Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Michał Anioł: Rzeźbiarz boskości

Transcript

Michał Anioł: Rzeźbiarz boskości · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
Cześć,
0:02
tu Dorota Szarnowska,
0:03
słuchasz Art Perspective,
0:05
podcastu o sztuce widzianej z bliska.
0:09
Michelangelo Buonarroti,
0:10
czyli Michał Anioł,
0:12
miał obsesję na punkcie męskiego ciała.
0:16
SPEAKER_00: Tak dużą, że malując kobiety korzystał z męskich modeli.
0:21
SPEAKER_00: Uważał,
0:22
SPEAKER_00: że rzeźba jest wyższa niż malarstwo,
0:25
ale to właśnie freski z kaplicy sykstyńskiej przyniosły mu
0:29
nieśmiertelność,
0:30
SPEAKER_00: choć malował je z niechęcią,
0:32
SPEAKER_00: zmęczeniem i bólem pleców.
0:35
SPEAKER_00: W tym odcinku przyjrzę się jego twórczości nie jako geniusza renesansu,
0:40
SPEAKER_00: ale człowieka,
0:41
SPEAKER_00: który przez całe życie próbował zrozumieć,
0:44
SPEAKER_00: czym jest doskonałość.
0:46
SPEAKER_00: W sztuce, ciele i wierze.
0:49
SPEAKER_00: Opowiem o rzeźbach,
0:51
SPEAKER_00: które sprawiają wrażenie,
0:52
SPEAKER_00: jakby zaraz miały ożyć,
0:54
SPEAKER_00: o subtelnych gestach ukrytych w sądzie ostatecznym oraz o tym,
0:59
SPEAKER_00: dlaczego Michał Anioł celowo zniekształcał proporcje,
1:03
SPEAKER_00: by nadać swoim dziełom siłę i emocje.
1:08
SPEAKER_00: Wyobraź sobie zwykły, zimny blok marmuru z Carrary.
1:13
SPEAKER_00: A teraz pomyśl,
1:14
że ktoś potrafi z takiego kawałka kamienia wydobyć całe
1:19
człowieczeństwo – ból,
1:21
SPEAKER_00: godność,
1:22
SPEAKER_00: a nawet coś,
1:24
SPEAKER_00: co przypomina boskość.
1:28
SPEAKER_00: Michelangelo Buonarroti – artysta,
1:31
SPEAKER_00: który twierdził,
1:32
SPEAKER_00: że rzeźba już istnieje w kamieniu,
1:34
SPEAKER_00: a jego zadaniem jest ją tylko uwolnić.
1:38
W dzisiejszym odcinku przyjrzymy się temu monumentalnemu twórcy
1:43
nie jako legendzie,
1:44
SPEAKER_00: ale jako człowiekowi.
1:47
SPEAKER_00: Poznamy jego dzieciństwo,
1:49
SPEAKER_00: jego relacje z papieżami,
1:51
jego artystyczne obsesje i oczywiście przyjrzymy się z bliska
1:56
jego dziełom.
1:58
SPEAKER_00: To historia o samotności, potędze ducha i walce z materią.
2:05
SPEAKER_00: Michelangelo Buonarroti urodził się 6 marca 1475 roku w Capres,
2:13
SPEAKER_00: niewielkiej miejscowości w Toskanii w prowincji Arezzo.
2:18
SPEAKER_00: Jego rodzina miała arystokratyczne korzenie,
2:22
SPEAKER_00: ale w jego czasach były to już bardziej ambicje niż realny majątek.
2:28
Ojciec Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni pełnił urząd
2:34
lokalnego sędziego i
2:35
SPEAKER_00: bardzo dbał o pozycję społeczną rodu.
2:39
SPEAKER_00: Sztuka nie była dla niego ścieżką godną syna.
2:43
SPEAKER_00: To jednak nie powstrzymało Michelangela.
2:46
SPEAKER_00: Po śmierci matki,
2:48
SPEAKER_00: kiedy miał zaledwie 6 lat,
2:50
SPEAKER_00: oddano go na wychowanie do mamki Psetignano,
2:54
SPEAKER_00: niewielkiej wiosce nieopodal Florencji,
2:57
SPEAKER_00: znanej z pracy kamieniarzy i rzeźbiarzy.
3:01
Tam właśnie chłopiec dorastał w bezpośrednim kontakcie z
3:04
warsztatami rzeźbiarskimi.
3:07
SPEAKER_00: I co ciekawe,
3:08
mąż jego mamki sam pracował przy kamieniu i to jak sam
3:13
Michelangelo później mówił,
3:15
SPEAKER_00: miało na niego ogromny wpływ.
3:18
W jednym ze wspomnień stwierdził,
3:20
wypiłem zamiłowanie do dłuta z mlekiem matki.
3:25
To zdanie,
3:26
choć może brzmieć metaforycznie,
3:28
dla Michelangela było dosłowne.
3:32
SPEAKER_00: Rzeźba była dla niego naturalnym językiem.
3:36
SPEAKER_00: W wieku 13 lat rozpoczął praktykę u Domenica Ghirlandaia,
3:42
SPEAKER_00: znanego florenckiego malarza,
3:44
SPEAKER_00: specjalisty od fresków.
