Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Zamek Czocha: tajemnice i studnia na niewierne żony

Transcript

Zamek Czocha: tajemnice i studnia na niewierne żony · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_01: Styczeń 1945 roku.
0:05
SPEAKER_01: Właściciel zamku zbiera służbę w sali rycerskiej i mówi im,
0:09
SPEAKER_01: żeby oddali najeźdźcom wszystko, czego zażądają.
0:13
SPEAKER_01: Dodaje, że choćby wywieźli stąd wszystko i tak zostanie tu dużo więcej.
0:19
SPEAKER_01: Potem wsiada do samochodu i już nigdy nie wraca.
0:23
SPEAKER_01: 80 lat później w tym samym zamku wciąż otwiera się zamurowane korytarze.
0:30
SPEAKER_01: Zostało ich ponad 20 lat.
0:32
SPEAKER_01: Ja nazywam się Dorota Szarnowska,
0:34
SPEAKER_01: to jest Art Perspective Podcast,
0:36
SPEAKER_01: a dzisiaj przez parę części tego programu opowiem Wam o Zamku Czocha.
0:41
SPEAKER_01: O człowieku od papierosów,
0:43
SPEAKER_01: który kupił sobie średniowiecze,
0:46
SPEAKER_01: o architekcie,
0:47
SPEAKER_01: który projektował sekretne przejścia,
0:50
SPEAKER_01: o carskich ikonach,
0:51
SPEAKER_01: które przyjechały pociągiem ze wschodu i o legendzie twierdzy szyfrów,
0:57
SPEAKER_01: którą po drodze rozbierzemy na kawałki, No i to wszystko.
1:01
SPEAKER_01: Wydaje mi się, że będzie bogato.
1:04
SPEAKER_01: Zanim jednak przejdziemy do szczegółów, dwie małe, ale ważne uwagi techniczno-organizacyjne.
1:10
SPEAKER_01: Po pierwsze, uczciwe wyznanie.
1:13
SPEAKER_01: Osobiście w Zamku Czocha jeszcze nie byłam.
1:16
SPEAKER_01: Pracowałam na archiwaliach, dokumentach, opracowaniach i relacjach poszukiwaczy.
1:23
SPEAKER_01: Ale jeśli na co dzień mieszkacie w okolicy,
1:25
SPEAKER_01: znacie ten zamek jak własną kieszeń albo natrafiliście na fakty, Druga sprawa.
1:44
SPEAKER_01: Historia Zamku Czocha jest mocno zaplątana w polsko-niemiecko-rosyjskie węzły.
1:50
SPEAKER_01: Chciałabym Was jednak gorąco poprosić, żebyśmy
1:54
SPEAKER_01: w komentarzach pod tym odcinkiem odpuścili sobie współczesne dyskusje polityczne.
2:00
SPEAKER_01: Poglądamy na tę historię wyłącznie z perspektywy historyka,
2:05
SPEAKER_01: pasjonata architektury i fana sztuki, bez emocji politycznych.
2:11
SPEAKER_01: A skoro zasady gry mamy już ustalone, wracamy do naszej historii.
2:17
SPEAKER_01: Zacznijmy od przedmiotu, który mieści się na opuszku palca.
2:23
SPEAKER_01: W przewodzie kominowym na zamku Czocha znaleziono kryształki malutkie,
2:30
SPEAKER_01: Walec 6 mm długości, milimetr średnicy.
2:34
SPEAKER_01: Wyglądają jak grubsza sól albo coś, co wypadło z żerandola.
2:39
SPEAKER_01: I dopiero kiedy przyłożysz taki kryształek do oka pod światło,
2:44
SPEAKER_01: jak kalejdoskop,
2:45
SPEAKER_01: okazuje się,
2:47
SPEAKER_01: że w środku jest obraz,
2:49
SPEAKER_01: fotografia, zminiaturyzowana tak, że gołym okiem jej nie widzicie.
2:54
SPEAKER_01: Podobno kryształki I to całą puszkę,
2:58
SPEAKER_01: około 200 sztuk,
3:00
SPEAKER_01: znalazł potem poszukiwacz na terenie obok zamku,
3:04
SPEAKER_01: w środku widoki europejskich miast i sudetów.
3:09
SPEAKER_01: Coś w rodzaju mikropocztówek.
3:12
SPEAKER_01: Tę samą technikę, mikrokropkę, doprowadził do użytku wywiad niemiecki Abwera na początku lat 40.
3:21
SPEAKER_01: Jedna kartka A4 skurczona do rozmiaru kropki nad literą I.
3:27
SPEAKER_01: W takiej postaci wysłana w liście, którego cenzura nawet nie tknie.
3:32
SPEAKER_01: I od razu powiem Wam skąd to wiem, bo to nie jest bez znaczenia.
3:36
SPEAKER_01: Ta historia nie pochodzi z archiwum ani z raportu.
3:39
SPEAKER_01: Pochodzi z książki.
3:41
SPEAKER_01: Z jednej strony numer 111 i z relacji poszukiwaczy.
3:46
SPEAKER_01: Nikt tych kryształków nie zbadał w laboratorium, przynajmniej nie publicznie.
3:52
SPEAKER_01: Trzymajcie to z tyłu głowy, bo do tego wrócimy.
3:56
SPEAKER_01: I skończy się to zupełnie inaczej niż myślicie.
3:59
SPEAKER_01: I teraz pytanie, od którego zacznę może ten cały odcinek.
4:03
SPEAKER_01: Co robi sprzęt szpiegowski w kominie prywatnej rezydencji fabrykanta papierosów?
4:10
SPEAKER_01: Bo Czocha to nie był obiekt wojskowy, to był dom bardzo bogatego, bardzo dziwnego człowieka.
4:17
SPEAKER_01: Zamek stoi w Suchej,
4:19
SPEAKER_01: w gminie Leśna, na Dolnym Śląsku, nad jeziorem Leśniańskim, w Dolinie Kwisy.
4:26
SPEAKER_01: Mury wyrastają wprost z granitowej skały bez żadnego przejścia bez cokołu.
4:32
SPEAKER_01: Wygląda to tak jakby ktoś rozciął górę i wsadził w nią zamek.
4:38
SPEAKER_01: Fundacja przypisywana jest czeskiemu królowi Wacławowi I Przemyślicie.
4:44
SPEAKER_01: Budowa mniej więcej trwała od 1241 roku do 1247 roku.
4:52
SPEAKER_01: Chociaż część badaczy wskazuje na Rudolfa von Bibersteina albo Henryka I Jaworskiego
4:59
SPEAKER_01: i to jest jeden z tych sporów, których pewnie nikt już nie rozstrzygnie.
5:04
SPEAKER_01: Przez 250 lat od połowy XV wieku do około 1700 roku siedzieli tu von Nostitzowie,
5:14
SPEAKER_01: łóżycki ród, który dorobił się na wojaczce.
5:18
SPEAKER_01: Potem u Echtricowie.
5:20
SPEAKER_01: W nocy z 17 na 18 sierpnia 1793 roku zamek spłonął.
5:27
SPEAKER_01: Odbudowano go w 6 lat, ale już inaczej.
5:31
SPEAKER_01: Barakowy dach zamiast średniowiecznej więźby, podwyższona dzwonnica, nowe wnętrza.
5:38
SPEAKER_01: Czocha przestała być warownią i zaczęła być rezydencją, która wygląda trochę jak warownia.
5:45
SPEAKER_01: I przez 100 lat nie działo się tam nic.
5:48
SPEAKER_01: Zamek podupadał, ród podupadał również, granica przestała być granicą.
5:54
SPEAKER_01: Aż do 1909 roku.
5:57
SPEAKER_01: Wtedy od spadkobierców Odtona von Uchritz kupuje czochę Ernst Gutschow.
6:04
SPEAKER_01: Płaci półtora miliona marek.
6:07
SPEAKER_01: To dużo.
6:07
SPEAKER_01: To bardzo dużo jak na zrujnowaną skałę z dachem.
