Latest / AJANDA PODCAST / Dünya Gündemi | Tayvan’ı anlamak... TSMC ve mikroçip üretimi... Amerika-Çin ilişkilerinin merkezinde küçücük bir ada (Ep.322)

Transcript

Dünya Gündemi | Tayvan’ı anlamak... TSMC ve mikroçip üretimi... Amerika-Çin ilişkilerinin merkezinde küçücük bir ada (Ep.322) · AJANDA PODCAST

• 0:06
  Bugün tayvanı tanımaya ve anlamaya çalışacağız.
• 0:09
  Tayvanı dünyada bu isimle ve bağımsız bir devlet olarak
• 0:13
  tanıyan sadece 12 ülke var. Onlarda tuvalayu palavo, berize
• 0:18
  ve esmatiğini gibi hani mesela ümraniyeden bile küçük ve
• 0:22
  etkisiz ülkeler. Ancak Tayvan pasaportu ile
• 0:25
  150'nin üzerinde ülkeye vizesiz seyahat edebiliyorsunuz.
• 0:30
  Ne acayip değil mi? Time'nın durumu aslında tam
• 0:33
  olmasa da Kuzey Kıbrıs Türk cumhuriyeti'ne biraz benziyor.
• 0:36
  Peki neden tanınmayan tayvan'ın pasaportu 150'nin üzerinde
• 0:40
  ülkenin kapısını açabiliyorken, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti
• 0:44
  pasaportu sadece bir iki ülkede ciddiye alınıyor.
• 0:48
  Cevap, üretim Tayvan üretiyor. Maidin Tayvan Tayvan hepimizin
• 0:53
  cebindeki telefonların çalışmasını sağlayan mikroçipler
• 0:57
  başta olmak üzere muhtelif ileri teknoloji üretimiyle dünya
• 1:00
  üretim ekonomisinin çok önemli bir oyuncusu, çok önemli.
• 1:05
  Kuzey Kıbrıs Cumhuriyeti ise hiçbir şey üretmiyor.
• 1:08
  Kumar cenneti türkiye'nin arka bahçesi üretirseniz diplomatik
• 1:12
  olarak tanınmasanız da adınız ve sözünüz geçer üretmezsiniz.
• 1:16
  Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti gibi olursunuz.
• 1:20
  Bir ajanda potans yapımı olan dünya gündeminden merhaba evet,
• 1:24
  bugün tayvan'ı konuşacağız etrafında çin desturiyellerinin
• 1:28
  film kattığı bu küçücük ada ülkesi neden bu kadar önemli ve
• 1:32
  Trump ile jee jimping'in önceki haftaki görüşmelerinde neden ön
• 1:37
  plana çıktı? Bir gündem maddesi olarak ben
• 1:39
  tayvan'da bulunmuş ve bu ülkeyi yakından tanınmış bir
• 1:42
  gazeteciyim ve son günlerde yapılan açıklamalarla bir kez
• 1:45
  daha gündeme gelen bu Tayvan meselesine dair explayıner
• 1:49
  olacak aslında ajandanın. Ölümü tayvan'ı anlayalım, gelin
• 1:53
  hep birlikte her şeyden evvel çok çilek çekmiş bir ülke.
• 1:57
  Tayvan sadece yerel aborjinlerin yaşadığı ve balıkçılıkla
• 2:01
  geçindikleri 1006 yüzlerde hollandalılar geliyor.
• 2:04
  Adaya ve burada bir leventten kolonisi kuruyorlar.
• 2:07
  Tabii ki hollandalıların gelmesinin öncesinde de çin
• 2:10
  hanedanlarının hakimiyetinde bir tarihi var.
• 2:13
  Adana'nın ama o kadar geriye gitmeye pek gerek yok.
• 2:16
  Şunu söyleyelim, sadece bugün kullandığımız Tayvan ismi orta
• 2:19
  çağda kullanılan ve adaya verilen Tayvan adından geliyor.