3:47
SPEAKER_00: Ghirlandaio był wtedy uznanym artystą,
3:49
SPEAKER_00: który właśnie pracował przy dekoracjach w Bazylice Santa Maria Novella.
3:55
SPEAKER_00: Ale Michelangelo nie został tam długo.
3:57
SPEAKER_00: Już po roku przeniesiono go do zupełnie innego środowiska.
4:02
SPEAKER_00: Trafił do szkoły ogrodowej.
4:05
Giardino di San Marco,
4:07
założonej przez Lorenza de' Medici,
4:10
zwanego wspaniałym.
4:12
SPEAKER_00: To był kluczowy moment.
4:14
Lorenzo,
4:15
wybitny mecenas renesansu,
4:17
zebrał w swoim ogrodzie rzeźby antyczne i młodych artystów.
4:22
SPEAKER_00: Michelangelo,
4:24
SPEAKER_00: zaledwie szesnastoletni,
4:26
znalazł się tam w środowisku najwybitniejszych myślicieli i
4:30
twórców epoki.
4:32
Tam też poznał między innymi Marsilia Ficina i Angela Poliziana
4:37
– uczonych,
4:39
SPEAKER_00: którzy wprowadzili go w świat neoplatonizmu,
4:43
SPEAKER_00: czyli filozofii,
4:44
SPEAKER_00: która potem silnie przeniknie jego dzieła.
4:48
SPEAKER_00: To, co wyróżniało Michelangela, to niesamowita obserwacja ciała.
4:54
SPEAKER_00: W tym okresie zaczynał już samodzielnie rzeźbić i właśnie wtedy,
4:59
SPEAKER_00: w wieku zaledwie 17 lat,
5:02
SPEAKER_00: stworzył Madonnę na schodach.
5:04
SPEAKER_00: Madonna della Scala.
5:06
SPEAKER_00: To reliw rzeźbiony w marmurze,
5:08
który zachował się do dziś i jest przechowywany we Florencji w
5:12
Casa Buonarroti.
5:14
SPEAKER_00: Co w nim jest takiego niezwykłego?
5:18
Już w tym wczesnym dziele widać elementy,
5:20
które będą jego znakiem rozpoznawczym.
5:23
Dynamiczne napięcie mięśni,
5:25
monumentalna forma,
5:27
głębia emocji i doskonała znajomość anatomii.
5:32
SPEAKER_00: Madonna nie jest tutaj sentymentalna,
5:34
SPEAKER_00: jest silna,
5:36
SPEAKER_00: prawie posągowa,
5:37
SPEAKER_00: a dziecko,
5:38
SPEAKER_00: czyli Jezus,
5:40
SPEAKER_00: sprawia wrażenie ciężkiego i realnego.
5:43
SPEAKER_00: To nie jest już gotycka delikatność, to zapowiedź czegoś zupełnie nowego.
5:49
SPEAKER_00: Jeszcze jako nastolatek Michelangelo wyrzeźbił także centa uromachię,
5:55
SPEAKER_00: czyli reliw inspirowany mitologią grecką,
5:59
SPEAKER_00: pełen napięcia,
6:00
SPEAKER_00: ruchu i walki.
6:02
SPEAKER_00: I znowu wszystko w marmurze.
6:04
To tylko pogłębiło przekonanie jego mecenasów,
6:08
że mają do czynienia z kimś wyjątkowym.
6:11
SPEAKER_00: I tutaj ciekawostka.
6:13
SPEAKER_00: W ogrodach medyceuszy Michelangelo był świadkiem sekcji zwłok.
6:18
SPEAKER_00: Praktyki wówczas jeszcze nielegalnej,
6:21
SPEAKER_00: ale wykonywanej potajemnie przez niektórych lekarzy i artystów.
6:26
SPEAKER_00: I to właśnie dzięki nim tak dobrze znał anatomię,
6:30
SPEAKER_00: co będzie kluczowe w jego późniejszych rzeźbach i freskach.
6:36
SPEAKER_00: W 1496 roku, mając zaledwie 21 lat, Michelangelo wyjeżdża do Rzymu.
6:44
SPEAKER_00: Nie z polecenia medyceuszy, ale z własnej ambicji.
6:48
SPEAKER_00: Florencja była wtedy w kryzysie politycznym po upadku Savonaroli,
6:52
SPEAKER_00: a Rzym pod rządami papieża Aleksandra VI znów stawał się centrum mecenatu
6:58
SPEAKER_00: artystycznego.
7:00
SPEAKER_00: Michelangelo miał tam jedną misję – zdobyć zlecenia i nazwisko.
7:05
SPEAKER_00: I to właśnie w Rzymie powstaje jego pierwsze arcydzieło – rzeźba,
7:09
SPEAKER_00: która do dziś wzbudza podziw i emocje.
7:12
SPEAKER_00: Jest nią Pieta, czyli Matka Boska trzymająca martwego Jezusa.
7:19
Dzieło zamówione przez francuskiego kardynała Jean de Billier
7:24
przeznaczone do kaplicy św.
7:26
SPEAKER_00: Petronelli w Bazylice św.
7:27
SPEAKER_00: Piotra.
7:30
SPEAKER_00: Michelangelo miał wtedy zaledwie 23 lata.
