Latest / 8. Gün 25. Saat / Gündelik hayatta karakterini ele veren o detay - Medeniyetsiz

Transcript

Gündelik hayatta karakterini ele veren o detay - Medeniyetsiz · 8. Gün 25. Saat

0:09
Sekizinci gün 25 saatten selamlar merhabalar ben prat
0:15
umarım iyisinizdir, keyfiniz yerindedir.
0:17
Benim keyfim pek yerinde değil. Çünkü bu aralar gerek sosyal
0:21
medyada olsun gerekse yaşadığımız toplumun içerisinde
0:24
günlük hayatın akışında olsun. Birçok medeniyetsizlik örneği
0:28
ile karşı karşıya geliyorum. Hani bu şey değil.
0:30
Ben çok medeniyim de bunları ayıklayabiliyorum.
0:33
Kafasına söylediğim bir şey değil.
0:35
Bu bölümde olabildiğince bunu konuşacağız ama ben medeniyetin
0:38
ne olduğundan değil ne olmadığından bahsedeceğim.
0:40
Fakat bunu yaparken de böyle medeniyetsizlik göstergesi küçük
0:44
şeylerden bahsedeceğim. Tabi bunlar küçük gözükse de
0:47
aslında rahatsız edici detaylar olabiliyorlar.
0:50
Biraz böyle kimseyi yargılamamak adına biz yapıyormuş gibi
0:54
davranacağım. Yani suçu biraz size ve kendime
0:57
atacağım. Yani böyle yapıyoruz,
0:59
yapmayalım, etmeyelim gibi ama biliyorum ki çoğunluğumuz bu
1:02
medeniyetsiz göstergeleri, medeniyetsizlik göstergelerini
1:05
yapmıyoruz. Yani umarım yapmıyoruzdur.
1:24
Abi şöyle başlayalım, medeniyet dediğimiz şey, hani o abartılı
1:28
sütunlar. Mermer heykeller falan filan
1:31
değil işte tam da evden çıkarken kapıyı arkandan yavaşça
1:36
kapatmak, merdiven başında komşuya selam vermek.
1:39
Asansörde göz teması kurup günaydın diyebilmek kadar küçük
1:44
kısacık ve kimi zaman görünmez hareketlerden oluşuyor.
1:47
Ben görünmez diyorum ama aslında hepsi görünür.
1:50
Sadece biz bakarken görmüyoruz. Bakıyoruz çünkü görüyor değiliz.
1:56
Bakın tam da buradan gireyim. Konuya bizim memlekette bakmak
2:00
başlı başına bir toplumsal enstrüman oldu.
2:03
Metroda, otobüste, markette. Ne bileyim alışveriş merkezinde
2:07
parkta sokakta. Ali bazen diyorsun ki ya bu
2:11
kadar bakma gücünü keşke bilimsel araştırmaya
2:14
harcasaydık. Sorunun tünellerinde protonlara
2:16
göz kırptırırdık. O derece cidden uzun uzun
2:19
dikilip bir yabancının hayatını çözmeye çalışmak var ya başlı
2:23
başına bir medeniyetsizlik göstergesi gibi.
2:26
Bu durum işte pakistan'da, bangladeşte, hindistan'da falan
2:30
olur. Yani onların da neden baktığını
2:31
bu arada çok çözemedim ama. Işte araştırmadım gerçi üstüne
2:35
ama öyle bir olay var. Onlar gibi olmasa da yine de
2:38
bakıyoruz. Bizimki der daha çok uyarlayıcı
2:41
bakışlar. Onlarınki biraz taciz edici ve
2:43
meraklı bakış olabiliyor. Tabii bizde de böyle abilik,
2:46
guvilik ve tacizci insanlar yok değil ne yazık ki ama biz de
2:52
yargılayıcı bakış denilen şey çok daha fazla.
2:55
Yaşlı teyzelerin genç kızlara bakış, yargılayıcı bakışlara
2:58
özellikle dikkat çeken durum ya da kızların yine kızlara,
3:02
kadınların kadınlara bakışları. Kaç çekici bir durum, erkek
3:05
erkeğe bakıyorsa zaten ikinci dakikada olay çıkmaya başlıyor.
3:09
O ayrı bir şey de. Yani ne bileyim bir kulaklığını
3:12
takmış dünyasına çekilmiş, diğeri kitabını açmış kendi
3:15
halinde üçüncüsü bastonuyla yavaş yavaş yürüyor.
3:19
Dördüncüsü işaret diliyle konuşuyor.
3:21
Biz de bakış, mikroskop gibi insanı camın altına koyup sanki
3:25
her şeyin ki şubkı bizdeymiş gibi inceliyoruz.
3:28
Tabi bununla da kalmıyoruz. Artık sosyal medyanın getirdiği
3:31
şeyle insanları izinsiz çekip paylaşabiliyoruz.
3:34
Twitter'ı atıyoruz, kakara kikiri gülüyoruz, espriler
3:37
yapıyoruz ama işin arkasındaki gerçeği bilmiyoruz.
3:41
Linç kültüründen beslenen varlıklar olduk.
3:44
Bunla bakmanın ilişkisi de var bence.
3:46
Oysa medeni olan haddini bilmekten geçiyor.
3:49
Başkası dediğin bir evren ya da herkes ben değil, herkesi ben
3:53
olmak zorunda değil. Evrenine giriş yapmamız lazım
3:57
artık. Bence tam olarak küçük bir cümle
4:00
işe yarıyor. Burada kendi işine bak.
4:03
Daha doğrusu önce kendi içine bak, sonra işine bak.
4:07
Dediğim gibi medeniyet bir protokol değil, bir ritim.
4:09
Yani trafik ışığıyla komşunun balkonundan sarkan çamaşır ipi
4:14
arasında gizli bir ortak akıl var.
4:16
Kırmızıda durmakla kapıyı içeriden yavaşça kapamak aynı
4:20
türden nazik bir dur jestti temelinde başkasının alanına
4:24
saygı var. Olay bu özellikle toplu taşımada
4:26
şu küçük anları düşünün, metro. Açılıyor, inenlere yol
4:30
veriyorsun. 2 adım geri çekiliyorsun sonra binersin
4:33
vallahi uzaya roket göndermekten zor değil ama biz de nedense
4:37
hemen sıfatı araya kaynak yapmaya yetkisi gibi
4:40
algılanıyor. Hani peki ben ne yapacağım?
4:42
Herkes inene kadar bekle bekle diyorsun ya cevabı çok basit.
4:46
Sıranın bir ahlakı var, uyumak gerekiyor.
4:49
Korduğunu geçip de kesime girmek değil de insanlara görünmez bir
4:54
şerit çekmek önemli. Önce söz sende sonra bende
4:57
diyebilmek. Bu arada abi şunu da ekleyeyim,
5:00
kasada parayı atmak yok. Para bir şeyin bedeli olabilir
5:04
ama karşındaki insanın onurunun bedeli yok.
5:06
Az önce marketteydim ve aklımda bu konunun podcast metnini
5:11
oluşturmakla birlikte nasıl anlatacağım kısmı varken bir
5:15
anda böyle bir şeye tanık oldum. Parayı böyle normalden biraz
5:19
sertçe bıraktı. Kasaya yani bildiğin atmakla
5:22
bırakmak arasında gitti. Geldi gibi bir durum var.
5:25
Parayı elden uzatmak kasiyerle göz göze gelmek, teşekkür ederim
5:30
demek kağıt banknotu bir şeyin iadesi değil, saygıyı devretmek
5:34
gibi bir şey olarak görmek doğru küçücük görünüyor ama
5:38
medeniyetin bütçesi işte böyle küçük fişlerden oluşur.
5:41
Unutmamak lazım. Bazı ülkelerde market
5:44
kasalarında müşteriler teker teker sıraya girer.
5:47
Parayı kasiyerin eline verir, bizde de olsun istiyoruz ama
5:50
uygulamada aksıyoruz. Halbuki bu detaylar toplumun
5:53
gizli sözleşmeleri yani son 56 yıldır çözmüş durumdayız.
5:57
Marketlerde sıraya girmeyi, girme işine diyeyim.
6:00
Daha doğrusu. Öte yandan bakışın akrabası bir
6:03
başka refleksimiz daha var, eşitsiz hitap, zenginiz.
6:08
Garsona sen demek şimdi dil bir terazidir.
6:12
Bir kefesine parayı statüyü koyarsan, öbür kefesinde insan
6:16
hafifler dilin gramajı eşit olmalı.
6:19
Ya herkese siz ya herkese sen ama asıl mesele karşındakini
6:24
insan olarak tartabilmek. Bir yandan abi abi diye hitap
6:28
edip samimiyeti, satır arası, baskı gibi yapan bir tonumuzda
6:31
yok mu? Evlere şenlik abi sanki benim de
6:36
çok kullandığım bir kelime abi kelimesi sanki abi deyince her
6:40
şey muba olacak hayır abi sıcaklık ister tahakküm değil
6:45
bir sır vereyim, medeniyet güç gösterisinin değil, öz denetimin
6:49
sanatıdır diye bir laf var şöyle ki.
