden in omstreden
19:13
Speaker 2: religieuze gemeenschappen in Zweden, waaronder deze. Het patroon dat daaruit
19:18
Speaker 2: naar voren komt is telkens hetzelfde. Overlappende controlesystemen die elkaar versterken,
19:23
Speaker 2: en kinderen die daar geen enkel referentiepunt tegenover hebben. Er
19:27
Speaker 2: is nog iets dat vaak over het hoofd wordt gezien.
19:30
Speaker 2: De rest van de Zweedse pinksterbeweging keek hier niet blind naar.
19:34
Speaker 2: In vrije kerkelijke kringen werd al in de jaren negentig
19:36
Speaker 2: gepraat over knutwie. Er waren voorgangers elders in het land
19:40
Speaker 2: die het niet vertrouwden. Er waren ouders die hun kind
19:43
Speaker 2: niet naar die opleidingsschool wilden sturen. Maar de vrije kerken
19:47
Speaker 2: in Zwet? En zijn, per definitie, vrij. Er is geen
19:51
Speaker 2: bischop die kan ingrijpen, er is geen kerkelijke rechtbank, een
19:55
Speaker 2: gemeente is een zelfstandige vereniging die haar eigen zaken regelt.
19:59
Speaker 2: Wie van buitenaf bezwaren heeft, kan die uitspreken en daar
20:02
Speaker 2: houdt het op. Precies die vrijheid die in de 19e
20:06
Speaker 2: eeuw was bevochten als bescherming tegen de macht van de staatskerk,
20:10
Speaker 2: maakten het onmogelijk om in te grijpen toen er binnen
20:13
Speaker 2: één gemeente iets ontspoorde. Er is nog iets aan die
20:16
Speaker 2: groei dat het waard is om te noemen. Een gemeenschap
20:19
Speaker 2: die groeit, voelt zich bevestigd. Elk nieuw lid is in
20:22
Speaker 2: de beleving van de groep een bewijs dat men op
20:24
Speaker 2: de goede weg zit. Dat maakt groei tot een argument,
20:27
Speaker 2: en een argument dat moeilijk te weerleggen is. In de
20:30
Speaker 2: jaren waarin Knutby het snelst groeide, was er dus geen
20:33
Speaker 2: enkele reden om te twijfelen aan de richting. Het werkte.
20:37
Speaker 2: Er kwamen mensen. Er werd gebouwd. De oude profetieën leken
20:41
Speaker 2: uit te komen. Wie in de jaren gezegd zou hebben
20:44
Speaker 2: dat er iets fundamenteel mis was, zou zijn tegengesproken met feiten.
20:49
Speaker 2: Kijk om je heen, zouden de anderen hebben gezegd, kijk
20:51
Speaker 2: hoeveel mensen God hierheen stuurt. Dat is een van de
20:54
Speaker 2: vredere ironieën in dit soort geschiedenissen. De periode waarin het misgaat,
20:58
Speaker 2: is vaak precies de periode die van binnenuit als de
21:01
Speaker 2: mooiste wordt beleefd. Er is nog een vraag die mensen
21:04
Speaker 2: altijd stellen. Waarom ging niemand weg? Sommigen gingen wel weg.
21:08
Speaker 2: Maar het was moeilijk, en dat had niets met domheid
21:11
Speaker 2: te maken. Het sociale netwerk zat in de groep. Alle
21:15
Speaker 2: vrienden zaten in de groep. De economie zat aan de
21:17
Speaker 2: groep vast, want er werd gewerkt voor de groep, en
21:20
Speaker 2: er werd gegeven aan de groep. De identiteit was door
21:23
Speaker 2: de groep gedefinieerd. En de buitenwereld was jarenlang beschreven als
21:27
Speaker 2: gevaarlijk en verdorven. Weggaan was daarom niet het wisselen van kerk.