7:34
SPEAKER_00: Pieta zachwyca od pierwszego spojrzenia,
7:38
SPEAKER_00: nie tylko jakością wykonania,
7:40
SPEAKER_00: ale także narracją zaklętą w marmurze.
7:44
SPEAKER_00: Maria jest młoda, niemal dziewczęca.
7:48
To celowy zabieg,
7:50
zgodny z chrześcijańską ideą,
7:52
że Matka Boża nie podlegała starzeniu duchowemu.
7:57
SPEAKER_00: Jej twarz jest spokojna, skupiona, nie ma dramatycznej ekspresji.
8:03
SPEAKER_00: To raczej cicha kontemplacja śmierci, a nie rozpacz.
8:08
Ale to,
8:08
co najbardziej zaskakiwało widzów już w XVI wieku,
8:13
to techniczna doskonałość.
8:16
SPEAKER_00: Marmur przypomina miękką tkaninę.
8:19
SPEAKER_00: Faudy Satymarii są wyraźne, ale nieprzesadzone.
8:24
SPEAKER_00: Ciało Jezusa natomiast anatomicznie precyzyjne, ale pełne lekkości.
8:30
SPEAKER_00: To nie tylko przedstawienie śmierci, to forma transcendencji.
8:36
SPEAKER_00: I tutaj ciekawostka.
8:38
SPEAKER_00: Pieta to jedyne dzieło, które Michelangelo kiedykolwiek podpisał.
8:43
SPEAKER_00: Gdy zaczęły krążyć pogłoski,
8:45
SPEAKER_00: że autorem Piety był inny rzeźbiarz,
8:48
SPEAKER_00: Cristoforo Solari,
8:50
SPEAKER_00: młody Michelangelo urażony,
8:53
SPEAKER_00: wrócił nocą do Bazyliki i wyrył swoje imię na szarfie Marii,
8:58
SPEAKER_00: która brzmi Michelangelus Bonarotus Florentinus
9:04
SPEAKER_00: Fasie Bat, czyli Michelangelo Buonarroti z Florencji wykonał to.
9:10
SPEAKER_00: Później podobno załował tej decyzji i powiedział,
9:14
że dzieła powinny mówić same za siebie i nigdy więcej nie
9:18
podpisał żadnej pracy.
9:20
SPEAKER_00: Kilka lat później, około 1501 roku, Michelangelo wraca do Florencji.
9:27
SPEAKER_00: W mieście zmienia się klimat polityczny.
9:31
SPEAKER_00: Republika powraca po okresie zamieszek.
9:34
SPEAKER_00: Artyście zostaje powierzony wyjątkowy blok marmuru.
9:38
Ogromny,
9:39
ponad pięciotonowy,
9:41
który przez kilkadziesiąt lat leżał nieużywany.
9:45
SPEAKER_00: Dwóch rzeźbiarzy wcześniej go odrzuciło jako zbyt uszkodzony.
9:49
SPEAKER_00: Z tego bloku Michelangelo wyrzeźbił Dawida,
9:53
jedno z najsłynniejszych przedstawień męskiego aktu w historii
9:57
sztuki i jedno z
9:59
SPEAKER_00: największych.
10:00
SPEAKER_00: Posąg ma ponad 5 metrów wysokości, ale nie jest to w nim najważniejsze.
10:06
SPEAKER_00: Kluczowe jest ujęcie tematu.
10:09
To nie jest Dawid pokonujący Goliata jak w tradycji
10:13
wcześniejszych przedstawień,
10:15
SPEAKER_00: To Dawid tuż przed walką.
10:18
Napięte mięśnie,
10:19
skoncentrowany wzrok,
10:21
kamień w prawej dłoni,
10:23
kroce ledwo widać.
10:25
To nie bohater po triumfie,
10:27
to młodzieniec świadomy ryzyka,
10:29
gotowy,
10:30
ale niepewny zwycięstwa.
10:32
SPEAKER_00: To była świadoma decyzja artystyczna.
10:36
SPEAKER_00: Florencja widziała w Dawidzie samą siebie,
10:39
SPEAKER_00: małe,
10:40
SPEAKER_00: niezależne miasto otoczone przez silniejszych wrogów.
10:43
SPEAKER_00: Rzeźba miała być symbolem czujności, odwagi i republikańskich wartości.
10:51
SPEAKER_00: I tu proszę Państwa kolejna ciekawostka, to jest ciekawostka techniczna.
10:55
SPEAKER_00: Michelangelo zastosował tak zwany kontrapost,
10:59
SPEAKER_00: czyli ustawienie ciała z ciężarem spoczywającym na jednej nodze,
11:04
SPEAKER_00: co nadaje sylwetce naturalną dynamikę.
11:07
SPEAKER_00: ale przesadził proporcje.
11:09
SPEAKER_00: Głowa i ręce są większe.
11:12
SPEAKER_00: Dlaczego?
11:13
Bo posąg miał być ustawiony wysoko,
11:16
na dachu katedry Santa Maria del Fiore.
11:19
Kiedy jednak zobaczono gotowe dzieło,
11:22
zdecydowano,
11:22
że musi pozostać na ziemi.
11:25
SPEAKER_00: Nie można go było ukryć.