6:52
Bar insan kırılgan değildir. Hatta çoğu zaman en kırılmazdır,
6:56
nezakettir, inanılmaz ama doğru. Çünkü nezaket kavga etmek için
7:00
geri sayımı yapan egoya alam bırakmaz.
7:03
Onu sıkıştırmaz. Kesim olarak söylüyorum.
7:06
Nezaket Pasifik değil, dozunda bilinçli ve sınır koyabilen bir
7:10
duruştur. Bakın mesela bu konuda
7:13
atalarımızın anlatısı bile var. Nasreddin hoca'nın ünlü ye
7:16
külküm ya fıkrasını belki bilirsiniz hoca bir gün eski
7:19
kıyafetleriyle ziyafete gidiyor. Kimsecikler 100 vermiyor hocaya,
7:24
sonra güzel kürkünü giyip gelince el üstünde tutuluyor,
7:28
baş köşeye oturtuluyor. Hocada yemeğe oturacağına
7:32
kürkünü çıkarıyor, yemeğe daldırıp ye kürküm ye, kürküm ye
7:37
diye sesleniyor, herkes şaşırıyor.
7:39
Hoca kürk yemek yer mi? Hoca taşı yediğine koyuyor.
7:43
Madem itibarı kürke verdiniz, yemeyi de o yesin işte, zengine
7:48
ayrı garibe ayrı diye kullananların halini bulunan,
7:51
iyi anlatan hikaye yok. Medeniyet karşındakini insan
7:55
olarak tartabilmek dedim ya kürküyle değil, kendiyle
7:58
tartıcaksın. Tabii burada az önce bir
8:01
parantez açtığım kısım vardı. Nezaketin kırılganlık sayılması
8:05
bizim ülkede böyle birine karşı nazik olduğunda karşıdaki kişi
8:09
seni abi bu yolunacak tavuk yağı ben bunun üstüne gideyim ya da
8:13
işte bir tartışma çıkıyor. Sen kibar kibar kendini o
8:16
tartışmada ifade ederken karşıdaki bunu kırılganlık
8:19
olarak algılayıp. Senin daha fazla üstüne gidiyor.
8:22
Haksızken haklı duruma çıkartabiliyor kendini.
8:26
Burada önemli olan detay şu, karşıdaki kişi inanılmaz bir ego
8:30
savaşında kayıp durumda mağlup durumda ama sen naziksen nezaket
8:35
gösteriyorsan egon'a karşı üstünlük kurmuşsun demektir.
8:38
Egonun verdiği o dürtüselliği saldırganlığı
8:41
sınırlayabiliyorsun ve bilinçli bir şekilde farklı bir şekilde
8:45
karşıya aktarabiliyorsun. Bunu bu önemli bir detay.
8:48
Çünkü karşıdaki egonun verdiği o saldırganlıkla dürtüsellikle
8:53
yarınını bugününü sonrasını düşünmeden hareket edebiliyor.
8:57
Sevdiklerini düşünmeden hareket edebiliyor.
8:59
En eften püften sebepten bile kavgaya karışıp başına iş
9:03
alabiliyor. Ya da karşıdakine zarar
9:05
verebiliyor. Sonucunda kendi yine ceza
9:07
çekebiliyor ama egosunu tartıp egosunu sindirebilip nezaket
9:12
gösteren insanlar daha az zarar görüyorlar.
9:15
Bırak karşıdaki egosunu okşasın abi ne kaybedeceksin ki?
9:18
Boş ver bir de gürültü meselesi var.
9:21
Toplumun ortak sinir sistemine çakılan çivi gibi ama onlar
9:25
çocuk diye her görüldüğü affeden yetişkinlik konforuyla beni
9:29
duyun diye kornayı dil yapan sürücü, sabırsızlığı aslında
9:33
aynı kökten besleniyor. Ben merkezcilik.
9:36
Fakat çocuk sesinin şenlik tarafıyla asansör beklerken
9:40
telefon konuşmasıyla apartmanı inleten yetişkinin ben varım
9:44
anonsu aynı değil gözümüzde elbette apartman, hastane, yurt,
9:48
kütüphane gibi yerlerde sessizlik öğrenilen bir ortak
9:52
dil bu kimseye sus demek değil, birlikte yaşamayı duyulur kılan
9:56
görünmez bir anlaşma. Peki nasıl anlaşacağız?
9:59
Basit sesinin hacmini mekanın hacmiyle tartacaksın.
10:03
Büyük alanlar büyük kahkahalara küçük alanlar, küçük fısıltılara
10:06
müsaittir. Küçücük bekleme salonunda bağıra
10:10
çağıra konuşmak, konser salonunda fısıldamak kadar abes.
10:13
Bence medeniyet ses düğmesini doğru ayarlayabilme yeteneğidir.
10:17
Abi hani toplu taşıma anonslarında derler ya lütfen
10:20
rahatsızlık vermeyecek şekilde telefonla konuşunuz.
10:23
Tabi bu bizim toplumda son zamanlarda daha da ayyuka çıkmış
10:27
durumda. Bu yüksek sesle telefonla
10:29
konuşma olayı çok daha fazla rastlıyorum.
10:31
Geçmişe göre bir gün belki demeye gerek kalmaz.
10:34
Biz kendimiz ayarlarız. Kibar insan desibel ayarını
10:37
bilen insandır bana göre. Bu arada en başta dediğim gibi
10:41
tekrar bir hatırlatayım. Bunlar sizlere karşı söylediğim
10:44
cümleler değil yani. Size ve kendime karşı kurduğum
10:47
şeyler değil. Böyle anlatıyorum çünkü belli
10:50
bir kesimi hedef göstermek istemiyorum.
10:52
O nedenle siz bunları daha çok bize yapılan saygısızlıklarmış
10:56
gibi görüyorsunuz. Muhtemelen haklı olabilirsiniz.
10:58
Ben bizi tanıdığım için sizi ve kendimi tanıdığım için bu
11:02
şekilde kendimiz üzerinden anlatıyorum, yapmayalım,
11:05
etmeyelim diyerek devam edeyim. Şimdi temizliğe gelelim,
11:08
temizlik dediğinde böyle kolonyayım masaya koymakla
11:11
bitmiyor. Yereizm harita atmak, parkta
11:13
yürürken çöpü savurmak köpeğinin.
11:16
Adını toplamamak bunlar tek tek bakınca ya aman canım ne olacak
11:21
onu versin gibi geliyor ama şehrin dokusunu delik deşik eden
11:25
küçük iğnecikler onlar bir yandan doğayı seviyoruz diyorsun
11:28
öteyi yandan kaldırımın kül tablasına çeviriyorsun sevgi
11:32
cümlede değil, bana göre sevgi davranışta belli olur.
11:36
Kısacası bir parkın kaderini çöpler değil, çöpleri yerden
11:39
alan eller belirliyor. Abi gerçek şu çöpü yere atmakla
11:43
başkasının ömründen bir dakika çalıyorsun.
11:45
Çünkü birileri onu toplayacak. Şimdi diyecek olanlarınız vardır
11:49
ya onu atmasınlar da belediyenin işçisi işsiz mi kalsın abi
11:53
kalmasın ben belediye olsun. Temizletmem ya parkı, kaldırımı
11:58
ne biliyim? Doğal şartlarda çöp oluşabilecek
12:01
ya da çöp tenekelerinin etrafı hariç vesaire diğer yerleri asla
12:06
temizlettirmem. Ben Belediye Başkanı olayım
12:09
parkı temizlemeyeceksiniz, kaldırımları
12:11
temizlemeyeceksiniz. Kamuoyuna açık olan her yeri
12:14
denetleyin ama temizlemeyin. Niye peki şimdi?
12:18
Bazı toplumlar 2 şeyden anlar ceza ve kendi oluşturdukları
12:23
durumla karşı karşıya bırakılma ya çok büyük cezalar verirsin.
12:27
Yere çöp atana bir daha atmaz. Onu o şekilde eğitirsin ya da
12:32
yaptığı hatanın sonuçlarını görebilmesi için iyice
12:36
salıverirsin. Atsınlar abi bir ay çöpü 2 ay
12:39
çöpü bak bakalım bundan sonra atıyorlar mı?
12:42
Leş gibi bir koku hani o kokudan rahatsız olmayacak.
12:45
Burunları illaki vardır. O zaman da ceza yöntemini
12:48
seçersin. Buradaki ayırt edicilik şu bana
12:50
göre dediğim gibi bazı toplumlar kendi medeniyet, eşinin kendisi
12:54
oluşturabilmiş durumda. Bu eşik çok olumlu seviyelerde
12:58
bulunabiliyor. Ne yazık ki bazı toplumlarda da
13:01
bu eşik yok ve belki olsa bile çok çok aşağılarda.
