Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Caravaggio: geniusz baroku, który zabił człowieka

Transcript

Caravaggio: geniusz baroku, który zabił człowieka · Art Perspective – podcast o sztuce

0:01
SPEAKER_00: Rzym rok 1606.
0:04
SPEAKER_00: Na rzymskim korcie do gry w palakorda,
0:07
SPEAKER_00: czyli wczesną wersję tenisa,
0:09
SPEAKER_00: w którą grano bez rakiet,
0:12
SPEAKER_00: gołą dłonią lub drewnianą łapką,
0:14
SPEAKER_00: odbijając cięższą piłkę o ściany w ciasnych,
0:18
SPEAKER_00: zadaszonych halach,
0:19
SPEAKER_00: dochodzi do bójki.
0:22
Błyska miecz,
0:23
rapier,
0:24
broń długa,
0:25
cienka,
0:26
stworzona do precyzyjnych cięć.
0:29
SPEAKER_00: Pada cios.
0:30
SPEAKER_00: Jeden z mężczyzn wykrwawia się w kilka minut, trafiony w tętnicę udową.
0:37
SPEAKER_00: Drugi ucieka, bo od tej chwili jest mordercą wyjętym spod prawa.
0:43
SPEAKER_00: Ten drugi to 35-letni Caravaggio.
0:47
SPEAKER_00: Jeszcze kilka dni wcześniej malował świętych dla kościoła.
0:51
SPEAKER_00: Teraz sam błaga o łaskę.
0:55
SPEAKER_00: A ofiara Ranuccio Tomassoni, mężczyzna z bardzo wpływowej rodziny.
1:01
SPEAKER_00: Być może rywal w miłości,
1:03
SPEAKER_00: może partner w zbyt wysokim zakładzie hazardowym,
1:07
SPEAKER_00: a może jedno i drugie.
1:09
Prawda,
1:10
jak to bywa w takich historiach,
1:12
gubi się gdzieś między plotką a protokołem.
1:16
SPEAKER_00: To właśnie o nim będzie dzisiejszy odcinek Art Perspective.
1:21
Nazywam się Dorota Szarnowska i opowiadam Ci historie sztuki
1:25
tak,
1:26
jak lubię je słuchać sama.
1:28
Bez akademickiego tonu,
1:30
ale z detalami,
1:31
które potrafią zaskoczyć i zostać z nami na długo.
1:36
SPEAKER_00: Caravaggio jest do tego idealny.
1:39
SPEAKER_00: To nie jest tylko rewolucjonista światła i cienia.
1:44
SPEAKER_00: To też człowiek,
1:45
SPEAKER_00: który bił się w tawernach,
1:47
SPEAKER_00: siedział w więzieniu,
1:48
SPEAKER_00: uciekł z Malty,
1:50
SPEAKER_00: a na koniec wysłał do Rzymu obraz,
1:52
SPEAKER_00: na którym odciął własną głowę.
1:56
SPEAKER_00: Dziś zabiorę cię w jego świat pełen genialnych płócien,
2:00
SPEAKER_00: policyjnych akt,
2:02
SPEAKER_00: pojedynków i desperackich gestów.
2:06
Bo Caravaggio to jedyny artysta,
2:09
u którego malarstwo i biografia to ta sama historia.
2:14
SPEAKER_00: Warto postawić pytanie niewygodne, ale konieczne.
2:19
SPEAKER_00: Czy Caravaggio planował zabić?
2:22
SPEAKER_00: Wszystko wskazuje na to, że nie.
2:24
SPEAKER_00: Pojedynki i uliczne starcia były wówczas codziennością Rzymu.
2:30
SPEAKER_00: Cios w pachwinę, technika tzw.
2:32
SPEAKER_00: zatrzymująca, nieśmiertelna, ale teoria to jedno, a ciało drugie.
2:39
SPEAKER_00: Mówi się,
2:40
SPEAKER_00: że Caravaggio celował niżej,
2:42
SPEAKER_00: może symbolicznie by uderzyć w honor,
2:45
SPEAKER_00: w cudzysłowie ranucia,
2:47
SPEAKER_00: ale rapier przecina tętnicę.
2:51
SPEAKER_00: Rana pęka jak worek z piaskiem.
2:54
SPEAKER_00: Caravaggio ucieka na południe do Neapolu.
2:57
SPEAKER_00: Tam znajdzie schronienie i błyskawicznie
3:01
SPEAKER_00: kolejne zlecenia, ale jego biografia właśnie weszła na nowy tor.