11:26
SPEAKER_00: Został postawiony przed palacą Veccio, siedzibą władz miasta.
11:33
SPEAKER_00: Zabawnym faktem był proces decyzyjny, gdzie ustawić rzeźbę.
11:37
SPEAKER_00: Trwał tygodniami.
11:39
SPEAKER_00: W komisji byli m.in.
11:41
SPEAKER_00: Leonardo da Vinci i Sandro Botticelli.
11:45
SPEAKER_00: Michelangelo miał dopiero 26 lat.
11:50
W 1508 roku Michelangelo dostaje propozycję,
11:55
która brzmi bardziej jak wyrok niż zaszczyt.
11:59
SPEAKER_00: Papież Juliusz II,
12:02
SPEAKER_00: znany z potężnych ambicji i jeszcze większego temperamentu,
12:07
SPEAKER_00: zleca mu pomalowanie sklepienia Kaplicy Sykstyńskiej.
12:11
SPEAKER_00: Michelangelo odmawia.
12:14
SPEAKER_00: W jego oczach to zadanie niegodne.
12:17
SPEAKER_00: Jest przecież rzeźbiarzem, nie malarzem.
12:20
SPEAKER_00: Ale Juliusz II nie był człowiekiem, którego łatwo było zignorować.
12:26
To ten sam papież,
12:27
który ruszył zbrojnie przeciwko swoim wrogom,
12:30
sam zakładając zbroję.
12:33
SPEAKER_00: Michelangelo nie miał wyboru.
12:35
SPEAKER_00: Oficjalnie zaakceptował zlecenie, choć prywatnie czuł się upokorzony.
12:42
SPEAKER_00: Od samego początku było to wyzwanie na granicy ludzkich możliwości.
12:47
SPEAKER_00: Sklepienie miało 40 metrów długości i 13 szerokości.
12:53
SPEAKER_00: Michelangelo nigdy wcześniej nie malował fresków,
12:57
SPEAKER_00: a tym bardziej na sklepieniu,
12:59
SPEAKER_00: wysoko nad ziemią.
13:01
SPEAKER_00: Rusztowania zbudował sam, według własnego projektu.
13:05
SPEAKER_00: Drewniane platformy zawieszone tuż pod sufitem.
13:09
SPEAKER_00: Przez 4 lata od 1508 do 1512 roku pracował niemal samotnie,
13:16
SPEAKER_00: leżąc na plecach,
13:18
SPEAKER_00: z głową odchyloną w górę,
13:20
SPEAKER_00: codziennie wdychając w wapno,
13:22
SPEAKER_00: mając farbę ściekającą mu.
13:25
SPEAKER_00: Do oczu.
13:26
SPEAKER_00: Pisał w listach do przyjaciela.
13:28
SPEAKER_00: Mam brodę pełną farby, twarz jak podeszwa, kręgosłup jak struna łuku.
13:35
Nie jestem w stanie czytać ani jeść,
13:37
a moje ciało boli tak,
13:39
jakby mnie pobito.
13:42
A jednak z tego cierpienia zrodziło się jedno z największych
13:46
dzieł sztuki zachodniej.
13:49
SPEAKER_00: To nie tylko stworzenie Adama.
13:51
Cały cykl to ponad 300 postaci,
13:55
każda z anatomiczną precyzją i dramatycznym napięciem.
14:00
SPEAKER_00: Centralne panele przedstawiają sceny z Księgi Rodzaju, m.in.
14:05
stworzenie świata,
14:07
czyli Bóg jako dynamiczna siwowłosa postać owiana chmurami.
14:12
SPEAKER_00: Stworzenie Adama,
14:14
SPEAKER_00: ikoniczna scena,
14:15
SPEAKER_00: w której dłonie Boga i człowieka niemal się stykają,
14:19
SPEAKER_00: gest napięcia,
14:21
SPEAKER_00: niepewności,
14:22
SPEAKER_00: narodzin,
14:23
SPEAKER_00: świadomości.
14:25
SPEAKER_00: Kolejnym może być grzech pierworodny i wygnanie z raju.
14:29
SPEAKER_00: Ta scena przedstawia Ewę, która sięga po jabłko.
14:33
SPEAKER_00: Adam się odwraca.
14:36
SPEAKER_00: Po chwili, już wypędzeni, zakrywają ciała ze wstydu.
14:41
SPEAKER_00: Kolejną sceną bardzo interesującą jest też Potop.
14:45
SPEAKER_00: Jest to dramatyczna, wielopostaciowa scena z tonącymi ciałami.
14:50
SPEAKER_00: To nie heroizm, to bezsilność wobec losu.
14:55
SPEAKER_00: Po bokach monumentalne postacie proroków i Sybilli.
15:00
SPEAKER_00: Wśród nich Sybillę delficką z ciałem jak u atlety i spojrzeniem w dal.
15:07
Lub proroka Jeremiasza zatopionego w melancholii i niemal
15:11
autoportretowej rozpaczy.
15:14
Choć Michelangelo nie znosił tej pracy,
15:17
nie pozwolił nikomu jej dokończyć.
15:20
SPEAKER_00: Zwolnił pomocników, którzy nie spełniali jego standardów.
15:24
SPEAKER_00: Sam mieszał pigmenty.
15:26
SPEAKER_00: Sam projektował wszystkie kompozycje.