13:05
O yüzden az önce söylediğim ya sonuçla baş başa bırakma ya da
13:11
yüksek cezalarla caydırma yöntemlerinden birini uygulamak
13:14
gerekebiliyor. Örnek vereyim, şimdi Bolu
13:16
Belediyesi yerlere çöp arttırtmıyor.
13:19
Bunu kendi memleketimde de görüyorum.
13:21
Çorum'da da görüyorum mesela Çorum belediyesi'nde yerleri çöp
13:24
attırtmıyor, ceza veriyor, yüksek cezalar caydırıcıdır.
13:28
Bizim milletin cebine dokunmayacaksın abi cebine
13:31
dokunacağını anladığı an 10 uygular o kurala uyar birazdan
13:36
bu bolu ve Çorum örneğine. Karşılaştırma olarak tekrar
13:39
döneceğim. Farklı bir konuda bazı ülkeler
13:41
benim söylediğim gibi sert kurallar koyabiliyorlar.
13:44
Mesela singapur'da sakız atın bile ceza var.
13:48
Japonya'da sokakta çöp kutusu az bulunur.
13:51
Çünkü herkes kendi çöpünü yanında taşıyıp evde atar.
13:54
Biz ceza olmadan da yapabiliriz. Aslında elindeki çöpü birkaç
13:57
dakika çantamda tutmak, medeniyete küçük bir yatırımdır.
14:01
Ya da sigarayı arabadan dışarıya sallamak yerine fırlatırsın abi
14:05
içindeki külünü iyice içinde kül kalmayınca yanacak bir şey
14:08
kalmayınca o sapındaki filtreyi al arabanın da bir yere koy ya
14:11
da küllük kullan atma dışarıya hatta bu konuda güzel bir örnek
14:15
de var. 2.022 dünya kupasında Japon taraftarlar maç bitince
14:20
stadyumda yerlere atılmış çöpleri topladılar.
14:22
Katar'da maçın coşkusuyla dağıtmıyorlar.
14:25
Tam tersine etrafı toparlıyorlar.
14:27
Onlar için bu olağan bir alışkanlıkmış, dünya ise hayran
14:30
kalmıştı. Yani düşünün kendi çöpü olmayanı
14:33
bile topluyor adamlar bizdeyse ne yazık ki.
14:35
Festival piknik miting sonrası ortalık savaş alanına dönüyor.
14:39
Çöp dağları. Hele bir de halk konserleri
14:42
falan en son bir gittim. Etimesgut'taki duman konserine
14:45
felaket bir şeydi ne diyeyim daha üstüne konuşmak
14:48
istemiyorum. Onun komisyonu çok şey çıkar o
14:50
konserden de. Halbuki medeniyet tam olarak
14:54
burada kendi bıraktığını bırakmamak, hatta bırakılanı da
14:57
yerden almak. Çünkü bir parkın temizliği, onu
15:00
kullananların vicdanına emanet. Benim gözümde genelde
15:04
medeniyetsizlik örnekleri trafik etrafında dönüyor.
15:07
Çünkü yol toplumun laboratuvarıdır.
15:09
Korna sabırsızlığın megafonu hâline gelince şehir de ister
15:13
istemez öfkenin konser salonuna dönüşebiliyor.
15:17
Oysa bazen bir sektör kısacık uzun far yakıpı söndürme, bazen
15:21
bir el işareti, bazen de bir teşekkür kornası yani 2 mini
15:25
klaksun dokunuşu koca bir günün tonunu yumuşatır abi.
15:29
Mesela e 5 otoyol düğün konvoyuyla kapatma işini ele
15:33
alalım. Mutluluğunu ortak etmek
15:34
istiyorsan yolu ortak etmemek gerekiyor.
15:38
Yol herkesin geçim hattı senin düğünün var diye orada ambargo
15:42
ilan edemezsin. Düğünün enerjisini sokakta
15:45
yaymanın 1.000 yolu var. Konvoyla trafiği tıkamak, en
15:48
kötü senaryo yani bence asıl konvoy insanların birbirine
15:52
verdiği geçiş üstünlüğüdür. Hani bir de bu düğün yapanlara
15:57
konvoy halinde yolu tıkayan düğün yapanlardan bahsediyorum.
16:00
Bunlara birilerinin yağ kardeş sizin düğününüze umurumuzda
16:04
değil demesi lazım. Böyle elinde kocaman pankart
16:08
açması büyünün umrumda değil diye bağıra bağıra dolaşması
16:12
lazım herhalde. Gerçekten önemsemiyoruz.
16:15
O düğünleri ya bana ne sen evleniyorsun, bas git yoluna bu
16:19
seviyeye geliyor insanlar artık tabii korona çalarak çekilin.
16:22
Ben geliyorum demek yerine sinyalle sen geç, sonra ben
16:25
geçeyim demek var ya işte medeniyet.
16:28
O trafik dansında gizli. Nitekim avrupa'da filan kırmızı
16:32
ışıkta ambulans gelirse herkes otomatik kenara çekiliyor.
16:35
Bizde de çekiliyoruz. Çekilen çok ama bazen aradan bir
16:39
uyanık ambulansa yapışıp konvoy yapıyor hatta bazen.
16:43
Kıllık yapıyorlar. Cezai bile göze alıp ambulansa
16:46
yol vermeyenler bile var. Bir yerde okudum.
16:48
New York ta trafik polisleri düğün konvoyunda gereksiz korna
16:52
çalanı bile ceza yağmuruna tutuyormuş.
16:55
Bizde düğün konvoyları havaya ateş açmazsa seviniyoruz.
16:59
Yani 10 derece medeni olan kimseler zaten.
17:02
Acısını da mutluluğunu da başkasına saygı duyarak
17:05
gösteriyor. Bir de şu fazla detay isteme
17:08
meselesi var, insan ilişkisi dediğin mahrem alanlar ile ortak
17:12
alanların dikkatli harmanı. Yani her samimiyet detaya vize
17:15
vermez. Nasılsın sorusunun bile bir
17:18
parolası vardır. Ötesi herkeste bulunmayan
17:21
anahtarla açılır. Karşındakinin anlattığı
17:23
kadarıyla yetinmek, onun kontrol hissine saygı benim nezdimde
17:27
tabii ben herkese hemen o oğlu şehrin dedikleri şeyi yapıyorum.
17:31
Bütün bilgilerimi paylaşım TC kimlik numarasından tutun.
17:35
Doğum tarihine kadar her şeyi anlatırım.
17:37
O ayrı bir mesele de istenmeyen paylaşılmak istenmeyen
17:40
durumlarda. Karşıdaki kişiyi anlat anlat,
17:43
anlat anlat, hadi bana açık ol hadi bana şunu söyle, neden,
17:47
neden, neden diyerek yormak terbiyesizlik ve medeniyetsizlik
17:52
göstergesi dolayısıyla niye her şeyi anlatmıyorsun?
17:55
Hadi söylesene oğlum diye sıkıştırmak, bilgi talebi değil
17:59
özel alan ihlalidir. Özellikle sosyal medyada bu
18:02
çizgi daha da inceliyor. Paylaşılanın her şey sanıldığı
18:05
bir çağda yaşıyoruz. Oysa susmak da bir iletişim
18:07
biçimi, bunu unutmamak gerek. Mesela biri sosyal medyada mutlu
18:11
bir fotoğ. Paylaştı diye her konuda yorum
18:14
yapmak ya da evlen artık çocuk yapmayacak mısın?
18:16
Gibi sorular sormak bize düşmez. Bu tip aşırı merak medeniyeti
18:21
içten içe çürten bir küf gibi bakıldığında merak iyi bir şey
18:24
mi? Bence iyi bir şey ama medeni
18:26
merak başkasının rızasıyla çalışıyor.
18:28
Sorulmadan incelenmez ya sen bu merakı merakı, merakı nasıl
18:34
öğreniyor? Bu bir şeye merak duyuyorsan bu
18:37
ilime bilime olsun kardeşim. Başkasının hayatına bu kadar
18:40
merak duyma duyuyorsan da karşıdaki kişi anlatmak istediği
18:44
derecede bir şeylerle yetinmeyi bil hatta bazen sorulsa da
18:47
incelenmiyor işte. Hani dedim ya sorulmadan
18:49
incelenmez diye. Herkesin hayır deme hakkı var.
18:53
Kısacası samimiyet sınır tanıyor.
18:55
Kardeş karşındaki insanı ya sen de kendi işine bak deme
18:59
noktasına getirmemek lazım. Biz de maalesef komşunun
19:02
akrabanın fazla merağı merakı ha merakı burada oluyormuş.
19:08
Komşunun akrabanın aşırı merakı dillere destan olmuş durumda.
19:13
Aman diyelim, en büyük medeniyet hatır sormaksa ikincisi de cevap
19:17
vermeyene saygı duymak olmalı. Bence şimdi gelelim bir adalet
19:21
duygusuna bu duygu evde kuruluyor.