6:12
SPEAKER_01: Kim on był?
6:13
SPEAKER_01: I tu robi się ciekawie,
6:14
SPEAKER_01: bo dokumentacja jest zaskakująco cienka jak na człowieka z takim majątkiem.
6:20
SPEAKER_01: Urodzony w 1869 roku.
6:23
SPEAKER_01: Matka wywodziła się z arystokratycznego rodu von Sarmsheim.
6:29
SPEAKER_01: Ojciec był przedsiębiorcą,
6:31
SPEAKER_01: który przez jakiś czas prowadził pierwszy europejski dom handlowy w Chinach,
6:36
SPEAKER_01: a potem stracił wszystko i wyjechał do Stanów Zjednoczonych.
6:40
SPEAKER_01: Ernst pojechał za rodziną w 1893 roku, mając 24 lata.
6:50
SPEAKER_01: W Ameryce zaczyna od pracy agenta ubezpieczeniowego.
6:53
SPEAKER_01: Żeni się z Józefiną Elżbietą,
6:56
SPEAKER_01: córką imigrantów o korzeniach austriacko-szwajcarskich i to jest moment zwrotny,
7:02
SPEAKER_01: bo teść siedzi w branży tytoniowej.
7:05
SPEAKER_01: Gutschow wchodzi w tytoń, kursuje między Ameryką a Europą i najpóźniej od 1905 roku
7:13
SPEAKER_01: Mieszka już w Niemczech,
7:15
SPEAKER_01: gdzie zostaje dyrektorem generalny drezdyńskiej fabryki papierosów Jasmacji,
7:21
SPEAKER_01: czyli klasyczny człowiek zrobiony od zera,
7:25
SPEAKER_01: bez tytułu, bez ziemi, bez przodków na ścianie.
7:29
SPEAKER_01: I tu detal, który mówi o nim więcej niż całe archiwum, Gutzow tytułował się baronem.
7:37
SPEAKER_01: Tylko, że tego tytułu nie odziedziczył,
7:39
SPEAKER_01: on go kupił,
7:40
SPEAKER_01: po prostu nabył,
7:42
SPEAKER_01: jak się nabywa samochód albo dom,
7:45
SPEAKER_01: co oczywiście niczego formalnie nie zmieniało i wszyscy wokół doskonale
7:49
SPEAKER_01: o tym wiedzieli.
7:51
SPEAKER_01: Zapamiętajcie ten gest,
7:53
SPEAKER_01: bo on tłumaczy wszystko, co ten człowiek zrobi z zamkiem przez następne 10 lat.
7:59
SPEAKER_01: Jest jeszcze jedna okoliczność i to jest szczegół,
8:02
SPEAKER_01: który zwykle się pomija, a bez niego cała reszta nie ma sensu.
8:08
SPEAKER_01: Cztery lata przed zakupem w 1905 roku ukończono budowę zapory i zalano dolinę.
8:15
SPEAKER_01: Powstało Jezioro Leśniańskie.
8:18
SPEAKER_01: Zamek, który przez 600 lat stał nad rzeką, nagle zaczął stać nad wodą.
8:24
SPEAKER_01: Odbijał się od niej.
8:25
SPEAKER_01: Z drugiego brzegu wyglądał jak ilustracja z bajki.
8:30
SPEAKER_01: Gutzow nie kupił więc ruiny.
8:33
SPEAKER_01: Gutzow kupił widok.
8:35
SPEAKER_01: Kupił scenografię, która właśnie została dla niego ustawiona.
8:40
SPEAKER_01: I człowiek,
8:40
SPEAKER_01: który sprzedawał papierosy,
8:42
SPEAKER_01: człowiek,
8:42
SPEAKER_01: który tytuł barona miał z rachunku,
8:45
SPEAKER_01: a nie z krwi, postanowił, że skoro nie ma przeszłości, to sobie ją zbuduje.
8:51
SPEAKER_01: Dosłownie.
8:52
SPEAKER_01: Z kamienia.
8:54
SPEAKER_01: Wydał na przebudowę 4 miliony marek, prawie trzy razy więcej niż na sam zakup.
9:00
SPEAKER_01: Zatrudnił najlepszego w Niemczech specjalistę od zamków.
9:05
SPEAKER_01: Dał mu jedno bardzo konkretne polecenie,
9:09
SPEAKER_01: o którym opowiem za chwilę, bo ono jest naprawdę zdumiewające.
9:14
SPEAKER_01: I kiedy prace się skończyły w czosze,
9:19
SPEAKER_01: było bardzo Mniej więcej 3700 m2 pod ziemi,
9:25
SPEAKER_01: tajne przejście prowadzące do biblioteki,
9:28
SPEAKER_01: drugie tajne przejście,
9:30
SPEAKER_01: trzecie,
9:31
SPEAKER_01: sekretne drzwi udające regał z książkami,
9:35
SPEAKER_01: kaplica za ruchomą ścianą,
9:37
SPEAKER_01: korytarz łączący winiarnię ze zbrojownią
9:40
SPEAKER_01: i według dokumentów samego architekta ponad 20 sekretnych połączeń,
9:47
SPEAKER_01: z których do dziś odsłonięto Zaledwie kilka.
9:51
SPEAKER_01: W bibliotece stanęło 25 tysięcy woluminów,
9:55
SPEAKER_01: wśród nich norymberskie wydanie Albrechta Dürera z 1528 roku.
9:59
SPEAKER_01: W komnatach zawisły ikony.
10:00
SPEAKER_01: 136 staroruskich ikon, 60 popiersi carów.
10:11
SPEAKER_01: I jeśli wierzyć części badaczy coś jeszcze,
10:14
SPEAKER_01: o czym nikt nie chciał mówić głośno,
10:16
SPEAKER_01: a co miało wagę państwową i pochodzenie, którego lepiej było nie tłumaczyć.
10:22
SPEAKER_01: Skąd producent papierosów z Drezna wziął carskie insygnia koronacyjne?
10:28
SPEAKER_01: O tym za chwilkę,
10:30
SPEAKER_01: ale najpierw poznajmy architekta,
10:33
SPEAKER_01: który dostał od Gutzowa najdziwniejsze zlecenie w swojej karierze.
10:39
SPEAKER_01: Gustav nie znalazł swojego architekta w gazecie.
10:41
SPEAKER_01: Dostał go z polecenia,
10:43
SPEAKER_01: z polecenia sąsiada i to jest pierwszy moment,
10:46
SPEAKER_01: w którym zaczyna delikatnie pachnieć czymś innym niż tylko pieniądze i próżność.
10:52
SPEAKER_01: Kilkadziesiąt kilometrów od Cochy stoi zamek Grodziec.
10:56
SPEAKER_01: W tamtym czasie należał do Willibalda von Dirksena, dyplomaty, tajnego radcy cesarza Wilhelma.
11:05
SPEAKER_01: W lokalnych opracowaniach nazywa się go czasem byłym ambasadorem Niemiec w Rosji.
11:10
SPEAKER_01: I to jest prawdopodobnie pomyłka,
11:13
SPEAKER_01: bo ambasadorem w Moskwie był dopiero jego syn Herbert von Dirksen.
11:18
SPEAKER_01: Ale kierunek jest ten sam.
11:20
SPEAKER_01: To był dom, w którym Rosja była tematem przy stole.
11:24
SPEAKER_01: I to właśnie Dirksen powiedział Gutzowi, masz tu człowieka, który zrobi ci z ruiny zamek.
11:31
SPEAKER_01: Zapamiętajcie to nazwisko,
11:32
SPEAKER_01: bo rosyjski wątek w tej historii pojawia się zanim jeszcze ktokolwiek wbił
11:37
SPEAKER_01: w czochę pierwszą łopatę.
11:39
SPEAKER_01: Człowiekiem był Bodo Epphardt.
11:43
SPEAKER_01: Urodzony w 1865 roku w Bremie.
11:47
SPEAKER_01: Samouk w kwestii zamków, ale samouk obsesyjny.