15:30
A po latach pracy,
15:32
kiedy papież Juliusz II chciał zobaczyć,
15:36
jak idą prace,
15:37
Michelangelo odmawia.
15:40
SPEAKER_00: Dopiero gdy całość była gotowa w październiku 1512 roku,
15:45
SPEAKER_00: kaplica została udostępniona publicznie.
15:48
SPEAKER_00: Efekt?
15:50
SPEAKER_00: Szok, niedowierzanie, ale także zachwyt.
15:53
Papież Juliusz II miał ponoć wykrzyknąć tylko jedno zdanie – to
15:58
dzieło Boga.
16:00
Michelangelo przez resztę życia wspominał ten okres z goryczą,
16:04
ale też dumą.
16:06
SPEAKER_00: Uważał,
16:06
SPEAKER_00: że jego dzieła rzeźbiarskie są ważniejsze,
16:09
ale to właśnie sklepienie Kaplicy Sykstyńskiej uczyniło go
16:13
nieśmiertelnym.
16:15
SPEAKER_00: W 1536 roku,
16:17
SPEAKER_00: już za pontyfikatu Pawła III,
16:20
SPEAKER_00: powrócił do tej samej kaplicy,
16:22
SPEAKER_00: by namalować sąd ostateczny na ścianie ołtarzowej.
16:26
SPEAKER_00: Jeszcze bardziej dramatyczny, jeszcze bardziej surowy,
16:29
SPEAKER_00: Ale to temat na osobny odcinek, więc na razie go zostawimy.
16:34
SPEAKER_00: Michelangelo w kaplicy sekstyńskiej pokonał samego siebie,
16:38
SPEAKER_00: swoje ograniczenia,
16:39
SPEAKER_00: uprzedzenia i fizyczny ból.
16:42
SPEAKER_00: Zamiast zlecenia stworzył manifest duchowości.
16:46
I może właśnie dlatego stworzenie Adama stało się symbolem nie
16:50
tylko aktu kreacji,
16:51
SPEAKER_00: ale też wiecznego napięcia między człowiekiem a Bogiem.
16:57
SPEAKER_00: W drugiej połowie życia Michelangelo,
17:00
SPEAKER_00: znany do tej pory głównie jako rzeźbiarz i malarz,
17:03
SPEAKER_00: zaskakuje świat sztuki jeszcze raz.
17:06
SPEAKER_00: Staje się architektem.
17:09
SPEAKER_00: I nie jakimś tam lokalnym projektantem,
17:11
ale głównym twórcą jednej z najważniejszych świątyń
17:15
chrześcijaństwa – Bazyliki św.
17:18
SPEAKER_00: Piotra w Watykanie.
17:20
SPEAKER_00: Projekt przebudowy bazyliki trwał już ponad 40 lat.
17:25
Zmieniali się papieże,
17:27
zmieniali się architekci,
17:29
Bramante,
17:30
Rafael,
17:31
Antonio da Sangalo młodszy.
17:35
SPEAKER_00: Plany były coraz bardziej skomplikowane, a budowa powolna i droga.
17:40
W 1546 roku,
17:40
mając 71 lat,
17:40
Michelangelo zostaje mianowany głównym architektem.
17:42
SPEAKER_00: I co robi?
17:50
SPEAKER_00: Wszystko upraszcza,
17:52
SPEAKER_00: odrzuca barokowe ozdobniki,
17:54
SPEAKER_00: rezygnuje z niektórych wcześniejszych koncepcji.
17:57
SPEAKER_00: Jego wizja to monumentalność i czystość formy.
18:02
SPEAKER_00: Chce,
18:02
SPEAKER_00: żeby człowiek wchodząc do bazyliki czuł małość wobec Boga,
18:07
SPEAKER_00: a jednocześnie porządek i harmonię.
18:10
SPEAKER_00: Największym osiągnięciem tego etapu życia jest projekt Kopuły Bazyliki,
18:16
SPEAKER_00: dziś najbardziej rozpoznawalny element panoramy Rzymu.
18:20
SPEAKER_00: Michelangelo wzorował się na kopule Brunellesiego z florenskiej katedry,
18:26
SPEAKER_00: ale powiększył ją,
18:27
SPEAKER_00: wzmocnił i nadał jej więcej dramatyzmu.
18:31
SPEAKER_00: Konstrukcja była tak nowatorska,
18:34
SPEAKER_00: że do dziś architekci zachodzą w głowę,
18:37
SPEAKER_00: jak przewidział jej wytrzymałość bez komputerów,
18:40
SPEAKER_00: modeli 3D i obliczeń.
18:44
SPEAKER_00: I tutaj ciekawostka.
18:46
SPEAKER_00: Kopuła Bazyliki św.
18:47
SPEAKER_00: Piotra to dziś pozostaje najwyższą kopułą świata.
18:52
SPEAKER_00: Ma 136 metrów wysokości, a jej średnica wynosi 42 metry.
18:59
SPEAKER_00: Kiedy ukończono ją już po śmierci Michelangela,
19:03
SPEAKER_00: zachowano jego projekt prawie bez zmian,
19:06
SPEAKER_00: co w renesansie nie było regułą.