3:07
SPEAKER_00: Od teraz wszystkie obrazy,
3:10
SPEAKER_00: ścięcia,
3:11
SPEAKER_00: męczeństwa,
3:13
SPEAKER_00: trupy i trofea przestaną być tylko sceną z pisma.
3:18
SPEAKER_00: Zyskają drugie dno, pamięć o tamtym jednym krwawym wieczorze na korcie.
3:27
SPEAKER_00: Zanim dojdziemy do ucieczek i rycerskich intryg,
3:31
SPEAKER_00: trzeba zrozumieć,
3:32
SPEAKER_00: dlaczego Caravaggio w ogóle tak zwanie robił hałas w sztuce.
3:38
SPEAKER_00: Szkolony u Simon Peterzana w Madiolanie,
3:42
SPEAKER_00: a więc w linii po Tycjanie,
3:45
SPEAKER_00: przyjeżdża do Rzymu w latach dziewięćdziesiątych XVI wieku.
3:49
SPEAKER_00: Bez pieniędzy, ale z ręką, która widzi lepiej od oka.
3:54
SPEAKER_00: Zaczyna od martwych natur i półfigur w warsztatach handlarzy obrazów.
4:00
Szybko trafia na protektora,
4:03
kardynała Francesca Marie del Monte i do jego pałacu.
4:10
SPEAKER_00: Tam dojrzewa język, którym zaraz przemówi do całego Rzymu.
4:18
SPEAKER_00: Cantarelli Chapelle w kościele San Luigi dei Francesi to punkt zwrotny.
4:24
SPEAKER_00: Powołanie świętego Mateusza.
4:27
Do mrocznego wnętrza,
4:29
gdzie jacyś celnicy liczą pieniądze,
4:32
wpada snop światła i gest Chrystusa.
4:36
SPEAKER_00: Nie ma tu żadnego tam i wtedy, jest tu i teraz.
4:42
SPEAKER_00: Światło nie ozdabia, ono oskarża, wydobywa, przesłuchuje.
4:48
SPEAKER_00: Męczeństwo świętego Mateusza,
4:51
SPEAKER_00: ciało na ziemi,
4:52
SPEAKER_00: krzyk w kadrze,
4:53
SPEAKER_00: ludzie uciekający z obrazu jak z ulicy.
4:57
SPEAKER_00: Krytycy dworu zgrzytają zębami.
5:00
SPEAKER_00: To plebejska brzydota.
5:02
SPEAKER_00: Świętym widać brud pod paznokciami.
5:06
SPEAKER_00: Publiczność stoi jak zaczarowana.
5:09
SPEAKER_00: Wreszcie ktoś namalował cud,
5:11
SPEAKER_00: który dzieje się,
5:12
SPEAKER_00: kiedy człowiek zamyka oczy,
5:15
SPEAKER_00: a nie tylko wtedy,
5:16
SPEAKER_00: gdy pismo ulicy
5:17
SPEAKER_00: rozkłada się na pulpicie w kościele.
5:22
SPEAKER_00: Technika?
5:23
Owszem,
5:24
ciaroskóro,
5:25
ale u Caravaggia to nie tylko modelunek formy,
5:29
to dramaturgia.
5:31
SPEAKER_00: Tło spada niemal do czerni.
5:34
SPEAKER_00: Światło jest jak reflektor teatralny.
5:38
SPEAKER_00: Modele to ludzie z ulicy, pijacy, prostytutki, żołnierze, starcy.
5:46
SPEAKER_00: Niektórzy badacze spekulowali o użyciu kamera obskura,
5:51
SPEAKER_00: narzędzia optycznego,
5:53
SPEAKER_00: które mogło pomagać w precyzyjnym rysunku.
5:56
SPEAKER_00: Niezależnie od tego, czy było używane, efekt pozostaje ten sam.
6:02
SPEAKER_00: Prawda fizyczna postaci aż kłuje w oczy.
6:09
Takim zabawnym faktem z epoki jest to,
6:14
że widzowie rozpoznawali świętych sąsiadów.
6:18
SPEAKER_00: Rynek ma pamięć wzrokową.
6:21
To,
6:21
co dziś nazwalibyśmy castingiem z ulicy,
6:24
wówczas brzmiało jak skandal obyczajowy.
6:28
SPEAKER_00: I właśnie dlatego Caravaggio wywrócił z stół.