11:53
SPEAKER_01: W 1899 roku założył towarzystwo na rzecz zachowania niemieckich zamków.
11:59
SPEAKER_01: Osiadł w Marksburgu nad Renem
12:01
SPEAKER_01: i zaczął pisać wielotomowe dzieło Architektura obronna Europy w średniowieczu,
12:06
SPEAKER_01: którego zresztą nigdy nie skończył.
12:09
SPEAKER_01: Jeździł po całym kontynencie, mierzył, rysował, fotografował.
12:14
SPEAKER_01: Wiedział o murach więcej niż ktokolwiek w Niemczech i miał jedną tezę,
12:18
SPEAKER_01: która ustawia wszystko co zobaczycie dziś w czosze.
12:22
SPEAKER_01: Epphardt uważał, że ruinę można uratować tylko w jeden sposób.
12:26
SPEAKER_01: Odbudowując ją do stanu największej świetności.
12:31
SPEAKER_01: Nie zabezpieczyć, nie podeprzeć.
12:33
SPEAKER_01: Odbudować.
12:35
SPEAKER_01: Jeśli zrobi się wcześniej porządne badania archeologiczne,
12:39
SPEAKER_01: architektoniczne i archiwalne,
12:41
SPEAKER_01: to architekt ma prawo dowiedzieć się jak wygląda cała reszta.
12:47
SPEAKER_01: Sławę przyniósł mu Hochkoksimburg w Alzacji, czyli dzisiejszy hut Koenigsburg.
12:53
SPEAKER_01: Odbudowany dla samego cesarza Wilhelma II.
12:57
SPEAKER_01: Projekt polityczny w każdym calu, manifest niemieckiej obecności w Alzacji.
13:03
SPEAKER_01: Ciągłość od Hohenstaufów do Hohenzollernów wykuta w kamieniu.
13:10
SPEAKER_01: Epphardt podniósł Bergwirt,
13:13
SPEAKER_01: powiększył sale reprezentacyjne,
13:15
SPEAKER_01: dopisał to,
13:16
SPEAKER_01: czego brakowało w duchu romantycznej wizji średniowiecza i dostał za to potężnie
13:23
SPEAKER_01: po głowie.
13:24
SPEAKER_01: Najgłośniej krzyczał Dehio,
13:26
SPEAKER_01: wielki niemiecki historyk sztuki,
13:29
SPEAKER_01: autor zasady, która do dziś jest w konserwatorstwie czymś w rodzaju przykazania.
13:34
SPEAKER_01: Konserwować, nie restaurować.
13:37
SPEAKER_01: Dehio uważał, że Hochkoksimburg to nie ratunek zabytku, tylko jego zabicie i zastąpienie kopią.
13:45
SPEAKER_01: Sto lat później polski badacz Marian Kuczner napisał o Eppharcie krótko
13:51
SPEAKER_01: i bez litości,
13:53
SPEAKER_01: że ta pełna pewności siebie postawa konserwatorów
13:56
SPEAKER_01: z początku XX wieku nie zdała egzaminu i że Epphardt po prostu się mylił.
14:02
SPEAKER_01: Ale Gutzowa opinia konserwatorów interesowała mniej więcej tyle, co zeszłoroczny śnieg.
14:09
SPEAKER_01: On nie chciał zabytku, on chciał przeszłości.
14:13
SPEAKER_01: I tu pada polecenie, które jest sercem całej tej historii.
14:17
SPEAKER_01: Gutzow wskazał architektowi rycinę, widok Cochy z 1703 roku i powiedział, ma być właśnie tak.
14:28
SPEAKER_01: Zastanówcie się co to znaczy.
14:30
SPEAKER_01: Zamek stał wtedy fizycznie na miejscu z murami z XIII, XV i XVI wieku.
14:36
SPEAKER_01: Z autentyczną substancją, której nikt nie tknął od pożaru w 1793 roku.
14:43
SPEAKER_01: A właściciel powiedział, że wzorem nie będzie ten prawdziwy zamek pod ręką, tylko obrazek.
14:50
SPEAKER_01: Rysunek.
14:51
SPEAKER_01: Wyobrażenie sprzed 200 lat.
14:55
SPEAKER_01: Epphardt oparł się na rycinie i dobudował wysokie dachy, wieże, krenelarze, detale.
15:02
SPEAKER_01: Efekt jest taki, że wadacze do dziś powtarzają zdanie, które brzmi jak żart, ale nim nie jest.
15:09
SPEAKER_01: Po przebudowie Cocha stała się bardziej średniowieczna niż była w średniowieczu.
15:15
SPEAKER_01: Ceną tego było zniszczenie części najstarszych partii zamku.
15:20
SPEAKER_01: Autentyk poszedł pod nóż, pod młot, żeby zrobić miejsce dla lepszej wersji autentyku.
15:27
SPEAKER_01: Sposób pracy Epharta to zresztą osobna ciekawostka i coś co dziś nazwalibyśmy prototypowaniem.
15:36
SPEAKER_01: Kiedy nie był pewien jakiegoś rozwiązania,
15:38
SPEAKER_01: budował w naturalnej wielkości drewnianą makietę i stawiał ją dokładnie
15:43
SPEAKER_01: w tym miejscu, w którym miała stanąć docelowa konstrukcja.
15:47
SPEAKER_01: Stos, naprawdę, świetna sprawa.
15:50
SPEAKER_01: Cofał się kilkadziesiąt metrów,
15:52
SPEAKER_01: patrzył,
15:53
SPEAKER_01: oceniał proporcje, kazał przesuwać, zachowała się z tego dokumentacja fotograficzna.
16:00
SPEAKER_01: Zamek został więc najpierw zagrany jak w teatrze, w drewnie i dopiero potem przekuty w kamień.
16:07
SPEAKER_01: Ile to trwało?
16:08
SPEAKER_01: I tu mała uczciwa uwaga warsztatowa,
16:11
SPEAKER_01: nie wiadomo dokładnie,
16:13
SPEAKER_01: Jedne źródła podają lata 1909 do 1912 tego,
16:15
SPEAKER_01: inne 1912 do 1920, jeszcze inne 1909 do 1919 albo nawet 1922.
16:20
SPEAKER_01: Nie wiemy tego.
16:20
SPEAKER_01: Prawdopodobnie prace szły falami, przerwała je wojna, potem wracały te prace.
16:37
SPEAKER_01: Podobnie z kosztami.
16:39
SPEAKER_01: 4 miliony marek, w części opracowań 4,5 miliona marek w złocie.
16:44
SPEAKER_01: Przy zakupie za półtora miliona oznacza to,
16:46
SPEAKER_01: że Goodsoft wydał na przebudowę około trzy razy więcej niż na sam zamek.
16:52
SPEAKER_01: A teraz najlepsze, czyli to co Egbert zaprojektował w środku.
16:58
SPEAKER_01: W 1994 roku odnaleziono zupełnie niespodziewanie jego oryginalne plany przebudowy.
17:06
SPEAKER_01: Uratowano 12 arkuszy, największe formatu A0.
17:11
SPEAKER_01: Są tam rzuty poszczególnych kondygnacji z opisanym przeznaczeniem pomieszczeń,
17:16
SPEAKER_01: plan przedzamcza,
17:18
SPEAKER_01: układ fasady od strony wjazdu, a nawet rozmieszczenie mebli w salonie.
17:24
SPEAKER_01: I rarytas,
17:25
SPEAKER_01: od którego historykom architektury zabiło serce,
17:29
SPEAKER_01: schemat wewnętrznej instalacji elektrycznej.
17:32
SPEAKER_01: W średniowiecznej warowni odtwarzanej z ryciny z 1703 roku z pełnym oświetleniem elektrycznym.
17:40
SPEAKER_01: Z tych samych dokumentów wynika rzecz, która napędza dziś cały ruch turystyczny w czosze.
17:45
SPEAKER_01: Epphardt zaprojektował w zamku ponad 20 tajnych przejść.
17:50
SPEAKER_01: Nie odkrył ich w murach.
17:52
SPEAKER_01: Po prostu je zaprojektował.