19:24
Önce sofrada çocuğuna torpil yapmak tabakta 10'a çıkart
19:27
fazladan köfte koymak hepimiz yaşamışızdır.
19:30
Akraba komşu şu bu illaki birilerinin evinde annesiz
19:34
babasız kalmışlığımız olmuştur, kalmak zorunda bırakılmak.
19:38
Zorunda olduğumuz olmuştur. Bu gibi durumlarda şöyle bir
19:41
senaryoyla umarım karşılaşmamışsınızdır.
19:44
Ben karşılaştım. Kendi çocuğunun tabağına daha
19:47
fazla yemek koymak ya da kendi çocuğunu daha fazla oyuncakla
19:51
oynatmak bu gibi şeylerle ben karşılaştım.
19:53
Çocukken o zaman içime otururdu. Şimdi çok umursamıyorum ama
19:57
illaki kişiliğimi oluşturan detaylar bunlar ve bunlar bence.
20:01
Ayıp yapılması ayıp şeyler. Aman o küçük canı çekmesin diye
20:05
diğerine sormadan fazla hak tanımak masada aslında bir
20:08
adalet dersini kaçırmak oluyor. Bence eşit dağıtım sadece
20:12
yiyecek paylaşımı değil. Göz hakkı dediğimiz şey var ya
20:15
çocuğun ileride kamusal alanda hakkaniyetle ilişki kurup
20:19
kurmayacağını şekillendiren bir şey.
20:21
Birini kayırarak büyüttüğün evlat sonra hayatta hep
20:24
kayrılmayı bekliyor. Aynı şekilde okul bahçesinde
20:28
sıraya girerken öğretmenin önce gelen sırada öne geçer.
20:31
Kuralı trafik ışıklarından daha kalıcı bir alt yazı geçiyor.
20:35
Çocuğunu zihninde yani gerçekten sınıfta öğretilen matematik
20:39
problemleri kadar kapı tutmanın da bir matematiği var.
20:42
Kim kime yol verir, kim nerede bekler, kim teşekkür eder
20:47
diyecek bu problem setini çözen toplum karmaşık referansiyeli de
20:51
çözer yani merak. Çünkü temelde adalet duygusu
20:54
gelişmiş çocuk büyüdüğünde kimsenin hakkını yememeye
20:58
meyilli olur. Bir daha fazla alırsa diğerinin
21:00
canı sıkılır. Bunu çocukken öğrenen büyükken
21:03
rüşvete torpil etenesul eder mi işte medeniyet evin sofrasında
21:08
başlıyor. Adaletten bahsettik ama az önce
21:11
de dediğim gibi kim kime yol verir, kim nerede bekler?
21:15
Bunun öğrenilmesi çocukluktan başlıyor.
21:18
Mesela ben bir süre bolu'da yaşadım.
21:20
Birkaç yıl yaşadığım süre boyunca beni şaşırtan en önemli
21:24
şey toplumun işleyişi oldu. Oradaki toplum küçük bir şehir
21:27
bolu. Bu arada biliyorsunuz.
21:29
Oradaki toplum trafiği hatmetmiş.
21:32
Yani nasıl hatmetmiş? Trafik kurallarına çok
21:34
uyuyorlar. En azından en temel ve avrupa'ya
21:38
ayran kaldığımız o trafik yaya yol vermek bu orada inanılmaz
21:42
işliyor. Belli başlı şehirler var.
21:44
Sakarya gibi birkaç tane daha şehir olduğunu duymuştum,
21:47
isimlerini hatırlayamıyorum şu an.
21:50
Eksiliyetle yol veriyorlar ya da şöyle bir durum var, mesela
21:53
dönel kavşak ada etrafı aday etrafında dönen araca yol
21:57
veriyorlar. Bu bir medeniyet göstergesi mi?
21:59
Bence kesinlikle öyle. Şimdi ben bir süre sonra çoruma
22:03
geldim. Oradan ve alışmışım.
22:05
Aday etrafında bana yol veriliyor, araçla giriyorsun,
22:08
adaya döner kavşa ve orada sana yol veriliyor.
22:11
Çorum'da yol benim diyerek döner kavşakta dönerken kaza
22:15
yapıyordum. Yani damak kalmıştı kıl payı ve
22:18
bunu bir kere yaşamadım. 2 kere değil 34 kere yaşadım.
22:20
En sonunda dedim ki abi ben bu gidişle muhtemelen öleceğim.
22:24
En iyisi çorum'daki kurala ayak uydurayım çünkü o adamlar için
22:27
ada etrafında dönenler kenarlardan gelen kişilere yol
22:31
vermek zorunda. Böyle saçma sapan bir durum.
22:34
Söz konusu yani buradaki sürücü arkadaşlar sağ olsun olması
22:38
gerekenin tam tersine uyguluyor. Bir de devletimiz bildiği için
22:42
yani insanımızın söz dinlemeyeceğini kurala
22:44
uyumayacağını bütün tabelalardan farklı renkli olarak kıpkırmızı
22:49
şekilde böyle o düz giden yolların her birinin adı
22:52
girişine ada içerisinde dönen araçlara yol ver, yol ver, yol
22:57
ver diye yazmış ama kim uyuyor kimse uygulamıyor.
23:01
Tek tük uygulayan var. Onlarla denk gelince böyle bir
23:03
sektör falan yapasım geliyor. Bazen yapıyorum anlamıyor.
23:07
Bu niye bunu yaptı der gibi. Ama bu bir medeniyet göstergesi.
23:10
Çünkü şu mantı kuramıyor insan düşünün bu zamana kadar
23:14
karşılaştınız. En geniş ve büyük adayı döner
23:18
kavşağı yani göbek dediğimiz olayı düşünün orada.
23:21
En fazla kaç araba birikebilir ya?
23:23
Hadi çift şeritte olarak düşün. 10 beşten 30 araç ve işe
23:28
başlangıç ve işten çıkış saatlerinde yoğunluğu düşünün ve
23:31
adanın etrafındaki o araç kalabalığını eğer sen aday
23:35
etrafında dönen araçlara yol vermezsen o adaya kaç araba
23:38
sığabilir? Bir düşün insanlar bunu
23:41
düşünmüş, yani oturmuşlar tartışmışlar.
23:44
Ve bu böyle olmaz. Adadaki trafiği rahatlatalım.
23:47
Tüm trafik rahatlar. Buranın geçiş üstünlüğü olsun
23:50
diye otorite gelmiş demiş ki bunu kural yapalım.
23:53
Sen inatla uymuyorsun e senin arkanda 3 kilometrelik 5
23:57
kilometrelik dümdüz yol var. Orada trafik kitlenebilir tek
24:01
bir yönün trafiği kitlenir ama sen adadaki trafiği kitlediğinde
24:04
ada etrafındaki 4 yolunda gidiş gelişi kitleniyor.
24:08
Adamlar bunu düşünmüş abi medeniyet kurala uyumaktır aynı
24:12
zamanda. Çünkü kuralların bir anlamı var,
24:14
bir düzen var tabi burada bolu'daki insanlar çok medeni
24:19
olduğu için mi şu an bu kurala uyuyorlar bilmiyorum.
24:22
Artık o sosyolojik bir araştırmanın konusu ama
24:25
zamanında uygulanan sert cezalarla buna uyuyorlar.
24:29
Belki şimdi cezalar o kadar ağır olmasa da bu yerleşmiş bir duygu
24:32
olmuş. Artık orada şehir içerisindeki
24:35
hız sınırı 50 km olsa bile kimse otuzun 30 beşin üstüne kolay
24:39
kolay çıkmıyor. Çünkü az sonra biliyor ki yaya
24:42
yol vermek için duracak. Herkes adı etrafındakine yol
24:45
veriyor. Bu artık işleyen bir düzen
24:47
olmuş. Ben birkaç ölümcül kazağı
24:50
gördüm. Bolu'da tanık oldum ve bu
24:53
kazalara karışan araçların ikisi de yaya yol vermemişti.
24:57
Tabi yayalarda bolu'daki sürücülerin nezaketini ve artık
25:01
kurallara uygunluğunu bildiği için kendini sağına soluna pek
25:05
bakmadan yaya yoluna atıyor olabilirler.
25:07
Yetmişli yaşlarında belki daha fazla olabilir.
25:10
Bir amca kendini yola atıyor ama yaya geçidinde geçiş üstünlüğü
25:13
onda ve 41 plakalı bir araç adamı havaya savuruyor ve ölüyor
25:18
adam orada ölüyor. Ben bunu çok yakından gördüm ve
25:21
sonra haberlerde de bunu bulabilirsiniz.
25:24
Yani kurala uymayanlar da genellikle 14 plaka dışındaki
25:27
araçlar oluyordu. Tabii bu konuyu biraz uzun
25:30
anlattım ama bence trafik medeniyetin en büyük göstergesi
25:34
türkiye'de ben öyle düşünüyorum ya da yine yere çöp atmayla
25:38
alakalı işte Çorum Belediyesi örneğini verdim.