6:32
SPEAKER_00: Nie dlatego, że malował lepiej od innych, choć malował,
6:36
Tylko dlatego,
6:37
że jako pierwszy odważył się namalować Sacrum w języku
6:42
profanum.
6:45
SPEAKER_00: Karaci i jego krąg stawiali na klasyczny porządek, symetrię, jasność.
6:51
Ich sztuka miała być jak dobrze skomponowany traktat,
6:56
spokojna,
6:57
podniosła,
6:58
poprawna.
7:00
SPEAKER_00: Caravaggio nie był od pisania traktatów.
7:02
SPEAKER_00: Jego obrazy są raczej...
7:05
SPEAKER_00: Jak świadectwa, nieuporządkowane, brutalne, chwilami zbyt bliskie.
7:11
SPEAKER_00: On nie idealizuje, on podważa.
7:15
SPEAKER_00: Nie wierzy w piękno, które nie zna ciemności.
7:18
SPEAKER_00: Nie maluje ciał, maluje ciężar, zmęczenie.
7:22
SPEAKER_00: Skórę pod światłem, które nie wybacza.
7:26
SPEAKER_00: I właśnie dlatego, patrząc na jego płótna, nie czujemy dystansu.
7:31
Czujemy obecność,
7:33
jakby ta scena wciąż trwała,
7:35
tylko ktoś zapomniał zamknąć drzwi.
7:41
SPEAKER_00: Karowadzio nie był po prostu tylko trudny.
7:44
SPEAKER_00: On był niebezpieczny.
7:47
SPEAKER_00: W rzymskich aktach spraw karnych przewija się jak bohater kroniki z ręki.
7:53
SPEAKER_00: Bójki w tawernach, noszenie broni bez zezwolenia, groźby zniesławienia.
7:59
SPEAKER_00: Ale to nie tylko epizody z marginesu.
8:02
To fragment portretu artysty,
8:05
który traktował rzeczywistość jak pole walki.
8:09
SPEAKER_00: W 1603 roku rusza sprawa przeciwko Giovanni Baglionemu.
8:15
Nie byle komu,
8:16
tylko koledze po fachu,
8:18
malarzowi hołdującemu akademickiemu stylowi.
8:23
Caravaggio i jego znajomi rozpuszczają o nim zjadliwy pamflet
8:28
pełen szyderstw i
8:30
SPEAKER_00: rymów jak sztylety.
8:32
SPEAKER_00: Trafiają za to...
8:35
SPEAKER_00: na salę sądową,
8:36
SPEAKER_00: gdzie Caravaggio wypowiada jedno zdanie,
8:39
SPEAKER_00: które przejdzie do historii,
8:41
SPEAKER_00: a mianowicie Caravaggio mówi,
8:44
SPEAKER_00: dobry malarz nie stosuje sztuczek,
8:47
SPEAKER_00: naśladuje naturę,
8:49
SPEAKER_00: a Baglione nie uchodzi za dobrego wśród malarzy.
8:54
SPEAKER_00: To więcej niż obelga, to manifest jego estetyki.
9:00
Był też incydent niemal farsowy,
9:03
awantura w gospodzie o talerz karczochów.
9:07
SPEAKER_00: Kelner pomylił przyprawy,
9:09
SPEAKER_00: Caravaggio eksplodował,
9:11
SPEAKER_00: ale tu nie chodzi o warzywa,
9:14
SPEAKER_00: chodzi o ten mechanizm,
9:16
SPEAKER_00: impuls,
9:17
SPEAKER_00: furia,
9:18
SPEAKER_00: brak pośrednich stanów.
9:20
SPEAKER_00: Tak działał w życiu i tak działa jego światło na płótnie.
9:25
SPEAKER_00: Bez miękkich przejść, cień albo blask.
9:28
SPEAKER_00: Wszystko albo nic.
9:31
SPEAKER_00: Trzeba dodać, że Rzym sprzyjał takim temperaturom.
9:36
SPEAKER_00: Po reformie trydenckiej kościół zamawiał wielkie obrazy.
9:41
SPEAKER_00: Mecenasi rywalizowali o wpływy.
9:44
SPEAKER_00: Ulice były gęste od żołnierzy, kurtyzan, żebraków i poetów.
9:51
Do tego dochodziły pasquinate,
9:54
czyli satyry wywieszane w nocy na posągu pasquino.
10:00
SPEAKER_00: Miasto żyło plotką i honorem.