21:32
Speaker 2: Het was het verliezen van je hele sociale en existentiële
21:35
Speaker 2: infrastructuur in één beweging. Je vrienden, je werk, je wereldbeeld
21:40
Speaker 2: en je toekomst na de dood, alles tegelijk. Wie dat begrijpt,
21:44
Speaker 2: begrijpt waarom mensen bleven. En wie dat begrijpt, is voorbereid
21:48
Speaker 2: op het volgende deel van dit verhaal. Want alles wat
21:51
Speaker 2: er in de jaren daarna gebeurde, gebeurde binnen een gemeenschap
21:54
Speaker 2: waarin gehoorzaamheid geestelijk was. Waarin de leiding namens God sprak.
21:58
Speaker 2: En waarin de gedachte dat je iets zelf zou beo.
22:01
Speaker 2: Oordelen al een vorm van ongehoorzaamheid was. Wat volgt in
22:04
Speaker 2: dit verhaal is voor buitenstaanders moeilijk te geloven. Er komt
22:08
Speaker 2: een moment waarop mensen die iets meemaken wat overduidelijk verkeerd is,
22:12
Speaker 2: het niet melden. Er komt een moment waarop een geweldsmisdrijf
22:17
Speaker 2: binnen de gemeenschap wordt afgehandeld in plaats van bij de politie.
22:21
Speaker 2: En er komt een moment waarop iemand een handeling verricht
22:24
Speaker 2: waarvan zij zelf zegt dat ze die deed omdat ze
22:26
Speaker 2: dacht dat God het vroeg. Al die momenten worden pas
22:29
Speaker 2: begrijpelijk als je vasthoudt aan wat in dit deel is beschreven.
22:33
Speaker 2: Niet als excuus. Als verklaring. In een gemeenschap waar het
22:38
Speaker 2: oordeel van de leiding gelijk staat aan het oordeel van God,
22:41
Speaker 2: is zelf nadenken geen recht maar een risico. In augustus
22:44
Speaker 2: 1997 verhuisde er een gezin naar Knutby. Een man van 26,
22:50
Speaker 2: zijn vrouw en hun twee kinderen. Een derde kind zou
22:52
Speaker 2: in Knutby worden geboren. Hij kwam uit Fermland, uit het
22:56
Speaker 2: westen van Zweden. Hij was jong, welbespraakt en ambitieus. Hij
23:01
Speaker 2: had een achtergrond in de Pinksterbeweging en in dezelfde charismatische
23:05
Speaker 2: stroming die ook Knutby had gevormd. Hij had Asa Waldau
23:09
Speaker 2: vier jaar eerder voor het eerst ontmoet, toen zij was
23:12
Speaker 2: uitgenodigd om te spreken in de gemeente waar hij toen zat.
23:16
Speaker 2: Hij werd pastor in Knutby. Hij en Waldau zetten samen
23:19
Speaker 2: de opleidingsschool op, die zoveel jonge mensen naar het dorp
23:22
Speaker 2: zou trekken. Hij richtte een zendingsstichting op. Hij ging op
23:27
Speaker 2: de foto met de Israëlische ambassadeur. Binnen de gemeente werd
23:31
Speaker 2: hij snel een van de invloedrijkste stemmen. Hij en Waldau
23:35
Speaker 2: begonnen samen veel tijd door te brengen. Ze lazen samen
23:38
Speaker 2: de Bijbel. Ze spraken over de gemeente en over de toekomst.
23:43
Speaker 2: En ergens in die gesprekken kwam de vraag op tafel
23:46
Speaker 2: wat er nu precies bedoeld wordt met de bruid van Christus.
23:49
Speaker 2: En of dat werkelijk alleen maar een beeld is. Het
23:52
Speaker 2: gezin betrok een huis naast dat van Asa Waldau. Zijn
23:55
Speaker 2: naam was Helge Vosmo. In het volgende deel, wie hij was,
24:00
Speaker 2: waar hij vandaan kwam, en wat er gebeurde in de
24:02
Speaker 2: twee jaar nadat hij en Asa Waldau samen achter een
24:06
Speaker 2: gesloten deur gingen zitten om de Bijbel te lezen. Dank
24:09
Speaker 2: je wel voor het luisteren.