25:41
Belki başka belediyeler de vardır.
25:42
Bolu Belediyesi başlatmıştı herhalde bunu ceza yazıyorlar
25:45
yüksek miktarlarda ve bu insanları caydırıyor.
25:48
Yere çöp atmaktan ama bolu'da en çok çöpün olduğu yer neresi
25:52
biliyor musunuz? Bolu terminali otobüs terminali
25:55
çünkü gelen bir daha beni nerede bulacaklar deyip atıyor ya da o
25:59
kuralı bilmiyor olabilir. Yani dışarıdan gelen araçlar ve
26:02
insanlar bolu'da kuralları bozuyorlar.
26:05
O yüzden bolu'da abonelikler olsun, kiralar olsun biraz
26:09
yüksek tutuluyor gibi geldi. Bana tercih edilen bir şehir
26:14
olma yolunda iyice ilerliyor bu nedenle.
26:16
Kurulan uzaklaşmayalım bir de işi sağlık alanına atalım.
26:20
Bu alanda yaşanan gerilimler de sanki medeniyetin tansiyonunu
26:24
ölçen alet gibi acil serviste doktora yönelen öfke sistemin
26:29
tüm sorunlarını tek bir kişiye tahliye etme refleksi adeta.
26:33
Ama o anki tahliye gelecekte kimsenin güvenle hizmet
26:36
alamamasına yol açıyor. Düşünün nice doktor şiddet
26:40
yüzünden yurtdışına gitmeyi seçebiliyor.
26:42
Beyin göçü diyoruz. Aslında nezaket göçü de
26:45
diyebiliriz. Bir toplum kırılgan anlarında
26:48
kriz zamanlarında nasıl davranıyorsa gerçek karakterini
26:51
orada gösterir. Hem hastanın hem sağlık
26:54
çalışanının güven ve saygı gördüğü bir iklimin şartları da
26:58
yine küçük şeylerle başlıyor. Sırada beklerken anlayış
27:01
göstermek, bilgilendirmeye kulak vermek, öfkeyi hakaret de değil,
27:06
nefesle dışarı vermek cidden 3 nefes kuralı diyorum buna ben
27:11
tıp ben onaylı olmayabilir ama toplumsal psikoloji böyle
27:14
çalışıyor. 3 derin nefes. Bir hareketi geri
27:17
gönderebiliyor, mucize gibi gelebilir ama bir deneyin
27:20
öfkelendiğinizde 3 nefes alın. Ağzınızdan çıkacakları bir
27:24
süzgeçten geçirin. Belki dördüncü nefes de ya boş
27:27
ver ya tadımız kaçmasın diyeceksiniz.
27:30
Çünkü medeniyet kızgınken bile frene basabilmektir.
27:33
Hani araba kullanırken bir anda fren yaparız.
27:35
Bazen öfke de öyle durdurulmalı. Ben çok sinirliyim artık ne
27:40
yapsam yeridir. Bahanesi, muafiyet kartı olamaz.
27:43
Öfkeni eğitmeyi öğrenmek insanın kendine ettiği en büyük
27:48
iyiliktir. Tabi işin bir de diğer tarafı
27:50
var, diğer yönü var. Bazı sağlık personellerinin de
27:54
hastalara inanılmaz sert davranması ya da onları
27:57
dinlememesi kale almaması en son bunu ben de yaşadım işte
28:01
Hacettepe hastanesindeyiz. Sırtımı dönmüşüm, danışmada
28:04
bekliyorum ve danışmayla aramda mesafe de yok.
28:07
Bildiğiniz danışmaya yapışmış durumdayım.
28:10
Öfkeli bir şekilde. Terelerli bir ablamız hastane
28:13
kıyafetleriyle yani üniformasıyla hızlı, hızlı
28:17
oflaya puflaya yanından geçti gitti ve bana çarptı.
28:20
Ben orada tepki vermedim versem olayı uzatabilir.
28:23
Büyütebilirdim. Muhtemelen de hastane personeli
28:26
olduğu için beni suçlarlardı. Ama burada sıkıntı şu, neden
28:30
böyle bir davranışta bulundun? Senin yaşadığın oradaki olumsuz
28:34
durumun sebebi ben miyim? Ya da etraftaki diğer insanlar
28:38
mı yetişmen gereken bir yer olabilir.
28:40
Çok stresli olabilirsin, çok çok ütopik şeyler yaşamış
28:44
olabilirsin, yaşıyor olabilirsin ama bunu çevreden çıkaramazsın.
28:48
Nasıl ki bazılarının az önce söylediğim gibi mutluluğu beni
28:51
ilgilendirmiyorsa bazılarının çok büyük acıları da beni
28:54
ilgilendirmeyebilir. Aynı şekilde ahmet'i, mehmet'i
28:57
de ayşe'yi, fatma'yı da ilgilendirmeyebilir.
29:00
Dünya senin etrafında dönmüyor. Dünya benim de etrafımda
29:03
dönmüyor. Herkes herkesin alanına saygılı
29:06
olmalı. Bu hem sağlık personeli için
29:09
geçerli hem de sağlık personeline karşı duran hasta
29:12
için geçerli. 2 taraf da önemle bunu gözden geçirebilmeli.
29:17
Bir taraf çok fazla hastaya baktığı için stresli
29:19
olabiliyorken diğer taraf o gün babasını kaybetmenin stresini
29:23
yaşıyor olabilir ama ben şu ayırda varmak istiyorum.
29:26
Bir anda bu kaotik ortamda çalışmayı seçen bir kişi var.
29:32
Ki bu bir seçimdir. Diğer yanda babasının ölümünü
29:35
seçmeyen kim seçer? Babasının ölümünü bir kişi var.
29:38
O yüzden ben bazı olayları bu şekilde değerlendiriyorum ve
29:41
tabii ki bu her olay için geçerli ve genellenebilecek bir
29:45
durumda değil. Orası ayrı tabi ki.
29:47
Ben kendi yaşadığım örnek üzerinden bunu söylemek istedim.
29:51
Neden sağlık alanını örnek verdim.
29:52
Çünkü sağlık alanı gerçekten medeniyetin göstergesi
29:55
olabilecek bir alan işleyişi kurulmuş ve bu işleyişin ne
30:00
kadar düzen içerisinde olursa olsun her an kaotikleşebileceği
30:03
bir alan ve bu alanda kriz yönetimi çok önemli.
30:07
Gerek normal vatandaş gerekse hastanede çalışan.
30:10
Öner doktorundan hemşiresine hasta bakıcısından
30:13
temizlikçisine kendine çok fazla dikkat etmeli.
30:17
Şimdi konuyu hemen bu gergin şeylerden alıp kültürel miras ve
30:22
doğa meselesine getireceğim. Şimdi sen gidiyorsun.
30:25
Tarihi bir çeşmenin musluğunu körleştiriyorsun.
30:27
Duvara isim kazıyorsun milli parkta piknik yapıp mangal
30:32
külünü oracıkta bırakıyorsun. Ayasofya'nın kapısını
30:35
kemiriyorsun sümela manastırının duvarlarını çiziyorsun.
30:38
Tarihi bir çeşmeyi iyilik adı altında adını bile bilmediğimiz
30:43
kimyasallarla yıkayıp temizliyorsun.
30:46
Bunlar tek tek bakınca küçük ihlaller gibi ama topluca
30:50
bakınca kimlik kaybedemek. Medeniyet geçmişle gelecek
30:53
arasında yapılan bir bağlama sazı gibidir.
30:56
Telini koparmak, kolay akort etmek emek istiyor.
31:00
Benim değil ki duygusu kadar yıkıcı bir cümle yok.
31:03
Kamusal olan hepimizindir. Bazı ülkelerde insanlar bunu
31:07
öyle benimsemiş ki şehir parkında top oynayan çocuklar
31:10
çantalarını uzakta bırakabiliyor.
31:12
Kimse dokunmuyor. Yıllar önce bir Avrupa şehrinde
31:15
çekilen bir program vardı. Bu programda böyle bir sahneyi
31:18
görüp sonucu çocuğa şaka yollu ya birileri alırsa diye soruyor,
31:22
çocuk ne diyor biliyor musunuz? Niye alsınlar benim onlar
31:26
cümlenin sade gücüne bakar mısınız?
31:29
Hırsızlık ihtimalini aklına bile getirmiyor.
31:32
Çünkü etrafındakilerin vicdanına güven aşılanmış hırsızlık ne
31:36
demek? Belki onu bile bilmiyor.
31:37
Başkasının olanın dokunulmazlığı çocuk aklına kazınmış.
31:41
Bu sadece çalmamak değil, başkasının olana saygı duymak.