10:03
SPEAKER_00: Karawadzio w tym świecie nie był wyjątkiem.
10:06
SPEAKER_00: Był jego najczystszą destylacją.
10:09
A jednak,
10:10
mimo teczki grubsze niż sztywny karton,
10:13
dostawał kolejne zlecenia –
10:15
SPEAKER_00: Dlaczego?
10:17
SPEAKER_00: Bo gdy przynosił obraz, wszystko inne milkło.
10:22
SPEAKER_00: Mecenas widział scenę,
10:24
SPEAKER_00: której nie da się odsunąć z pamięci,
10:27
SPEAKER_00: a rachunek sumienia zaczynał robić się sam.
10:31
SPEAKER_00: To jest prawdziwy powód, dla którego Rzym mu wybaczał aż do 1606 roku.
10:39
SPEAKER_00: Po Rzymie ucieka do Neapolu.
10:43
Tam powstają wielkie płótna o skali i dramaturgii,
10:47
która cementuje jego legendę.
10:50
SPEAKER_00: Ale prawdziwy thriller rozgrywa się na Malcie.
10:55
SPEAKER_00: Zostaje przyjęty do zakonu św.
10:58
SPEAKER_00: Jana Jerozolimskiego elitarnej wspólnoty rycerskiej.
11:03
SPEAKER_00: To nie jest zwykły kontrakt artystyczny.
11:06
SPEAKER_00: To polityka wysokiej stawki.
11:09
SPEAKER_00: Rycerze dają ochronę, nazwisko i możliwą drogę do papieskiej łaski.
11:16
SPEAKER_00: On daje talent, który może unieśmiertelnić ordo.
11:21
SPEAKER_00: Malta zamawia u niego monumentalne ścięcie św.
11:25
SPEAKER_00: Jana Chrzciciela do oratorium współbraci.
11:29
SPEAKER_00: Obraz jest teatralnie prosty.
11:32
SPEAKER_00: Półmrok,
11:33
SPEAKER_00: chat z nożem,
11:35
SPEAKER_00: tłum świadków,
11:36
SPEAKER_00: krew bardzo realna,
11:38
SPEAKER_00: sącząca się na posadzkę,
11:40
SPEAKER_00: gdzie Caravaggio składa niezwykły podpis.
11:47
SPEAKER_00: F. Michelangelo w narysowanym krwią napisie.
11:53
SPEAKER_00: To jego jedyne dzieło podpisane.
11:56
SPEAKER_00: Symbolicznie, jakby do sztuki dopisał własny wyrok.
12:01
SPEAKER_00: I wtedy wszystko pęka.
12:03
Dochodzi do gwałtownej sprzeczki z jednym z braci,
12:06
wysoko urodzonym rycerzem.
12:09
SPEAKER_00: Caravaggio zostaje arestowany i osadzony w forcie.
12:14
SPEAKER_00: Nocą ucieka przy pomocy liny czy wspólników z zewnątrz.
12:19
Źródła się różnią,
12:21
ale pewne jest to,
12:22
że wydostaje się w sposób,
12:23
który ośmiesza straż.
12:26
SPEAKER_00: Reakcja zakonu jest bezlitosna.
12:29
SPEAKER_00: W tej samej oratorii przed ścięciem odczytuje się formułę jego hańbiącego
12:35
SPEAKER_00: wykluczenia Membrum Putridum et Foetidum – zgniły i suchnący członek.
12:44
SPEAKER_00: Ucieka dalej Sycylia Syrakuzy – pogrzeb św.
12:49
SPEAKER_00: Łucji, Messyna – wskrzeszenie Łazarza, Palermo – pokłon pasterzy,
12:56
SPEAKER_00: Te obrazy są inne niż rzymskie,
12:59
SPEAKER_00: jakby ostatnie lata starły z jego palety wszystko oprócz najtwardszego,
13:06
SPEAKER_00: czyli kontrastu.
13:08
Postacie zapadają się w ciemność,
13:11
światło jest jak zimny promień latarni po burzy.
13:15
SPEAKER_00: Wrażenie niepokoju nie jest dodatkiem, jest treścią.
13:21
SPEAKER_00: Zakon św.
13:23
Jana na Malcie był jedną z niewielu instytucji,
13:26
które miały dojście do papieża.
13:29
SPEAKER_00: Dlatego Caravaggio trafił na Maltę.
13:31
SPEAKER_00: To miała być jego droga do ułaskawienia.
13:35
SPEAKER_00: Nowy początek.