19:10
SPEAKER_00: Papież Sykstus V kazał nawet wykuć napis na wewnętrznym fryzie kopuły.
19:17
SPEAKER_00: Michelangelo Buonarroti, największy architekt kościoła rzymskiego.
19:23
SPEAKER_00: Michelangelo był perfekcjonistą do samego końca.
19:28
SPEAKER_00: W wieku około 80 lat,
19:30
SPEAKER_00: kiedy jeszcze pracował nad kopułą,
19:32
SPEAKER_00: każdego dnia schodził pieszo z rzymskiego wzgórza,
19:35
SPEAKER_00: by nadzorować budowę.
19:38
SPEAKER_00: Nie ufał nikomu.
19:40
SPEAKER_00: Sam rysował plany, sam wybierał kamień.
19:43
SPEAKER_00: Pomocników traktował surowo.
19:46
SPEAKER_00: Mawiał, kto chce być artystą, musi mieć cierpliwość Boga i siłę wołu.
19:53
SPEAKER_00: Zabawnym faktem jest też,
19:55
SPEAKER_00: że z czasów jego pracy zachowały się też szkice Michelangelo,
20:01
SPEAKER_00: które pokazują jak pracował do góry nogami.
20:05
Projektując kopułę,
20:06
obracał kartki w każdą stronę,
20:08
by lepiej zrozumieć przestrzeń.
20:11
Nie projektował tylko dla oka,
20:13
projektował dla światła,
20:15
ciężaru,
20:15
proporcji i emocji.
20:19
SPEAKER_00: Dla wielu ludzi Michelangelo to twórca Dawida i kaplicy sykstyńskiej,
20:24
SPEAKER_00: ale dla architektów jest przede wszystkim autorem Kopuły,
20:29
SPEAKER_00: która do dziś dominuje nad Rzymem.
20:31
To dowód,
20:32
że geniusz nie zna jednej formy wyrazu,
20:35
a wielkość nie gaśnie z wiekiem.
20:39
SPEAKER_00: 25 lat po ukończeniu sklepienia kaplicy sykstyńskiej,
20:43
SPEAKER_00: Michelangelo wraca do tego samego miejsca.
20:48
SPEAKER_00: Tym razem na zlecenie papieża Klemensa VII,
20:52
SPEAKER_00: a później Pawła III,
20:54
SPEAKER_00: ma ozdobić całą ścianę ołtarzową monumentalnymi freskami.
20:59
Temat sąd ostateczny,
21:01
czyli ostateczne rozliczenie ludzkości przed Bogiem.
21:06
SPEAKER_00: Jest rok 1536.
21:09
SPEAKER_00: Michelangelo ma już ponad 60 lat.
21:12
SPEAKER_00: W Europie trwa reformacja.
21:15
SPEAKER_00: Watykan odpowiada kontreformacją.
21:18
SPEAKER_00: To nie jest już czas renesansowego optymizmu.
21:21
SPEAKER_00: Sztuka zaczyna być bardziej dramatyczna, emocjonalna, pełna niepokoju.
21:27
SPEAKER_00: I właśnie taki będzie ten fresk.
21:30
SPEAKER_00: Pełen grozy, napięcia i boskiej siły.
21:34
SPEAKER_00: I teraz przyjrzyjmy się z bliska, co pokazuje sąd ostateczny.
21:40
SPEAKER_00: Sąd ostateczny pokrywa całą ścianę ponad 13 metrów wysokości,
21:45
SPEAKER_00: 41 postaci naturalnej wielkości,
21:48
SPEAKER_00: ale wiele z nich nawet większe.
21:51
Centrum – Chrystus jako sędzia,
21:54
potężny,
21:54
muskularny,
21:56
bez brody,
21:56
z uniesionymi ramionami.
21:59
SPEAKER_00: Nie błogosławi, wydaje wyrok.
22:02
SPEAKER_00: To nie Jezus miłosierny, to Chrystus, który przerywa czas.
22:07
SPEAKER_00: Obok niego Matka Boska, odwrócona niemal zasłania twarz.
22:13
SPEAKER_00: Nie wstawia się, milczy.
22:16
SPEAKER_00: W górnej części zmartwychwstali święci, wokół nich tłumy aniołów.
22:22
SPEAKER_00: W dole potępieni, ciągani do piekła.
22:26
Jeden z nich z przerażeniem zasłania twarz,
22:29
jakby wiedział,
22:30
że to już koniec.
22:31
SPEAKER_00: I tutaj ciekawostka.
22:33
W skórze ściągniętej przez świętego Bartłomieja znajduje się
22:37
autoportret artysty.
22:39
To zdeformowana,
22:41
smutna twarz nie wiadomo,
22:43
czy to pokuta,
22:44
autoironia,
22:45
czy coś więcej.
22:46
SPEAKER_00: Może pytanie, czy ja też zostanę osądzony?
22:50
Jeśli chodzi o technikę i kolory,
22:53
Michelangelo pracował nad freskiem 6 lat.
22:57
SPEAKER_00: Użył ultramaryny, cynobru, ołowiu.
23:01
SPEAKER_00: Zrezygnował z klasycznych podziałów.
23:03
SPEAKER_00: Nie ma tu zorganizowanych grup, porządku renesansowego.