31:45
Emanete riayet etmek bizde bu hissi büyütmenin yolu herkesi
31:49
küçük bir bekçi yapmak değil, herkesi küçük bir emanetçi
31:52
yapmaktan geçiyor. Yani emanet duygusu mülkiyetten
31:55
farklı mülkiyet bende kalsın der emanet bunu iyi muhafaza edip
32:01
sonraki nesle iyi bırakayım der. Mesela Atatürk ün yalova'daki
32:05
yürüyen köşk hikayesini duymuşsunuzdur.
32:07
Koca bir çınar dalı atatürkün yazlık köşkünün duvarına
32:11
dayanmış görevliler ağacı keselim diyor.
32:13
Atatürk ne diyor yahu sen hayatında böyle bir ağaç
32:17
yetiştirdin mi ki kesmeye muktedir görüyorsun kendini diye
32:21
çıkışıyor, sonra da emir veriyor, ağaç kesilmeyecek,
32:24
gerekirse köşkü ağaçtan uzaklaştıralım ve gerçekten de
32:29
koskoca köşkü kızaklar üstünde raylarla birlikte biraz öteye
32:33
kaydırıyorlar. Ağaç da köşkte kurtuluyor.
32:36
Düşünün ülkenin kurucusu koca binayı yürütüyor, bir dalı
32:40
kestirmemek için işte benim değil ama bizim anlayışı bu
32:44
kültürel mirasa da böyle bakmalı.
32:46
Geçen yaz bir turist roma'daki 2.000 yıllık kolezyum'un
32:50
duvarına adını kazıdı diye neredeyse hapse giriyordu.
32:53
15.000 euroya kadar cezası var çünkü orası dünya mirası bizim
32:58
ülkemizde ise kimi tarihi yapıda.
33:00
Ayşe kalp Mehmet 2.022 kazımasını görmek içimizi
33:05
sızlatıyor. Yani ayıptır, senin adın
33:08
tarihten değerli değil. O taş binada asırların hatırası
33:12
var. Medeniyet nasılsa benim malım
33:14
değil diye geçip gitmemek bizim değerimiz diye bakıp korumaktır.
33:18
Her birimiz minik birer emanetçiz aslında ister bir
33:21
çeşme olsun ister sokaklanması ister.
33:24
Kaldırım taşı tarihi olmak zorunda bile değil.
33:27
Eline sprey boya alıp duvara ismini yazmak marifet değil
33:31
medeniyetsizliğin imzasıdır. Şimdi şu bakış olayına dönmek
33:35
istiyorum biraz. Peki bu bakışlar ne olacak diye
33:37
sorarsanız önce gözüm diyaframını kısmayı öğreneceğiz.
33:41
Göz teması kurmakla göz tacize arasında fark kıl payı bir çizgi
33:46
gibi bakışın süresi, niyeti ve mesafesi önemli.
33:50
Gülümseyip başını çevirmek başka birini baştan aşağı süzmek
33:54
bambaşka işaret diliyle konuşan 2 gencin yanına dikilip sanki
33:58
bir deney izler gibi seyretmek onların benliğini vitrine koymak
34:02
demek merakımız müthiş biliyorum.
34:04
Bunu kötülemiyorum da merak olmadan bilim olmaz ama merakım
34:08
yöntemi var dedik ya sormadan incelenmez.
34:11
Hata bazen sorsan bile olmaz. Çünkü herkesin hayır deme hakkı
34:17
var. Rıza meselesi dünyanın medeni
34:19
ülkelerinde mesela toplu taşımada insanlar birbirine
34:22
rahatsız edici şekilde bakmamaya özen gösterir.
34:25
Japonya'da falan bırak rahatsız bakışı, kalabalık trende bile
34:28
insanlar uyuklayan birinin omzunu başına değdirmez mahcup
34:33
olur. Kendi alanına nasıl saygı
34:35
bekliyorsan? Öyle saygı göstereceksin.
34:38
Yine dönüp dolaşıp empatiye geliyoruz.
34:40
Konu açılmışken bir de gülmek ve eğlenmek de bazen haksız yere
34:44
yargılanıyor. Bizde mesela kafede kahkaha attı
34:47
diye bir masaya şaprazdan yan bakan tipler var.
34:49
Hani birinin mutluluğunu noterden tasdik ettirmesini
34:52
istemek gibi bir şey bu. Tabii dedim ya kahkahanın hacmi
34:56
mekanla uyumlu olmalı, küçük kafede zihnop gibi bağırmak
34:59
değil kastım ama sırf birileri neşelendi diye fesatlanmak da.
35:03
Apayrı bir salgın durumu kıskançlık nezaketi içeriden
35:07
kemiren bir mantar gibidir. Karşındakini kısaltarak
35:10
uzadığını sanarsın. Tamamen yanlış uzamak istiyorsan
35:14
başkası eğilmesin sen dikile şabi bunun ilacı da yine basit
35:18
kendi hayatına yatırım yani bakmayı bırak üretmeyi dene
35:21
kitap aç, kulaklık tak yürüyüşe çık birine yardım et teşekkür et
35:26
insan kendi içine baktığı her dakika.
35:28
Başkasına boş boş bakma ihtiyacı biraz daha azalır.
35:32
Halbuki bir kahkaha bir topluma zararlı değil, asıl zarar.
35:35
O kahkaha'yı kısmaya çalışacak kadar sevgisiz insanların
35:39
çoğalması, medeniyet başkasının neşesine limon sıkmamaktır.
35:43
Için kararıyorsa dön kendine bak kardeşim, belki senin hayatına
35:47
biraz renk lazımdır. Bunların yanı sıra bir de
35:49
kamusal alanların, mekânların küçük kuralları var.
35:53
Hani turnikeden geçerken kartını önceden hazırlamak metrodan
35:56
inerken kapıya yakın duranın bir adım kenara çekilmesi bisiklet
36:00
yolunda sohbet etmeyi bırakıp yürüyüş yoluna geçmek bunlar.
36:04
Yönetmelik cümleleri değil, biz saygı fiziği var.
36:07
Kural aslında empati mektubudur. Seni düşünüyorum demenin kısa
36:11
yolu birilerinin sana yol vermesi hoşuna gittiyse işte o
36:14
hissi başkasına devredeceksin. Medeniyet memnuniyetin devri
36:19
daim makinesidir. Kendi rahat ettiğim bir şey
36:22
başkası da etsin diye uğraşmak. Mesela yolda düşen birine
36:25
herkesin yardım ettiğini görmek seni mutlu ettiyse.
36:28
Ertesi gün sen de elinde poşetlerle zorlanan birine
36:31
kapıyı tutarsın. Bu zincir böyle uzar gider.
36:34
Toplumda güven dediğimiz şey soyut bir kavram değil.
36:37
Her gün yaptığımız yüzlerce minnacık hareketin toplamıdır.
36:41
Öyle bir güven ki mesela japonya'da ne çok Japonya örneği
36:45
verdik. Dimi ilkokul çocukları 67
36:48
yaşından itibaren tek başına okula gidiyor.
36:50
Toplu taşıma kullanıyor. Peki nasıl herkes o çocuğu göz
36:54
kulak olunması gereken bir emanet gibi gördüğü için bir
36:57
yabancı çocuğa bile kollayan gözle bakılıyor.
37:00
Biz de neden olmasın? Bizim ülkemizde de güzel
37:02
örnekler yok değil. Mesela bazı mahallelerde
37:05
komşular birbirine o kadar güveniyor ki.
37:07
Çocukları ortak alanda oynarken göz kulak oluyorlar.
37:09
Kapılar açık kalabiliyor ama bunları genellemek, tanımadığın
37:13
bir çocuğun güvenliğini göz kulak olarak sağlamak.
37:16
Bu gibi küçük medeniyet jestlerini küçük mahallelerden
37:20
çıkarıp sürekli ve genel kılmamız lazım.
37:23
Sona yaklaşırken konuşmanın akışını biraz evin içine
37:25
çevireyim. Evde kalabalık sokakta
37:28
kalabalığın fragmanı oluyor. Çoğu zaman hani yemek yerken
37:31
ağzını şapırdatmamak hapşırırken ağzını kapamak lavaboyu
37:34
kullandıktan sonra temiz bırakmak bunları sanki anne
37:37
tembih gibi gelir kulağa. Oysa bunlar eşit yaşamın adalet
37:41
terazisidir. Çünkü eve giren her kabalık
37:44
sokakta dolaşmaya can atar ya ben böyle rahatım cümlesi var ya
37:48
işte orada başkasının rahatı devreye giriyor.
37:51
Kural rahatlık düşmanı değil. Ortak rahatın sözleşmesidir.
37:56
Düşünün evinde sürekli bağırarak konuşan bir çocuk, dışarıda da
37:59
aynı şekilde davranıyor. Evde misafire saygıyı görmeyen
38:03
büyüyünce toplumda saygı bilmiyor.
38:05
Bizim kültürümüzde boşuna denmemiş terbiye ailede başlar
38:08
diye küçükken sofrada önce büyükler başlasın.