17:54
SPEAKER_01: Do biblioteki prowadzą trzy sekretne wejścia.
17:58
SPEAKER_01: Jedne z drzwi udają regał z książkami, które już wspomniałam.
18:03
SPEAKER_01: Za kominkiem jest ukryta komórka na dokumenty i kosztowności.
18:07
SPEAKER_01: Jest kaplica za ruchomą ścianą.
18:10
SPEAKER_01: Jest korytarz łączący winiarnię ze zbrojownią.
18:14
SPEAKER_01: Zamurowany pod koniec wojny i otwarty ponownie dopiero niedawno.
18:19
SPEAKER_01: W czerwcu 2026 roku udostępniono kolejne przejście łączące komnatę książęcą
18:26
SPEAKER_01: z dawną pracownią samego Epharta.
18:30
SPEAKER_01: Z dwudziestu kilku odsłonięto na razie garstkę, do tego dochodzi około 3700 m2 pod ziemi.
18:35
SPEAKER_01: I w tym samym zamku...
18:41
SPEAKER_01: W bibliotece są symbole masońskie,
18:43
SPEAKER_01: bo Gutzow był masonem,
18:46
SPEAKER_01: a na trasie zwiedzania jest łoże z zapadnią i studnia niewiernych żon,
18:52
SPEAKER_01: o których przewodnicy opowiadają najbardziej krwawe rzeczy,
18:56
SPEAKER_01: choć część badaczy podejrzewa,
18:58
SPEAKER_01: że mechanizm pod łóżkiem zamontowano właśnie na początku XX wieku jako atrakcję
19:05
SPEAKER_01: dla gości.
19:07
SPEAKER_01: Czyli człowiek,
19:07
SPEAKER_01: który kupił sobie tytuł barona,
19:10
SPEAKER_01: kupił też sobie legendę wraz z okrucieństwem w cenie.
19:15
SPEAKER_01: Ale zostaje pytanie, którego żadna rycina z 1703 roku nie tłumaczy.
19:21
SPEAKER_01: Po co komu dwadzieścia kilka tajnych przejść i trzy i pół tysiąca metrów pod ziemi
19:26
SPEAKER_01: w prywatnym domu?
19:28
SPEAKER_01: Odpowiedź zaczęła przyjeżdżać na czochę pociągami po 1917 roku ze wschodu.
19:36
SPEAKER_01: Jesień 1917 roku.
19:39
SPEAKER_01: W Rosji wali się świat, a pociągi jadą na zachód.
19:44
SPEAKER_01: Berlin, Drezno, Paryż, Belgrad.
19:48
SPEAKER_01: Zapełniają się ludźmi,
19:49
SPEAKER_01: którzy jeszcze rok wcześniej mieli pałace,
19:52
SPEAKER_01: a teraz mają walizkę i to, co zdążyli w niej upchnąć.
19:57
SPEAKER_01: Klasyczna scena, hrabina sprzedaje broszkę, żeby zapłacić za pokój.
20:02
SPEAKER_01: I część tych ludzi jedzie nie do Berlina, tylko na Dolny Śląsk, do zamku nad Kwisą.
20:10
SPEAKER_01: Dlaczego akurat tam?
20:12
SPEAKER_01: Bo znali gospodarza, robili z nim interesy przed pierwszą wojną.
20:17
SPEAKER_01: Gutschow siedział w Tytoniu, a Tytoń to był wtedy handel wschodni.
20:22
SPEAKER_01: Orientalne mieszanki,
20:24
SPEAKER_01: tureckie,
20:25
SPEAKER_01: greckie,
20:26
SPEAKER_01: rosyjskie kanały dystrybucji,
20:28
SPEAKER_01: drezdyńska fabryka jasmacji zbudowana na orientalnym Tytoniu.
20:34
SPEAKER_01: On miał tam kontakty, rachunki przyjaciół.
20:37
SPEAKER_01: Krążyła zresztą pogłoska powtarzana w okolicy jeszcze po wojnie,
20:41
SPEAKER_01: że mimo niemieckiego nazwiska sam pochodzi z Ukrainy.
20:46
SPEAKER_01: Nie ma na to twardego dowodu, ale to,
20:48
SPEAKER_01: że taka plotka w ogóle powstała,
20:51
SPEAKER_01: coś mówi o tym, jak blisko Rosji był ten człowiek w oczach sąsiadów.
20:55
SPEAKER_01: Więc przyjeżdżają,
20:57
SPEAKER_01: płacą za schronienie,
20:58
SPEAKER_01: najpierw pieniędzmi, potem kiedy pieniądze się skończyły, płacą tym, co przywieźli.
21:04
SPEAKER_01: Zapiszcie sobie ten moment,
21:06
SPEAKER_01: bo on jest sercem całej historii Czochy
21:08
SPEAKER_01: i jest znacznie ciekawszy niż jakikolwiek duch w zbroi.
21:14
SPEAKER_01: Kolekcja,
21:14
SPEAKER_01: którą podziwiali potem goście z zamku,
21:16
SPEAKER_01: nie powstała z kaprysu bogacza chodzącego po antykwariatach.
21:21
SPEAKER_01: Ona przyjechała pociągiem w kufrach, w rękach ludzi, którzy nie mieli wyboru.
21:28
SPEAKER_01: Co się w niej znalazło?
21:30
SPEAKER_01: 136 staroruskich ikon, 60 po piersi carów.
21:36
SPEAKER_01: Srebrne ikony z ławry peczerskiej w Kijowie,
21:40
SPEAKER_01: czyli z jednego z najważniejszych sanktuariów prawosławia.
21:45
SPEAKER_01: Porcelanowe zestawy, biżuteria, broń, meble, obrazy.
21:52
SPEAKER_01: W jednym z opracowań pada liczba.
21:54
SPEAKER_01: Łącznie na dzieła sztuki i antyki Gutschow wydał około 4 milionów marek,
21:58
SPEAKER_01: czyli mniej więcej tyle, co na całą przebudowę.
22:02
SPEAKER_01: I to wszystko trafiło do skarbca.
22:06
SPEAKER_01: Skarbiec w czosze to nie jest przenośnia,
22:08
SPEAKER_01: to realne pomieszczenie na niższej kondygnacji,
22:12
SPEAKER_01: do której wchodzi się przejściem ukrytym za boazerią.
22:16
SPEAKER_01: Sejf był robiony przez rzemieślników, którzy na co dzień pracowali dla banków.
22:21
SPEAKER_01: Dziś można tam zejść podczas zwiedzania i zobaczyć makietę zamku oraz wystawę o drugiej wojnie.
22:27
SPEAKER_01: Sam skarbiec stoi pusty.
22:30
SPEAKER_01: Zostaje najgłośniejsze zdanie tej legendy powtarzane w każdym przewodniku,
22:34
SPEAKER_01: w każdym artykule,
22:35
SPEAKER_01: w każdym filmie, że w skarbcu Czochy leżały insygnia koronacyjne Romanowów.
22:43
SPEAKER_01: I tutaj muszę zrobić coś,
22:44
SPEAKER_01: co lubię najbardziej, czyli rozbroić legendę i zobaczyć, co z niej zostanie.
22:51
SPEAKER_01: Prawdziwe insygnia koronacyjne Imperium Rosyjskiego,
22:55
SPEAKER_01: wielka korona cesarska z jej niemal pięcioma tysiącami diamentów,
23:00
SPEAKER_01: I ogromnym czerwonym spinelem na szczycie,
23:04
SPEAKER_01: berło z diamentem orłów, jabłko nigdy Rosji nie opuściły.
23:12
SPEAKER_01: W 1914 roku wywieziono je z Petersburga do Moskwy.
23:17
SPEAKER_01: Przeleżały rewolucje w kremlowskich skrzyniach.
23:20
SPEAKER_01: W latach 20.
23:22
SPEAKER_01: zinwentaryzowała je komisja pod kierunkiem mineraloga Aleksandra Fersmana i
23:28
SPEAKER_01: do dziś leżą w funduszu diamentowym na Kremlu.