• 2:23
  Ta yoan gibi bir şey önce hollandalıların ve devamında
• 2:27
  portekizlilerin buraya gelmesinin ardından ise
• 2:31
  avrupalılar adaya formoza adını veriyorlar.
• 2:34
  Portekiz'i kökenli bir kelime aslında formoza bugün de aslında
• 2:38
  resmen Tayvan diye bir devlet yok.
• 2:41
  Bu ismi sadece adayı diplomatik olarak tanıyan 12 ülkeye
• 2:45
  kullanabiliyor. Resmi adı çin Cumhuriyeti ve
• 2:49
  çin. Burası benim diyor Tayvan için
• 2:51
  hepimizde bunu kabul ediyoruz. Doğal olarak.
• 2:54
  Ancak Fahrettin cürekli batura herkesin Cüneyt arkın demesi
• 2:57
  gibi biz de çin cumhuriyetine Tayvan diyeceğiz.
• 3:01
  Yani şimdi biraz sıkılmış olabilirsiniz.
• 3:03
  Az evvel anlattığım karışık tablodan gerçekten karmakarışık
• 3:06
  bir haldey. Çünkü tayvan'ın hem varlığı hem
• 3:09
  de diplomatik durumu adı bile tam belli değil.
• 3:11
  Baksanız ancak işi basite indirgeyeceğiz ve tayvanı
• 3:15
  anlayacağız, iş basit çok basit Tayvan meselesi çalışmaktan,
• 3:19
  üretmekten ve üretim ekonomisi ile var olmaktan ibaret bir
• 3:22
  mesele. Özünde gidişle ifade ettiğimiz
• 3:24
  gibi evet çok çile çekmiş bir ülke dedik.
• 3:27
  Tayvan'a bu çilesinin ciddi bölümünü 20.
• 3:30
  Yüzyılın ilk yarısında. Tayvan 1895'te başlayan ve 50
• 3:33
  yıl süren Japon işgali ülkenin adeta tabiri caizse canına
• 3:36
  okumuş desek yanlış olmaz sun yatsinin çin'deki 4000 yıllık
• 3:41
  imparatorluk dönemini sona erdirmesinin ardından çin'in
• 3:44
  tamamıyla birlikte tayvan'da karıştı.
• 3:46
  Çin iç savaşında mausedongun liderliğindeki komünist parti'ye
• 3:49
  bağlı güçleri yenilerek Tayvan adasına kaçan komin tank partisi
• 3:54
  lideri Çankaya şevk, burada çin'in resmi hükümeti olduğu
• 3:57
  iddiasıyla bir yönetim kurdu ve Amerika ve ingiltere.
• 4:02
  Devletlerdi ve çankay şekil bu çin Cumhuriyeti hükümetini
• 4:06
  çin'in resmi hükümeti olarak tanıdılar.
• 4:08
  Başlangıçta başlangıçta ancak devam eden süreçte bejingdeki
• 4:12
  mause donk hükümeti dünyada çin'i temsil eden resmi hükümet
• 4:16
  olduğunu batıya kabul ettirdi ve tayvan'daki hükümette boşa
• 4:21
  düşmüş oldu. Nihayet 1971'de birleşmiş
• 4:24
  milletlerdeki çin koltuğu Çin Halk Cumhuriyeti koltuğu olarak
• 4:29
  değiştirildi ve adadaki çin Cumhuriyeti daha sonra yaygın
• 4:32
  olarak. An olarak anıldı, yine biraz
• 4:35
  karışık. Yani buradaki diplomatik statü
• 4:37
  mejing, kendisini Çin Halk Cumhuriyeti diyor.
• 4:40
  Tay tayvan'daki hükümet ise kendisine çin'in kabul ettirdiği
• 4:43
  biçimde çin Cumhuriyeti diyebiliyor.
• 4:46
  Ancak resmi isminin Tayvan olduğu iddiasında.