38:12
Herkese eşit pay diyen anne baba, aslında geleceğe medeni
38:15
bir insan armağan ediyor. Evde bırak dağılsın biz toplarız
38:19
diyerek çocuğun arkasını toplamak 10'a çıkart iyilik
38:21
değil, geçen gördüm, çocuk almış eline.
38:24
Şarjlı matkabı televizyon ünitesini delik deşik ediyor ve
38:28
bunu iyi bir şeymiş gibi paylaşmış ailesi ya bu iyi bir
38:31
şey değil. Bu felaket ileride topluma
38:34
kötülük. Çünkü o çocuk büyüyünce parkta
38:36
da nasıl olsa biri temizler deyip çöpünü bırakacak.
38:39
Ev biz simülasyon alanı aslında orada öğrendiklerimiz.
38:43
Dışarıya yansıyor, bir yandan da sınıfsal jestler var.
38:47
Garsona parmak şıklatıp gel demek kargocuya kapıdan şuraya
38:50
bırak diye seslenmek kurye apartman kapısına geldiğinde
38:54
aşağı inmeyi büyük lütuf sanmak gücünü ölçüsü karşındaki güçsüz
38:59
zannettiğine nasıl davrandığındır.
39:01
Zannettiğine diyorum, çünkü o an sana hizmet eden kişi belki
39:04
başka bir alanda senden güçlü veya bilgili olabilir.
39:07
Zaten mesele güç değil, ölçü bir toplumun ölçülü olması, dengeyi
39:12
bilmesi demek. Yani ne fazla lavabali, ne aşırı
39:15
resmi, ne fazla sarket, ne fazla gergin, ne fazla içli, ne buz
39:20
gibi. Ortayı tutturmak hüner istiyor
39:22
mesela ben restoranlarda bazen gözlüyorum bir müşteri gidiyor.
39:26
Garsona tatlı dille teşekkür ediyor, diğeri aynı garsona kalk
39:29
bakayım burası kirli diye çıkışıyor.
39:31
Aynı işi yapan insana 2 zıt muamele hangisi medeniyet
39:35
göstergesi belli. Annem işler ya bir insanın
39:37
gerçek kalitesi. Çıkar sağlayamayacağı insana
39:41
davranışında ortaya çıkar diye çok doğru üst makamda müdürüne
39:45
saygılı olmak kolay. Önemli olan çaycıya da saygılı
39:48
olabilmek. Peki dijitalde medeniyet işte
39:51
tam buradan yumuşakça geçelim yorum yazarken sanki karşıdaki
39:55
robotmuş gibi davranıyoruz. O sen dediğin ekran isminin
39:59
arkasında pikselden öte birinin günü gecesi emeği var bence
40:03
yorum yapmadan önce şöyle bir deney yapılabilir.
40:06
Yazdığın cümleyi sesli okuyacaksın, sonra düşün kapıda
40:09
karşılaşsan o kişiye yüzüne söyleyebilir miydin?
40:12
Söyleyemeyeceğin şeyi yazma hani derler ya klavye delikanlısı
40:16
diye bakın, küfür falan geçtim serteleştirilerden bahsediyorum.
40:20
100 yüze gelsem bu eleştiriyi o kişiye yapabilecek misin?
40:23
Ondan korkundan falan değil. O kişinin yüzündeki hayal
40:26
kırıklığıyla ya da o kişide oluşacak durumlarla başa
40:30
çıkabilecek misin? Söyleyemeyeceğin şeyi tekrar
40:33
ediyorum. Yazma, eleştiri hakkın var
40:35
diyorsun doğru ama eleştiriyi bir tokat gibi atarsan haklıyken
40:39
de haksız duruma düşersin. Özellikle öğretmen, sağlıkçı
40:42
kuryeler, onlar hakkında yazdığın her acımasız cümlenin
40:45
günün sonunda bir insana dokunduğunu unutma.
40:48
Klavye hafif sonuç ağır. Bir de koca koca insanlar sosyal
40:52
medyada gençlere laf sokuyor, bazen ayar vermeye çalışıyor.
40:56
En ufak hatayı linç ediyor. Bu da dijital medeniyetsizlik,
40:59
internet özgürlük alanı diye burada her şeyi yaparım demek.
41:03
Karanlıkta bağırıp çağırmaya benziyor.
41:05
Kimse görmüyor sana portalığı belveleye vermek.
41:08
Halbuki dijitalde de görünmez komşularımız var.
41:11
Belki o yazdığın kötüsüz birinin gece uykusunu kaçıracak.
41:15
Sonra o da ertesi gün stresli işe gidecek.
41:17
Belki bir hataya neden olacak ve belki o hata sana dönecek.
41:21
Küçücük bir klavye hareketi zincirleme kazaya dönüşebilir.
41:25
O yüzden siber nezaket diye bir kavram çıktı.
41:27
Artık sanaldaki kişiye gerçek insan saygısı göstermek, yeni
41:32
medeniyet ölçüsü unutma, orada yazdığın kalır.
41:35
Bir gün biri çıkıp bunu sen mi demiştin?
41:37
Diye sorarsa yüzün kızaracaksa. En baştan yazmayacaksın şimdi ya
41:43
Fırat bunlar küçük şeyler ya ne önemi var diyenleri duyar
41:46
gibiyim. Tam tersi küçük şeyler büyük
41:48
fotoğrafın pikselidir. Piksel bozuksa tablo bulanık
41:51
çıkar bilirsiniz. Dijital ekranda küçücük bir ölü
41:54
piksel bile gözümüze batar. Toplum da öyle ufak incelikler
41:58
yok olunca güven sarsılıyor. Bir kapı tutmak bir buyurun
42:01
demek. Bir adım geri çekilmek, bir çöpü
42:04
yerden almak. Bunlar bir araya gelince şehir
42:06
nefes alır, hatta daha ileri gideyim.
42:09
Ekonominin, hukukun, siyasetin zemini bile bu küçük jestlerle
42:13
yağlanır. Nasıl mı?
42:15
Eğer insanlar birbirine güvenirse.
42:17
Sözleşmeler daha iyi işler, iş ortamı düzgün olur, yolsuzluk
42:22
azalır. Brokonws yani kırık camlar diye
42:25
bir teori var. Amerikan polisine meşhurdu
42:28
deniyor ki, eğer bir mahallede ufak tefek düzensizlikler,
42:31
bandalizmler görmezden gelinirse orası suç üretmeye açık hale
42:35
gelir. Yani diyor ki, küçük
42:37
bozuklukları tamir edersen büyük suçların önü kesilir.
42:40
Toplumda da eğer küçük nezaketsizlikleri,
42:42
saygısızlıkları önemsemezsek zamanla büyük adaletsizliklerin
42:47
kuralsızlık. Kapısı aralanır, kırık bir cam
42:50
gördün mü? Yapıştır yere atılan çöpü gördün
42:53
mü? Kaldır sırada kaynayanı uyar.
42:55
Bunlar ufak gibi ama büyük fotoğrafta çok şey değiştirir.
42:59
Sonra biz niye böyleyiz demeye gerek kalmaz?
43:02
Bölümün başlarında anlattığım gibi hani o avrupa'daki
43:06
programda olan parkta top oynayan çocukların çantalarını
43:09
uzağa bıraktığı ve kimsenin başına durmadığı olayı
43:12
hatırlayın. Oraya dönelim.
43:14
Hırsızlığın ahlaki imkansızlığı çocuk aklına işliyordu.
43:17
Bu seviyeye gelmek ütopya değil eğitim meselesi.
43:20
Tabi bizde de iyi örnekler yok değil.
43:22
Mesela pandemi zamanı dayanışma gördü.
43:24
Komşusuna gizlice erzak bırakanlar markete borç yazdırıp
43:28
ödeyen hayırseverler. Bunlar da bizim insanımız.
43:31
Yani ışık var ama yaymak gerek ya da böyle iyilikler yapılması
43:36
için toplumun tümünü etkileyen deprem, pandemi gibi şeyler
43:40
olmasına gerek yok. Bunları normalleştirmemiz lazım.
43:43
Gören göz değil gören vicdan yetiştirmek diyorum.
43:46
Ben buna her yere kamera koymak çözüm değil içimize kamera
43:49
koymak lazım. Adı vicdan görmekle bakmak
43:53
arasına vicdanı koyunca başkasının ayrıntısı senin
43:56
malzemem olmaktan çıkıyor. Biraz futbol diliyle bağlayayım
43:59
ki heyecan artsın. Medeniyet saha içinde kısa pas
44:03
oyunu gibi topu yani hakkı hızlı, isabetli ve nazikçe
44:07
aktarmak sanatı dreepling yapacaksan ancak alan varsa yap.
44:12
Yoksa pas ver beni erkekler daha iyi anlıyor.