23:32
SPEAKER_01: Można je obejrzeć.
23:34
SPEAKER_01: Nikt ich do Czochy nie przywiózł, bo nikt tego po prostu nie mógł zrobić.
23:39
SPEAKER_01: Ale i tu jest drugie dno, przez które ta legenda nie jest wcale głupia.
23:45
SPEAKER_01: Bolszewicy potrzebowali dewiz, więc sprzedawali.
23:51
SPEAKER_01: W marcu 1927 roku w Londynie
23:54
SPEAKER_01: u Christie's poszła pod młotek partia rosyjskich klejnotów koronnych.
24:01
SPEAKER_01: Diademy, kolie, ozdoby cesarskiego dworu.
24:04
SPEAKER_01: Państwo radzieckie sprzedawało pamiątki po zamordowanej rodzinie
24:08
SPEAKER_01: na normalnej publicznej aukcji, a bogaci Europejczycy je kupowali.
24:14
SPEAKER_01: I tu muszę was zatrzymać, bo zaraz zrobię coś, czego nie robi żaden przewodnik po czosze.
24:20
SPEAKER_01: Zaraz połączę dwie rzeczy, które w źródłach stoją osobno.
24:24
SPEAKER_01: Aukcja jest faktem.
24:26
SPEAKER_01: To, że Gutzow uzupełniał kolekcję na aukcjach też jest zapisane,
24:30
SPEAKER_01: ale nie ma ani jednego dokumentu, który by mówił, że kupił cokolwiek akurat tam.
24:37
SPEAKER_01: To jest moja hipoteza i chcę, żebyście wiedzieli, że to hipoteza, zanim ją usłyszycie.
24:43
SPEAKER_01: A o Gutzowie wiemy z opracowań, że swoją kolekcję uzupełniał właśnie na aukcjach.
24:49
SPEAKER_01: Twist wygląda tak.
24:51
SPEAKER_01: Rzeczy carskie mogły na czochę trafić,
24:53
SPEAKER_01: i to zupełnie legalnie, tylko nie od uciekinierów, pokrojomu, w podszewce płaszcza.
25:01
SPEAKER_01: Mogły przyjechać z katalogu aukcyjnego z Londynu,
25:03
SPEAKER_01: sprzedane przez tych samych ludzi, przed którymi uciekali goście zamku.
25:09
SPEAKER_01: To jest ta sama historia, tylko dużo brudniejsza i dużo bardziej prawdopodobna.
25:15
SPEAKER_01: Prawda leży pewnie gdzieś po środku.
25:17
SPEAKER_01: Część kupiona,
25:18
SPEAKER_01: część przyjęta w rozliczeniu,
25:20
SPEAKER_01: Część przywieziona przez emigrantów i nigdy porządnie nie spisana.
25:25
SPEAKER_01: Bo spisz rzeczywiście istniał, zachował się jego fragment, ale fragment to nie całość.
25:32
SPEAKER_01: A to czego nie ma w spisie do dziś napędza poszukiwaczy skarbów
25:36
SPEAKER_01: z wykrywaczami metalu wokół zamku.
25:39
SPEAKER_01: I teraz rzecz,
25:40
SPEAKER_01: którą przy czosze pomija się prawie zawsze,
25:43
SPEAKER_01: a która jest według mnie najciekawszym faktem w całej biografii tego człowieka,
25:48
SPEAKER_01: W 1919 roku Ernst Gutschow pojawia się w berlińskiej książce adresowej
25:54
SPEAKER_01: z nowym tytułem.
25:55
SPEAKER_01: Nie jako właściciel zamku, nie jako kolekcjoner ikon.
26:00
SPEAKER_01: Jako dyrektor generalny firmy Ludwig Spitz and CEO Gamble.
26:08
SPEAKER_01: Ludwig Spitz był berlińskim adwokatem,
26:11
SPEAKER_01: który reprezentował producentów maszyn liczących,
26:14
SPEAKER_01: aż w styczniu 1907 roku założył własną fabrykę w Krautsbergu.
26:20
SPEAKER_01: Produkował ulepszone arytmometry według projektów inżyniera Roberta Reina
26:25
SPEAKER_01: i sprzedawał je pod marką T.I.M.
26:28
SPEAKER_01: od angielskiego Time is Money.
26:30
SPEAKER_01: To samo w sobie jest zabawne, bo niemiecka firma reklamowała się cytatem z Benjamina Franklina.
26:37
SPEAKER_01: Maszyny szły w świat do Wiednia, do Nowego Jorku, do londyńskiego Prudentiala.
26:42
SPEAKER_01: Model TIM-3 produkowano aż do lat czterdziestych.
26:47
SPEAKER_01: Od 1919 roku największy pakiet udziałów w tej fabryce należał do naszego pana na czosze.
26:54
SPEAKER_01: Co więcej, Gutzow nie był tylko cichym inwestorem.
26:58
SPEAKER_01: Ma na koncie trzy niemieckie patenty dotyczące maszyn liczących typu TIM-ADD.
27:04
SPEAKER_01: Otworzył też własną wytwórnię w Gdańsku pod nazwą Good Shop NCO,
27:10
SPEAKER_01: a w latach 1921-1927 obiema gdańskimi firmami zarządzał niejaki Carl Lieb.
27:18
SPEAKER_01: Zsumujmy to, bo obraz robi się naprawdę osobliwy.
27:21
SPEAKER_01: Mamy człowieka,
27:22
SPEAKER_01: który sprzedaje papierosy,
27:24
SPEAKER_01: kupuje sobie tytuł Barona,
27:27
SPEAKER_01: przebudowuje graniczną warownię według Ryciny sprzed 200 lat,
27:31
SPEAKER_01: Wypełnia ją ikonami przywiezionymi z rozpadającego się imperium.
27:37
SPEAKER_01: Każe wbudować w ściany ponad 20 tajnych przejść i 3,5 tysiąca metrów pod ziemi.
27:44
SPEAKER_01: A równolegle od 1919 roku kieruje fabryką urządzeń liczących i sam opatentowuje
27:53
SPEAKER_01: w nich rozwiązania.
27:56
SPEAKER_01: 20 lat później ktoś powie, że w tym zamku zbudowano maszynę, która czytała sowieckie szyfry.
28:02
SPEAKER_01: I od tego momentu nie da się już odróżnić faktu od powieści.
28:08
SPEAKER_01: Ale spróbujmy.
28:09
SPEAKER_01: Zacznę od zdania, które w czosze wypowiada się najrzadziej, a które jest najuczciwsze.
28:16
SPEAKER_01: O tym, co działo się w tym zamku w latach 1939 do 1945 wiemy zaskakująco mało.
28:25
SPEAKER_01: Powtarza się, że mieściła się tu szkoła szyfrantów, abwery łamiących sowieckie depesze.
28:32
SPEAKER_01: Powtarzają to przewodniki, portale turystyczne, tablice.
28:37
SPEAKER_01: Tyle, że kiedy szuka się źródła,
28:38
SPEAKER_01: trafia się na formułę,
28:41
SPEAKER_01: którą znajdziecie choćby w opracowaniach na blogu Blask Zapomnienia,
28:45
SPEAKER_01: ale też w poważniejszych tekstach.
28:48
SPEAKER_01: Przyjmuje się, że taka szkoła tu była, jednak brak na to dowodów.
28:53
SPEAKER_01: Nie ma potwierdzenia w zachowanych niemieckich aktach jednostkowych.
28:58
SPEAKER_01: Pewne jest tylko,
28:58
SPEAKER_01: że obiekt zajmowały formacje wojskowe i administracyjne,
29:03
SPEAKER_01: a w końcowej fazie wojny część wyposażenia ewakuowano.
29:08
SPEAKER_01: To bardzo mało jak na miejsce, które sprzedaje się dziś jako niemiecką centralę kryptologiczną.
29:15
SPEAKER_01: Skąd więc ta opowieść ma konkretnego autora i konkretną datę?