13:36
SPEAKER_00: Zamiast tego skończyło się więzieniem, ucieczką i hańbą.
13:41
SPEAKER_00: Malta nie uratowała mu życia.
13:44
SPEAKER_00: Malta go pogrążyła.
13:46
SPEAKER_00: W latach 1609-1610 Karawadzio maluje Dawida z głową Goliata.
13:53
SPEAKER_00: Chłopak trzyma odciętą głowę olbrzyma.
13:57
SPEAKER_00: Twarz Goliata to twarz Karawadzia.
14:00
SPEAKER_00: To nieefektowna sztuczka.
14:02
SPEAKER_00: To czytelny komunikat.
14:04
SPEAKER_00: Wiem kim byłem.
14:06
SPEAKER_00: Wiem co zrobiłem.
14:08
SPEAKER_00: Dawid nie triumfuje.
14:09
SPEAKER_00: Patrzy jakby mu było żal.
14:12
SPEAKER_00: Ten obraz trafia do kręgu kardynała
14:16
SPEAKER_00: szipione borgheze.
14:19
SPEAKER_00: człowieka, który mógł rozplątać węzeł w Rzymie.
14:23
SPEAKER_00: Obraz staje się listem polecającym, tyle że napisanym krwią i światłem.
14:30
SPEAKER_00: Caravaggio jedzie na północ, by odzyskać łaskę.
14:34
SPEAKER_00: Po drodze zostaje zatrzymany na wybrzeżu pod Palo.
14:38
SPEAKER_00: Pomyłka, dawne sprawy i chwilowo jest znów uwięziony.
14:45
SPEAKER_00: Kiedy wychodzi, jego statek z obrazami odpływa.
14:49
SPEAKER_00: Rusza wzdłuż brzegu, żeby dogonić ładunek.
14:52
SPEAKER_00: Upalne słońce, wyczerpanie, choroba.
14:56
SPEAKER_00: Dociera do okolic Porto Ercole i tam umiera.
15:00
SPEAKER_00: W lipcu 1610 roku.
15:03
SPEAKER_00: Przyczyna śmierci?
15:05
SPEAKER_00: Hipotez jest kilka.
15:07
SPEAKER_00: Gorączka malaryczna,
15:08
SPEAKER_00: powikłania po ranach,
15:10
SPEAKER_00: przemoc ze strony wrogów,
15:12
SPEAKER_00: zatrucie metalami ciężkimi,
15:14
SPEAKER_00: kumulującymi się latami w organizmie malarza.
15:19
SPEAKER_00: Rzetelnie powiedzmy, nie wiemy co to było na pewno.
15:24
SPEAKER_00: Wiemy, że miał zbyt wiele powodów, by ciało odmówiło współpracy.
15:30
SPEAKER_00: To, co pozostaje, to zestaw autoportretów.
15:34
SPEAKER_00: Nie jako ładnych twarzy w lustrze, ale jako cieni.
15:38
Goliath,
15:39
Holofernes,
15:40
w różnych wersjach Judith i Holofernes,
15:43
żołnierze,
15:44
kat.
15:45
SPEAKER_00: Wszędzie pojawia się fizjonomia.
15:48
Jakby zrozumiał,
15:49
że w historii,
15:50
którą maluje,
15:51
zawsze jest po dwóch stronach.
15:54
SPEAKER_00: I kat, i ofiara, i światło, i ciemność.
15:59
SPEAKER_00: Fun fact rangi gorzkiej ironii jest taki,
16:03
SPEAKER_00: że gdyby audiencja w Rzymie doszła do skutku,
16:07
SPEAKER_00: ułaskawienie było możliwe.
16:09
SPEAKER_00: System protekcji działał.
16:12
SPEAKER_00: Caravaggio o tym wiedział, stąd obrazy wysyłane jak prośby o łaskę.
16:17
SPEAKER_00: Przegrał nie z prawem, przegrał z czasem i ciałem.
16:23
SPEAKER_00: Po jego śmierci sztuka nie gaśnie, rozpryskuje się.
16:28
SPEAKER_00: W Neapolu biorą od niego ogień.
16:32
SPEAKER_00: Battistello Caracciolo,
16:34
SPEAKER_00: później Ribera,
16:36
SPEAKER_00: Hiszpan w Neapolu,
16:37
SPEAKER_00: cały krąg malarzy,
16:39
SPEAKER_00: którzy uczą się,
16:40
SPEAKER_00: jak wydobywać prawdę z twarzy prostych ludzi.