23:07
SPEAKER_00: Jest ruch, chaos, napięcie.
23:11
SPEAKER_00: To już manieryzm, nowy styl, który sam pomógł zapoczątkować.
23:16
SPEAKER_00: I tutaj kontrowersja.
23:18
SPEAKER_00: Postacie są nagie.
23:20
SPEAKER_00: Nawet aniołowie i święci.
23:22
SPEAKER_00: Zniknęły tradycyjne symbole kościoła.
23:25
SPEAKER_00: Nie ma krzyża, tiary, hierarchii.
23:28
SPEAKER_00: Niektórzy duchowni byli oburzeni.
23:31
SPEAKER_00: Zarzucali freskowi niemoralność.
23:34
SPEAKER_00: Najgłośniej protestował Biagio de Casena, mistrz ceremonii papieskich.
23:40
SPEAKER_00: Michelangelo zemścił się po swojemu.
23:43
SPEAKER_00: Namalował go jako Minosa.
23:45
SPEAKER_00: sędziego piekła z oślimi uszami i wężem owijającym jego ciało.
23:52
SPEAKER_00: I tutaj zabawny fakt.
23:55
SPEAKER_00: Po śmierci Michelangela Watykan nakazał domalować przepaski na nagość,
24:01
SPEAKER_00: tak zwane majtki z moralności.
24:04
SPEAKER_00: Dopiero w XX wieku część z nich została usunięta podczas konserwacji.
24:10
SPEAKER_00: I teraz, jeśli podsumujemy Sąd Ostateczny,
24:14
SPEAKER_00: Nie był to tylko fresk, tak?
24:15
To światopogląd,
24:17
manifest,
24:18
wewnętrzne rozliczenie artysty z Bogiem i samym sobą.
24:23
Michelangelo stworzył nie tyle dzieło sztuki,
24:26
co proroctwo wyryte w tynku.
24:28
SPEAKER_00: I nawet jeśli nie jesteśmy wierzący,
24:31
SPEAKER_00: trudno nie poczuć jego potęgi,
24:33
SPEAKER_00: kiedy staniemy twarzą w twarz z tym apokaliptycznym obrazem.
24:38
SPEAKER_00: Większość osób kojarzy Michelangela przede wszystkim jako rzeźbiarza,
24:43
SPEAKER_00: malarza i architekta,
24:45
SPEAKER_00: ale był też niezwykle zdolnym poetą.
24:50
SPEAKER_00: Zachowało się ponad 300 jego wierszy,
24:53
SPEAKER_00: głównie sonetów i madrigaliów,
24:57
SPEAKER_00: które odsłaniają zupełnie inny wymiar jego osobowości.
25:02
SPEAKER_00: Jego poezja jest pełna melancholii,
25:05
SPEAKER_00: refleksji nad przemijaniem,
25:07
SPEAKER_00: cierpieniem,
25:07
SPEAKER_00: samotnością,
25:08
SPEAKER_00: a także poszukiwania sensu życia i relacji z Bogiem.
25:13
Michelangelo często pisał o konflikcie między pragnieniami
25:17
ciała a duchowymi
25:19
SPEAKER_00: ideałami,
25:21
co idealnie wpisuje się w jego artystyczną obsesję na temat
25:25
walki z materią i
25:26
SPEAKER_00: duchowością.
25:28
SPEAKER_00: Co ciekawe,
25:29
SPEAKER_00: wiele wierszy jest skierowanych do mężczyzn,
25:32
SPEAKER_00: zwłaszcza do Thomasa dei Cavalieri,
25:35
SPEAKER_00: młodego arystokraty,
25:36
SPEAKER_00: który stał się jego bliskim powiernikiem i muzą.
25:40
SPEAKER_00: Te utwory są nasycone emocjami,
25:43
SPEAKER_00: czasem wręcz intymnością,
25:44
co do dziś wzbudza pytania historyków sztuki i badaczy o
25:49
orientację i życie
25:50
SPEAKER_00: uczuciowe Michelangela.
25:53
SPEAKER_00: Michał Anioł,
25:54
SPEAKER_00: jeden z największych geniuszy renesansu,
25:57
SPEAKER_00: nigdy się nie ożenił i nie miał oficjalnego partnera ani partnerki.
26:03
SPEAKER_00: Całe życie poświęcił sztuce, duchowości i pracy twórczej.
26:08
SPEAKER_00: Choć pozostawał samotny,
26:10
SPEAKER_00: łączyły go głębokie,
26:11
SPEAKER_00: często bardzo emocjonalne relacje z wybranymi osobami.
26:16
SPEAKER_00: Szczególnie bliska więź łączyła go z młodszym arystokratą,
26:20
SPEAKER_00: wcześniej wymienianym Thomasem dei Cavalierim.
26:23
SPEAKER_00: To właśnie jemu Michał Anioł dedykował pełne pasji sonety i rysunki.
26:28
SPEAKER_00: Intelektualną i duchową towarzyszką była z kolei poetka Vitoria Colonna.
26:34
SPEAKER_00: W jego poezji odnaleźć można wiele osobistych emocji,
26:38
SPEAKER_00: często skierowanych do mężczyzn,
26:41
SPEAKER_00: tak jak powiedzieliśmy wcześniej,
26:42
co skłania niektórych historyków do interpretowania jego uczuć
26:46
w kontekście
26:47
SPEAKER_00: homoseksualnym lub biseksualnym.