29:20
SPEAKER_01: W 2004 roku ukazała się powieść Bogusława Wołoszańskiego,
29:26
SPEAKER_01: Twierdza Szyfrów,
29:28
SPEAKER_01: a w 2007 roku serial Tajemnica Twierdzy Szyfrów kręcony na miejscu.
29:36
SPEAKER_01: Fabuła opiera się na tym,
29:39
SPEAKER_01: że agent Johann Jork,
29:40
SPEAKER_01: grany przez Pawła Małaszyńskiego,
29:43
SPEAKER_01: zostaje wysłany do zajętej przez SS Czochy,
29:47
SPEAKER_01: gdzie działa ośrodek kryptologiczny,
29:49
SPEAKER_01: żeby zdobyć maszynę o nazwie Ryba-Miecz,
29:52
SPEAKER_01: czytającą sowieckie depesze zabezpieczone szyframi jednorazowymi.
29:59
SPEAKER_01: Wołoszański wcześniej kręcił tu odcinki sensacji XX wieku,
30:04
SPEAKER_01: Zamek dostał więc gotową tożsamość napisaną przez pisarza i przyjął ją
30:09
SPEAKER_01: z wdzięcznością.
30:11
SPEAKER_01: Ale i to jest w tej historii najlepsze, Wołoszański nie wymyślił wszystkiego.
30:17
SPEAKER_01: On poprzestawiał prawdziwe elementy,
30:20
SPEAKER_01: bo Pers ZS,
30:22
SPEAKER_01: ośrodek do którego odsyła powieść,
30:25
SPEAKER_01: istniał naprawdę Był cywilną komórką kryptologiczną niemieckiego Ministerstwa Spraw
30:33
SPEAKER_01: Zagranicznych zajmującą się łamaniem obcych szyfrów dyplomatycznych.
30:37
SPEAKER_01: Kierował nim Kurt Selhoff, urodzony w 1886 roku w Opolu.
30:44
SPEAKER_01: Pracowali tam matematycy najwyższej próby.
30:47
SPEAKER_01: Rudolf Schaufler, Adolf Paszke, Werner Kunze, Hans Rochbach.
30:54
SPEAKER_01: Wiemy o nich tak dużo,
30:55
SPEAKER_01: że po wojnie zostali przesłuchiwani przez aliancki zespół TIKO,
31:00
SPEAKER_01: a protokoły, na przykład raport I-22 z lipca 1945 roku,
31:08
SPEAKER_01: I raport I-208 z przesłuchania samego Selchowa są dziś odtajone i dostępne.
31:15
SPEAKER_01: Amerykańscy śledczy ocenili ten ośrodek jako wyjątkowo kompetentny.
31:20
SPEAKER_01: I teraz śląski trop, którego w legendzie o czosze brakuje, a który jest w pełni udokumentowany.
31:27
SPEAKER_01: W styczniu 1943 roku Joachim von Ribbentrop przeniósł część swojego ministerstwa
31:36
SPEAKER_01: z Berlina w Karkonosze do kurortu Krumbuchel,
31:40
SPEAKER_01: czyli dzisiejszego Karpacza i do okolicznych miejscowości.
31:45
SPEAKER_01: Piszą o tym Martin Kruger i Roland Thieme w studium o archiwum politycznym MSZ.
31:51
SPEAKER_01: Wynika z tego,
31:51
SPEAKER_01: że ogólnikiem z 1945 roku nakazano wszystkim jednostkom
31:57
SPEAKER_01: w rejonie zapasowym Krumhubel-Bruckenberg,
32:00
SPEAKER_01: przyspieszono niszczenie niepotrzebnych akt,
32:03
SPEAKER_01: a w lutym 1945 roku Krumhubel ewakuowano.
32:07
SPEAKER_01: Transport zbiorczy zakończył się Mucklhausen w Turyngii.
32:11
SPEAKER_01: Dodam gorzki szczegół,
32:13
SPEAKER_01: to właśnie w Krumhubel 3 i 4 kwietnia 1944 roku odbyła się narada referentów
32:21
SPEAKER_01: do spraw żydowskich MEZ,
32:23
SPEAKER_01: na której Franz Alfred Six mówił o fizycznej eliminacji Żydów wschodnioeuropejskich.
32:30
SPEAKER_01: Czyli aparat niemieckiej dyplomacji razem z jej tajemnicami siedział w Karkonoszach,
32:35
SPEAKER_01: jakieś 50 kilometrów od Czochy.
32:38
SPEAKER_01: Legenda o tajnych operacjach w tych górach ma prawdziwy szkielet,
32:42
SPEAKER_01: tylko adres się po prostu nie zgadza.
32:44
SPEAKER_01: A maszyna, ryba-miecz, też ma pierwowzór i to spektakularny.
32:50
SPEAKER_01: 21 mania 1945 roku zespół TICOM dostał cynk od niemieckiego jeńca.
32:56
SPEAKER_01: Ludzie ci trafili do Rosenheim w Bawardii,
32:59
SPEAKER_01: do bazy oddziału należącej do Grupy 6,
33:03
SPEAKER_01: wywiadu radiowego niemieckiego naczelnego dowództwa wojsk lądowych.
33:07
SPEAKER_01: To był zespół podoficera Karenberga.
33:10
SPEAKER_01: Niemcy wydobyli około 7,5 tony sprzętu, złożyli jedno z urządzeń i uruchomili je.
33:16
SPEAKER_01: Porucznik Paul Whitaker zanotował, że przechwytywali rosyjski ruch dosłownie w jego obecności.
33:23
SPEAKER_01: Sprzęt i ludzi wysłano do Bletchley Park.
33:27
SPEAKER_01: Alianci nazwali to Russian Fish,
33:29
SPEAKER_01: rosyjska ryba,
33:31
SPEAKER_01: a chodziło o odbiorniki szerokopasmowe
33:33
SPEAKER_01: do przechwytywania sowieckich wielokanałowych łączy dalekopisowych,
33:38
SPEAKER_01: które Niemcy nazywali Bandwur, tasiemiec.
33:42
SPEAKER_01: Historycy zgodnie uznają zdobycie Russian Fish za najważniejszy rezultat całej operacji Tikom.
33:48
SPEAKER_01: Więc maszyna do czytania Sowietów istniała,
33:51
SPEAKER_01: przeszła po wojnie w ręce Zachodu i faktycznie służyła przeciw Moskwie.
33:56
SPEAKER_01: Tyle, że stała w Bawarii 600 kilometrów od Kwisy.
34:00
SPEAKER_01: Zostają kryształki i tu mam dla Was rozwiązanie zagadki, którym jestem szczerze zachwycona.
34:05
SPEAKER_01: Przypomnę fakty.
34:06
SPEAKER_01: Około 200 szklanych walców w puszce znalezionych w okolicy zamku.
34:11
SPEAKER_01: Oraz według książki Marka Dudziaka,
34:13
SPEAKER_01: strona 111,
34:15
SPEAKER_01: sztuki znalezione w przewodzie kominowym 6 mm na milimetr,
34:20
SPEAKER_01: wewnątrz mikroobrazy, widoki europejskich miast i sudetów.
34:25
SPEAKER_01: Podobne znaleziono w pobliskim Lubomierzu.
34:29
SPEAKER_01: Zwolennicy wersji spiegowskiej mówią mikrokropka,
34:32
SPEAKER_01: technika Abwery z lat 40., pierwsze próby z 1871 roku pod oblężonym Paryżem.
34:40
SPEAKER_01: I teraz uwaga, bo powiem coś, czego nie znalazłam w żadnym tekście o Joshe.
34:45
SPEAKER_01: To jest mój wniosek,
34:46
SPEAKER_01: nie cudze ustalenie,
34:47
SPEAKER_01: więc słuchajcie krytycznie i oceńcie to sami, czy się to obroni.
34:52
SPEAKER_01: Moim zdaniem to są stanhopy.
34:54
SPEAKER_01: René D'Agron,
34:55
SPEAKER_01: paryski fotograf,
34:56
SPEAKER_01: opatentował w 1859 roku pierwszy historii mikrofilm, a potem uprościł pomysł.