16:45
SPEAKER_00: W Rzymie Horacio Gentilesi i jego córka
16:52
SPEAKER_00: Artemisia.
16:53
SPEAKER_00: U niej dramatyzm Karawadzia spotyka się z kobiecą perspektywą.
16:59
SPEAKER_00: Co rodzi Judith tak intensywnie, jakby pisała je sama Sprawiedliwość?
17:05
W północnej Europie Ultrecht,
17:08
Gerrit van Hondhorst,
17:11
Hendrik der Brücken,
17:15
Dirk van
17:18
SPEAKER_00: Baburen.
17:19
Wszyscy próbują tego samego,
17:22
żeby światło nie było ozdobą,
17:24
tylko argumentem.
17:26
SPEAKER_00: Wpływ idzie dalej i szerzej.
17:28
Velázquez,
17:30
Rembrandt,
17:31
nawet jeśli nie uczniowie,
17:33
w cudzysłowie to spadkobiercy odwagi widzenia.
17:36
SPEAKER_00: A potem długi cień zapomnienia.
17:39
SPEAKER_00: Przez XVIII i XIX wiek Caravaggio bywa uznawany za zbyt brutalnego,
17:45
SPEAKER_00: zbyt niskiego w doborze modeli.
17:48
SPEAKER_00: Dopiero XX wiek badacze tacy jak Roberto Longhi przywracają go
17:55
SPEAKER_00: do centrum,
17:56
SPEAKER_00: organizują wystawy,
17:57
SPEAKER_00: piszą teksty,
17:58
SPEAKER_00: które czynią z niego nie tyle ojca baroku,
18:01
SPEAKER_00: ile prekursora naszego współczesnego rozumienia obrazu,
18:07
SPEAKER_00: że prawda bywa niekomfortowa i że to jest jej siła.
18:13
SPEAKER_00: Dlaczego jego sztuka działa dziś tak samo?
18:17
SPEAKER_00: Bo łączy dwa kody, które rozumiemy bez kursu historii sztuki.
18:25
SPEAKER_00: Kot winy i kot łaski.
18:28
SPEAKER_00: Powołanie św.
18:29
SPEAKER_00: Mateusza to przecież scena o tym,
18:31
SPEAKER_00: że ktoś wyciąga do ciebie rękę,
18:33
SPEAKER_00: gdy liczysz pieniądze w ciemnym kącie.
18:37
Znowuż ścięcie Jana to o tym,
18:39
jak władza potrafi zdeptać prawdę,
18:42
a obraz ocalić świadka.
18:46
SPEAKER_00: A znowuż Dawid z głową Goliata jest o tym,
18:49
SPEAKER_00: że największym wrogiem,
18:52
SPEAKER_00: którego widzisz,
18:53
SPEAKER_00: może być ten widziany w lustrze.
19:00
I jeszcze coś,
19:01
kiedy dziś światło z jego obrazów przecina mrok,
19:05
to nie po to,
19:06
by zachwycić.
19:08
Ono sprawdza,
19:09
czy jeszcze pamiętamy,
19:10
jak patrzeć na człowieka bez filtrów.
19:13
SPEAKER_00: To jest największa spuścizna karawadzia.
19:17
SPEAKER_00: Nie efekt specjalny, tylko metoda uczciwego widzenia.
19:23
SPEAKER_00: To była opowieść o Caravaggio,
19:26
SPEAKER_00: człowieku,
19:26
SPEAKER_00: który malował świętość ręką grzesznika i uczył nas,
19:30
SPEAKER_00: że ciemność nie jest po to,
19:32
SPEAKER_00: by ją ukrywać,
19:33
SPEAKER_00: tylko po to,
19:34
SPEAKER_00: by światło miało co odsłonić.
19:38
SPEAKER_00: Jeśli chcesz więcej takich historii, subskrybuj Art Perspective.
19:43
SPEAKER_00: Znajdziesz mnie tam,
19:44
SPEAKER_00: gdzie słuchasz podcastów i tam,
19:46
SPEAKER_00: gdzie scrollujesz bez końca,
19:48
SPEAKER_00: czyli praktycznie wszędzie.
19:50
SPEAKER_00: Apple Podcast, Spotify, Substack, YouTube, Instagram czy Facebook.
19:56
SPEAKER_00: I do usłyszenia za dwa tygodnie.
19:59
SPEAKER_00: Dziękuję.