44:14
Kimseye tekme atmadan olsaydı düşmeden hakimi kandırmaya
44:17
kalkmadan oyna vehir play'i sadece pankart'ta yazan bir
44:20
slogan değil, gündelik pratik olmalı, kaleci degaj yaparken
44:24
rakibe omuz atmak nasıl faise. Kasasında sırayı bölmek de öyle
44:29
bir yandan tribünlerdeki küfürlü tezahüratlar toplumumuz
44:32
yerliyor. Öte yandan tribünlerin
44:33
dayanışması şehri iyileştirebiliyor.
44:36
Mesele enerji yönetimi demiştim ya negatif enerjiyle pozitif
44:41
enerjinin kapışması. Yani ben bunu biraz şey olarak
44:44
anlattım. Futboldan niye bahsettim?
44:47
Ya ben baktım istatistiklere Spotify, Amazon müzik olsun ya
44:51
da farklı platformlar olsun youtube falan olsun.
44:54
Baktım kitlemin büyük kısmı kadın.
44:59
Biraz erkekleştireyim diye araya futbol atıyorum.
45:01
Kusura bakmayın, azıcık dengelensin.
45:03
Tabi işin şakası bir yana hepinize de geri gelmişken
45:07
teşekkür ederim. Spotify'da da 1.000 takipçi
45:09
olduk. Amazon müzikte falan çok
45:11
dinleniyoruz. Evet ama spotify'da çok
45:14
dinlenemiyorduk. Yavaş yavaş orada da dinlenme
45:17
süremiz artıyor. Bu beni sevindirdi.
45:19
Tekrardan teşekkür ederim. Dönelim konumuza mesela oyuncak
45:23
atma jestti o tribünlerde haftası haftasına küfür de
45:26
duyuyoruz. Birlik olup yardım da görüyoruz.
45:28
Tercih bizim kötü enerjimi iyi enerjimi toplum dediğim bir
45:33
takımsa biz taraftarlarız. Sağdakilere de birbirimize de
45:37
destek olursak şampiyon oluruz. Kavga, şiddet, küfür bunlar
45:41
kendi kalene gol atmaktan farksız şeyler.
45:45
Bu arada kadına şiddet başlığını elbette es geçemezdim mümkün
45:48
değil çünkü medeniyetin barometresi aile içinden
45:51
başlıyor. Şiddet dediğin sadece yumruklu
45:53
olmaz abi kötü bir söz de şiddettir.
45:56
Ekonomik baskı da, hatta bazen sessizlik bile küsmek iletişimi
46:00
kesmek, bu da şiddet. Toplumun yarısını korkuyla
46:03
hizaya sokmaya çalıştığın anda diğer yarının da onuru kalmıyor.
46:07
Medeniyet, güçsüzü korumakla ölçülür.
46:09
Zaten gerçek güç dediğin en çok kendini tutmayı gerektiren
46:13
güçdür. Ben öfkeliyim, elim kalktı.
46:15
Bir kere bahanesi dediğim gibi bir muafiyet kartı olmuyor, iş
46:19
işten geçtikten sonra öfkeni eğiteceksin.
46:22
Bizim memlekette maalesef her gün bir kadına şiddet haberi
46:25
görüyoruz. Içimiz yanıyor.
46:26
Gerçi kadın erkeği kalmadı, şiddet haberi çok görüyoruz.
46:29
Bu sadece medeniyetsizlik değil. Benim gözümde bir noktada
46:33
barbarlık ama barbarlık da küçük adımlarla başlıyor.
46:36
Önce saygısız bir söz, sonra bir tokat, sonra ölüm.
46:39
O yüzden en baştan dur demek lazım.
46:41
Mesela çocuk yetiştirirken bile erkek çocuğuna ağlama, erkek
46:45
adamı ağlamaz demek 10'a çıkart duygularını bastırıp.
46:48
Öfkeyi tek dil yapmayı öğretiyor.
46:50
Kız çocuğuna sesini çıkarma demek de 10'a çıkart boyun
46:53
eğmeyi öğretiyor. Sonra büyüyorlar, biri patlamaya
46:56
hazır, diğeri korkmaya hazır. 2 yarım insan işte medeniyet daha
47:00
çocukken başlıyor. Dememin bir sebebi de bu gücün
47:03
yetiyorsa koru yetmiyorsa yardım iste ama asla güçsüze zulmetme
47:09
bu ilkeyi veren toplum medeni olur, kaçınılmaz.
47:13
Sonuçta uzun lafa gerek yok gibi görünüyor ama gerek var çünkü
47:16
kısa cümlelerle yaşarken uzun hatalar yapıyoruz.
47:19
Hemen şunu söylüyorum, medeniyet herkesin yapabildiği ama
47:23
kimsenin ben yaptım diye övünmediği şeylerin bir toplamı.
47:27
Ben bugün kapıyı tuttum, çok medeniyim diye sosyal medyada
47:30
story atmanın alemi yok. Tut kapıyı bırak geçsinler, sen
47:33
de geç git, ben çöp topladım, alkışlayın diye başlık açmaya da
47:37
gerek yok. Al çöpü koy kutuya yürü
47:40
bıraktığın temizlik senden sonra gelenin saygısını artırır
47:43
dolaşan iyilik sonunda yine sana dönüyor.
47:45
Zaten bu işler domino taşı gibi sen bir taşın azıcık ceyd zincir
47:49
başlasın, iyilik yayılsın ama kimse isim yazmasın altına ya
47:53
zaten gerçek iyilik karşılık beklemeden ve gösterişsiz
47:57
yapılandır. Günümüzde maalesef iyilik yapıp
47:59
selfie'yi çekenler modası var ya kardeşim al sen bugün şu 100
48:03
lirayı al bugün eve git yat ama kamera açık.
48:06
Bu aslında iyiliğin ruhunu zedeliyor, yap ve geç bırak
48:10
görenin vicdanı görsün, illa gözler görmesin.
48:13
Bu arada hani karşılıksız iyilikten falan bahsettin benim
48:16
için karşılıksız hiçbir şey yoktur.
48:18
Bir iyilik yapıyorsan bu ayrı bir felsefi konu.
48:20
Bu arada bir iyilik yapıyorsan o iyiliğin karşılığını almadığını
48:24
zannedebilirsin ama o yaptığın iyilik seni iyi hissettiriyor ve
48:28
bu. Karşılık bu da bir karşılık
48:30
bırak o zaman şöyle düzelteyim, bırak iyilik, sen de sadece
48:35
vicdanen bir rahatlama oluştursun.
48:38
Böyle çok daha iyi oldu. Kendimle de çelişmemiş oldum.
48:41
Sonra bir yerde abi karşılıksız bir şey yoktu falan derim.
48:45
Birkaç. Kişi gelir aniden böyle böyle
48:48
demiştin. Nolur şimdi değiştin mi demesin?
48:51
Özetle sevgili dinleyenler son zamanlarda çektiğim en uzun
48:56
bölüm oldu diyebilirim. Biyografi falan anlatırken bu
48:58
kadar uzun olabiliyor bazen ama neredeyse bir saatlik bir bölüm
49:02
oldu. Özetle toparlayarak kapatayım,
49:05
medeniyetsizlik göstergesi, küçük detaylar dediğimiz şeyler
49:09
aslında medeniyetin büyük imkanlarına açılan küçük
49:12
kapılardır. Kapıları tek tek kapatmak
49:15
yerine. Bu menteşelerini yağlamak
49:17
gerekiyor. Ya dediğimizde işte bu minik
49:20
hareketler gözünü kısmak, sesini kısmak, egonu kısmak ama
49:25
merhametini kısmamak teşekkürünü kısmamak, sabrını kısmamak tabii
49:30
ki doğru, bazen zor ama mümkün mü mümkün abi.
49:34
Çünkü her gün yeni bir şans sunuyor.
49:36
Sabah apartman kapısına komşuya günaydın demekle başlıyor.
49:39
Akşam otobüsten inerken şoförü iyi akşamlar abi kendine iyi bak
49:43
abla teşekkür ederim demekle bitiyor.
49:45
Oradaki bütün saatler küçük sınavlar.
49:48
Sekizinci gün 25 saat diyorsun ya işte o fazladan gün o
49:52
fazladan saat tam bu küçük detaylarda saklı bir yandan
49:56
yorgunsun. Öte yandan naziksin ikisi de
49:58
aynı bedende mümkün. Peki yarın ne yapıyoruz?
50:01
Önce kendimize bakıyoruz sonra kendi işimize bakıyoruz ve bir
50:04
de fırsat buldukça birbirimize gülümseyerek bakıyoruz.
50:07
Hani o taciz etmeyen, yargılamayan seni görüyorum ve
50:11
saygı duyuyorum diyen bakışla, vallahi şehir o an güzelleşiyor
50:15
cidden. Çünkü medeniyet bakışın
50:17
niyetinde başlıyor. Niyetin davranışa dönüşmesiyle
50:20
büyüyor. Davranışın alışkanlık olmasıyla
50:23
kalıcılaşıyor ve biz bunu yapabilecek kadar güçlüyüz.
50:28
Öyle değil mi?