35:04
SPEAKER_01: Mały szklany cylinder,
35:05
SPEAKER_01: jeden koniec oszlifowany na soczewkę,
35:08
SPEAKER_01: na drugim przyklejona balsamem kanadyjskim mikrofotografia.
35:12
SPEAKER_01: Podnosisz pod światło i widzisz obrazek gołym okiem.
35:16
SPEAKER_01: Nazwał to biju photomicroscopic.
35:20
SPEAKER_01: W 1800, biju to biżuteria, fotomicroscopic, no to chyba wszyscy rozumiemy.
35:27
SPEAKER_01: W 1862 roku pokazał je w Londynie,
35:30
SPEAKER_01: dostał wyróżnienie,
35:31
SPEAKER_01: wręczył komplet królowej Wiktorii,
35:33
SPEAKER_01: a jego fabryka zatrudniała wtedy 150 osób i wypuszczała 12 tysięcy sztuk dziennie.
35:40
SPEAKER_01: Wkładano je w breloki, obsadki, noże, dewiski, pamiątki z uzdrowisk.
35:45
SPEAKER_01: Motywy?
35:47
SPEAKER_01: Portrety władców i widoki turystyczne.
35:50
SPEAKER_01: Widoki miast i sudetów w szklanym walcu to nie sprzęt szpiegowski,
35:54
SPEAKER_01: to XIX-wieczna pamiątka z wakacji, produkowana masowo.
35:59
SPEAKER_01: A najzabawniejsze jest to,
36:01
SPEAKER_01: że argument o 1871 roku obraca się przeciwko własnej tezie,
36:07
SPEAKER_01: bo mikrofilmowa poczta gołębia z oblężonego Paryża to również dzieło Dagrona.
36:12
SPEAKER_01: Tego samego człowieka od pamiątkowych breloków.
36:17
SPEAKER_01: Nie mam na to papieru z ekspertyzy i nie udaję, że mam.
36:21
SPEAKER_01: Mam za to zgodność wszystkiego naraz.
36:23
SPEAKER_01: Kształt,
36:24
SPEAKER_01: sposób oglądania pod światło,
36:26
SPEAKER_01: tematyka widoków, produkcja masowa i to, że identyczne przedmioty leżą w lubomierzu.
36:32
SPEAKER_01: Jeśli ktoś z Was zna się na XIX-wiecznej optyce,
36:37
SPEAKER_01: piszcie bardzo chętnie się Pomylę,
36:40
SPEAKER_01: jeśli ktoś mnie naprowadzi na ten szlak, byłoby bardzo fajnie poznać waszą opinię.
36:45
SPEAKER_01: Nie chcę zamykać tej sprawy na siłę.
36:48
SPEAKER_01: Czemu kryształki leżały w kominie?
36:50
SPEAKER_01: Kominy to klasyczna skrytka, ale to nie odpowiedź.
36:54
SPEAKER_01: Wołoszański w rozmowie dla National Geographic wskazał,
36:57
SPEAKER_01: że drzwi do zamkowej winiarni chroniły konstrukcje żelbetowe i pytał,
37:01
SPEAKER_01: kto tak zabezpiecza wino.
37:04
SPEAKER_01: Do tego dochodzi korytarz z winami do zbrojowni, zamurowany pod koniec wojny.
37:09
SPEAKER_01: Natomiast opowieści o pracach nad bronią uranową i rakietową
37:14
SPEAKER_01: w sztolniach pod zamkiem z wizytami Wernera von Brauna włącznie,
37:18
SPEAKER_01: powtarzane w publicystyce, nie mają w źródłach żadnego oparcia.
37:23
SPEAKER_01: Von Braun ma udokumentowane Penemunde i Mittlebaudora niecochę.
37:29
SPEAKER_01: I w tym właśnie zamku w marcu 1945 roku, kiedy 20 kilometrów dalej trwała bitwa o Lubań,
37:37
SPEAKER_01: Ernst Gutzow zebrał służbę w sali rycerskiej i powiedział im coś,
37:41
SPEAKER_01: co brzmi jak zdanie z powieści.
37:44
SPEAKER_01: A padło naprawdę.
37:45
SPEAKER_01: Zdanie, które padło w sali rycerskiej brzmiało mniej więcej tak.
37:49
SPEAKER_01: Ktokolwiek tu przyjdzie, Rosjanie czy Polacy, wydajcie im z zamku to, czego żądają.
37:57
SPEAKER_01: Choćby wywieźli stąd wszystko i tak zostanie tu dużo więcej.
38:03
SPEAKER_01: Zaznaczę uczciwie,
38:04
SPEAKER_01: że to cytat z tradycji ustnej, powtarzany w opracowaniach o czosze, nie z dokumentu.
38:11
SPEAKER_01: Nie ma protokołu, nie ma podpisu, ale jest data i jest kontekst, a te już się bronią.
38:19
SPEAKER_01: Radziecka ofensywa ruszyła 12 stycznia 1945 roku i szła
38:24
SPEAKER_01: na zachód szybciej niż ktokolwiek w Berlinie przewidywał.
38:28
SPEAKER_01: Część źródeł mówi,
38:29
SPEAKER_01: że Gutschow zebrał służbę pod koniec stycznia, Część, że mieszkał w Czosze do marca.
38:36
SPEAKER_01: Ta rozbieżność ma znaczenie,
38:37
SPEAKER_01: bo jeśli wierzyć relacjom,
38:39
SPEAKER_01: że po ucieczce trafił do Drezna i przeżył tam nalot dywanowy,
38:44
SPEAKER_01: to musiał wyjechać przed połową lutego, kiedy Drezno spłonęło.
38:50
SPEAKER_01: Tak czy inaczej wyjechał zabierając część rzeczy i zostawiając resztę.
38:56
SPEAKER_01: Zmarł 27 marca 1946 roku w Bad Fildungen w Hesji.
39:03
SPEAKER_01: Miał 76 lat i nie zobaczył już swojego zamku.
39:08
SPEAKER_01: Bedo Edhar zmarł w 1945 roku w Marksburgu nad Renem, a do Czochy weszła wojna.
39:16
SPEAKER_01: I tu pierwsza niespodzianka wbrew wszystkiemu,
39:19
SPEAKER_01: co sugeruje słowo Czocha w połączeniu ze słowem 1945 roku.
39:26
SPEAKER_01: Zamek ocalał.
39:28
SPEAKER_01: Nie było oblężenia, nie było pożaru, nie było wysadzenia.
39:32
SPEAKER_01: Według relacji zebranych przez badaczy 9
39:35
SPEAKER_01: lub 10 maja 1945 roku wszedł to oddział 53 Dywizji Piechoty Armii Czerwonej
39:42
SPEAKER_01: i większych szkód nie wyrządzili.
39:45
SPEAKER_01: Czocha wyszła z wojny praktycznie nietknięta z zawartością, którą zbierano tu przez stulecia.
39:52
SPEAKER_01: Bitwa o Lubań 20 kilometrów dalej zmiotła w marcu połowę miasta.
39:58
SPEAKER_01: Zamek nad Kwisą stał sobie i odbijał się w jeziorze.
40:03
SPEAKER_01: To co nastąpiło potem było gorsze niż wojna, tylko wolniejsze.
40:08
SPEAKER_01: Najpierw szabrownicy i miejscowi i przyjezdni,
40:11
SPEAKER_01: potem rewindykacja,
40:13
SPEAKER_01: czyli państwowe przejmowanie mienia poniemieckiego, potem pegery.
40:18
SPEAKER_01: Potem na przełomie lat 40. i 50.
40:21
SPEAKER_01: uchodźcy z Grecji,
40:23
SPEAKER_01: uciekinierzy przed grecką wojną domową, których Polska przyjęła kilkanaście tysięcy.
40:29
SPEAKER_01: Mieszkali na zamku i w sali rycerskiej trzymali zwierzęta gospodarskie.