26:50
SPEAKER_00: Nie zmienia to jednak faktu,
26:51
SPEAKER_00: że artysta przez całe życie żył samotnie,
26:54
SPEAKER_00: prawdopodobnie z własnego wyboru,
26:56
SPEAKER_00: oddany w pełni sztuce i idei doskonałości.
27:00
SPEAKER_00: Jednym z najsłynniejszych sonetów jest ten,
27:03
SPEAKER_00: w którym mówi o swoim życiu jako o nieustannej walce z ciałem,
27:08
SPEAKER_00: a jednocześnie tęsknocie za doskonałością.
27:12
SPEAKER_00: To samo, co widać w jego rzeźbach i malarstwie.
27:16
SPEAKER_00: Jego poezja to prawdziwy klucz do zrozumienia jego duszy,
27:20
SPEAKER_00: artysty,
27:21
SPEAKER_00: nie tylko geniusza,
27:22
SPEAKER_00: ale i człowieka zagubionego,
27:23
SPEAKER_00: który na swój sposób wyrażał samotność.
27:28
SPEAKER_00: Michelangelo zmarł 18 lutego 1564 roku w Rzymie,
27:34
SPEAKER_00: mając 88 lat,
27:37
SPEAKER_00: co było niezwykłą długowiecznością w epoce renesansu,
27:42
SPEAKER_00: kiedy średnia długość życia wynosiła około 40-50 lat.
27:47
SPEAKER_00: Mimo wieku,
27:48
aż do ostatnich miesięcy pracował nad projektami i pozostawał
27:53
zaangażowany w sztukę
27:54
SPEAKER_00: i architekturę.
27:56
SPEAKER_00: Zgodnie z jego wolą ciało zostało przewiezione do Florencji,
28:00
SPEAKER_00: gdzie spoczął w Bazylice Santa Croce,
28:04
SPEAKER_00: miejsca spoczynku największych mistrzów renesansu,
28:07
SPEAKER_00: w tym Galileusza i Machiavelego.
28:11
SPEAKER_00: Jego grób jest skromny,
28:13
SPEAKER_00: co kontrastuje z monumentalnością jego życia i dzieł,
28:17
SPEAKER_00: ale wyryte na nim słowa odzwierciedlają jego charakter.
28:21
SPEAKER_00: Tu leży Michał Anioł, który niczego nie wykonał tak, jak chciał.
28:28
SPEAKER_00: Dziedzictwo Michelangela jest ogromne i nieprzemijające.
28:33
Jego prace stanowią fundamenty renesansowego ideału piękna,
28:37
równowagi między formą a emocją.
28:41
Płynął na artystów baroku,
28:43
jak Bernini,
28:44
którzy rozwijali dramatyzm i ruch w rzeźbie.
28:48
SPEAKER_00: Inspiracje czerpali z jego dzieł romantycy i moderniści,
28:52
SPEAKER_00: a nawet współcześni twórcy,
28:54
SPEAKER_00: którzy doceniają jego geniusz zarówno w technice,
28:57
SPEAKER_00: jak i emocjonalnej sile dzieł.
29:01
SPEAKER_00: Michelangelo to nie tylko symbol renesansu,
29:05
SPEAKER_00: ale ikona artystycznej walki,
29:08
SPEAKER_00: duchowego poszukiwania i ludzkiej nieustępliwości.
29:12
SPEAKER_00: Jego życie i twórczość pokazują, że sztuka to nie tylko rzemiosło,
29:16
Ale przede wszystkim głęboka,
29:19
osobista historia o człowieku i jego dążeniu do doskonałości.
29:24
To człowiek,
29:25
który nieustannie zmagał się z materią,
29:28
samym sobą i oczekiwaniami świata.
29:32
Jego sztuka nie jest tylko ozdobą,
29:34
to wyraz egzystencji,
29:36
siły i często wewnętrznego bólu.
29:40
SPEAKER_00: Była czasem brutalna, czasem pełna liryzmu, ale zawsze autentyczna.
29:46
SPEAKER_00: Giorgio Vasari, jego pierwszy biograf, podsumował to najlepiej.
29:51
SPEAKER_00: Michelangelo był boski nie tylko dlatego,
29:53
SPEAKER_00: że miał talent,
29:55
SPEAKER_00: ale dlatego,
29:56
SPEAKER_00: że miał nieugięty charakter.
30:00
SPEAKER_00: Dziękuję, że spędziliście ten czas razem ze mną.
30:03
SPEAKER_00: Jeśli podobał Wam się ten odcinek,
30:05
SPEAKER_00: zapraszam do subskrypcji podcastu Art Perspective i dzielenia się swoimi
30:09
SPEAKER_00: sugestiami,
30:10
SPEAKER_00: kogo powinniśmy odkrywać w kolejnych epizodach.
30:14
SPEAKER_00: Do usłyszenia w kolejnym odcinku.
30:16
SPEAKER_00: Tymczasem patrzcie na świat tak, jak Michelangelo patrzył na marmur.
30:21
SPEAKER_00: Z precyzją i wyczuciem, widząc w nim coś więcej niż tylko formę.