40:34
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się na tym obrazie na sekundę, bo on jest doskonały i strasznie smutny zarazem.
40:40
SPEAKER_01: Sala, w której właściciel zebrał służbę,
40:43
SPEAKER_01: żeby wygłosić kwestię godną powieści,
40:46
SPEAKER_01: dwa lata później służy za oborę ludziom,
40:49
SPEAKER_01: którzy uciekli z drugiego końca Europy przed inną wojną.
40:53
SPEAKER_01: Nikt nikogo tu nie skrzywdził.
40:55
SPEAKER_01: Po prostu jedna Historia zeszła ze sceny, a następna nie miała pojęcia, że gra w scenografii.
41:04
SPEAKER_01: W 1952 roku zamek przejmuje Wojsko Polskie i urządza w nim Wojskowy Dom Wczasowy.
41:11
SPEAKER_01: To go ratuje i jednocześnie zamyka.
41:15
SPEAKER_01: Obiekt zostaje utajony.
41:17
SPEAKER_01: Znika z map, przez 44 lata czocha po prostu nie istnieje dla postronnych.
41:24
SPEAKER_01: Podziemny labirynt o powierzchni około 3700
41:28
SPEAKER_01: m2 zostaje w tym czasie odcięty od reszty budowli.
41:32
SPEAKER_01: Dopiero we wrześniu 1996 roku zamek staje się publicznie dostępny.
41:39
SPEAKER_01: I teraz obiecany twist, mój ulubiony w całej tej opowieści.
41:44
SPEAKER_01: Przez lata najgłośniejsza wersja losów skarbu brzmiała tak.
41:50
SPEAKER_01: 1 lutego 1946 roku zamkowa bibliotekarka Krystyna von Sarma odkrywa ukryty schowek.
41:58
SPEAKER_01: Wchodzi w spółkę z burmistrzem leśnej Kazimierzem Lechem i razem wywożą stąd pełną ciężarówkę.
42:06
SPEAKER_01: Insygnia koronacyjne Romanowów, 60 popiersi carów, 100 ikon, porcelana, biżuteria, obrazy.
42:15
SPEAKER_01: Burmistrz z ładunkiem przedostaje się do amerykańskiej strefy okupacyjnej
42:20
SPEAKER_01: i rozpływa się w powietrzu.
42:22
SPEAKER_01: Kryminał gotowy z nazwiskiem, datą dzienną i wszystkim, tylko że to nie jest prawda.
42:29
SPEAKER_01: Tezę obalono, bo ikony po prostu odnaleziono w dokumentacji.
42:33
SPEAKER_01: Trafiły do składnicy rewindykacyjnej w Jeleniej Górze, a stamtąd do Warszawy.
42:39
SPEAKER_01: Nie zniknęły w ciężarówce.
42:41
SPEAKER_01: Pojechały urzędową drogą ze spisem przez ręce polskich konserwatorów.
42:47
SPEAKER_01: To jest moim zdaniem sedno całego zamku Czocha.
42:50
SPEAKER_01: Za każdym razem,
42:51
SPEAKER_01: gdy wchodzimy głębiej,
42:53
SPEAKER_01: sensacja okazuje się mniej efektowna, a rzeczywistość ciekawsza.
42:58
SPEAKER_01: Nie ma maszyny szyfrującej w podziemiach,
43:00
SPEAKER_01: jest zespół Karenberga w bawarskim Rossenheim i 7,5 tony sprzętu wywiezionego
43:06
SPEAKER_01: do Bletchy Park.
43:08
SPEAKER_01: Nie ma szpiegowskich mikrokoparek, jest XIX-wieczna fabryka pamiątkowych soczewek Renne Dagrona.
43:16
SPEAKER_01: Nie ma ciężarówki z carską koroną,
43:18
SPEAKER_01: jest protokół zdawczo-odbiorczy i składnica w Jeleniej Górze.
43:23
SPEAKER_01: Nie ma średniowiecznych tajnych przejść,
43:25
SPEAKER_01: jest berliński architekt,
43:26
SPEAKER_01: który je zaprojektował i jego plany odnalezione w 1994 roku.
43:33
SPEAKER_01: 12 arkuszy, największe w formatu A0 z rzutami kondygnacji i schematem instalacji elektrycznej.
43:41
SPEAKER_01: I właśnie dlatego, że mamy te plany, historia się nie skończyła.
43:45
SPEAKER_01: Bo z dokumentów Epharta wiemy,
43:47
SPEAKER_01: że przejść jest ponad 20, a odsłonięto na razie jakąś tam garstkę.
43:55
SPEAKER_01: W 2023 roku otwierano korytarz łączący winiarnię ze zbrojownią, zamurowany od końca wojny.
44:02
SPEAKER_01: W czerwcu 2026 roku udostępniono kolejny prowadzący z komnaty książęcej
44:09
SPEAKER_01: do dawnej pracowni samego Epharta.
44:12
SPEAKER_01: Czyli architekt zbudował sobie sekretne wyjście z własnego biura.
44:16
SPEAKER_01: Każdy powinien taki mieć w swoim biurze, wydaje mi się.
44:19
SPEAKER_01: Zostaje ich ponad 20.
44:21
SPEAKER_01: Dziś Czocha należy do spółki AMW Revita i żyje z opowiadania o sobie samej.
44:26
SPEAKER_01: Można zwiedzić ją nocą,
44:28
SPEAKER_01: można iść trasą tajnych przejść,
44:30
SPEAKER_01: można wziąć udział w scenariuszu o kradzieży skarbów Gutschowa.
44:34
SPEAKER_01: Dzieci mają zajęcia w konwencji szkoły magii.
44:37
SPEAKER_01: Kręcono tu Gdzie jest generał w 1963 roku.
44:41
SPEAKER_01: Dwa światy,
44:43
SPEAKER_01: Wiedźmina,
44:44
SPEAKER_01: Legendę, Tajemnice Twierdzy, Szyfrów, a ostatnio kostiumową superprodukcję Dziki.
44:50
SPEAKER_01: Zamek, który powstał jako rekonstrukcja obrazka stał się dekoracją do filmów.
44:55
SPEAKER_01: Jest w tym pewna logika.
44:58
SPEAKER_01: Zostawię Was z myślą, która chodzi za mną od kiedy zaczęłam grzebać w tej historii.
45:03
SPEAKER_01: Enz Gutschow kupił sobie tytuł,
45:05
SPEAKER_01: kupił sobie średniowiecze, kupił sobie ikony ludzi, którzy stracili wszystko.
45:10
SPEAKER_01: Zbudował dom pełen drzwi,
45:13
SPEAKER_01: które udają ścianę i zostawił zdanie o tym,
45:16
SPEAKER_01: że cokolwiek wywieziecie, zostanie tu dużo więcej.
45:21
SPEAKER_01: Miał rację, tylko nie w tym sensie, w jakim myślał.
45:24
SPEAKER_01: Nie zostało złoto,
45:26
SPEAKER_01: została opowieść,
45:27
SPEAKER_01: której nie da się wynieść w ciężarówce,
45:29
SPEAKER_01: bo ona rośnie za każdym razem, gdy ktoś wyjmie z muru kolejną cegłę.
45:34
SPEAKER_01: Dziękuję Wam bardzo za ten czas.
45:37
SPEAKER_01: To był długi spacer od kryształka wielkości ziarenka soli do 7,5 tony sprzętu
45:43
SPEAKER_01: w Bawarii i cieszę się, że przeszliście go ze mną do końca.
45:48
SPEAKER_01: Jeśli macie własne tropy,
45:50
SPEAKER_01: historie rodzinne albo zdjęcia z Czochy,
45:52
SPEAKER_01: koniecznie dajcie znać w komentarzach,
45:54
SPEAKER_01: bo w tym odcinku najciekawsze rzeczy pochodziły właśnie od ludzi,
45:58
SPEAKER_01: którzy nie przestali pytać.
46:01
SPEAKER_01: Do usłyszenia za tydzień.
46:02
SPEAKER_01: Cześć.
46:23
SPEAKER_00: muzyka