• 4:49
  Bu isim ise sadece tayvanı tanıyan 12 ülkede kullanılıyor.
• 4:53
  Tayvan yönetimi, kendisini tanımayan ülkelerde büyük
• 4:56
  elçiliklerini Tayyip bey'i ekonomi ve kültür misyonu adı
• 5:00
  altında ofisler açıyor, açabiliyor bu ofisin yön.
• 5:04
  Ve kendileri büyükelçi diyor ama aslında değil tabii.
• 5:07
  Hani çok karışık gerçekten mesela Tayvan olimpiyat
• 5:10
  oyunlarına katılıyor ama chine Tayyip bey'i yani çin tayyip'i
• 5:14
  adıyla olimpiyatlar da kendi bayrağını da kullanamıyor.
• 5:17
  Bunun yerine olimpiyat için özel olarak tasarlanmış bir flama
• 5:20
  kullanabiliyor. Ancak yani çin o kadarına izin
• 5:23
  veriyor. Ancak bütün bu diplomatik
• 5:25
  sıkıntıların orta yerinde duran Tayvan, oldukça gelişmiş bir
• 5:29
  piyasa ekonomisine sahip. Nominal gayrisafi yurtiçi hasıla
• 5:33
  değerlerine göre yaklaşık dok. 76 milyar dolar seviyesindeki
• 5:36
  büyüklüğü ile dünyanın en büyük 22 ekonomisi diplomatik olarak
• 5:40
  tanınmayan bir ülkenin bu seviyeye ulaşmış olmasında en
• 5:43
  büyük pay ise bir üretim ekonomisi olmalarında yatıyor.
• 5:46
  Hayvan dünyadaki teknolojik olarak en gelişmiş bilgisayar
• 5:50
  mikro çip üreticisi ülke evet TSMC den söz ediyoruz.
• 5:54
  Tayvan Semih conduct tırmanıp company yani Tayvan yarı iletken
• 5:57
  imalat şirketi 4 noometreden küçük ileri teknoloji mikro çip
• 6:03
  üretiminin. Yüzde doksanını TSMC tek başına
• 6:08
  yapıyor. Dünyada counter point reisi göre
• 6:10
  şirket, bütün mikroçip pazarının da yüzde yetmişine hakim
• 6:14
  durumda. Ikinci sırada Intel geliyor.
• 6:16
  Apple başta olmak üzere bütün belli başlı ileri teknoloji
• 6:19
  üreticileri TSMC nin müşterisi ama Samsung değil.
• 6:23
  Samsung kendi mikroçiplerini kendisi yönetiyor.
• 6:26
  Çünkü kore üretim ekonomisiyle kalkınmış bir diğer ülke TSMC
• 6:30
  nin de genel olarak aslında mikroçip imalatının son
• 6:33
  yıllardaki en büyük olayı yapay. Aile artan talep olduğu ve
• 6:37
  tayvanlı şirket bu talebin ekmeğini afiyetle 7
• 6:40
  geçiştirmesine ve yine bu durum şirketin finansal tablolarına da
• 6:44
  yansıdı. TSMC ocak 2026'da 33.7 milyar
• 6:45
  dolar net kar açıkladı New York borsasında işlem gören hisse
• 6:48
  senetleri de aynı dönemde %48 net kar marjına ulaştı.
• 6:51
  DSMC bu yol 56 milyar dolara kadar sermaye harcaması yapmayı
• 6:55
  planlıyor. Bu da önceki yıla göre yüzde
• 6:57
  kırklık bir artış anlamına geliyor.
• 7:06
  Kısacası TSMC tek başına tek başına tayvan'ın ekonomisinin
• 7:10
  büyük bir bölümünü oluşturuyor. Onu çıkarırsanız Tayvan hem
• 7:13
  ekonomik hem de politik olarak öneminden çok ama çok şey
• 7:17
  kaybeder işte. Bu noktada bu noktada politika
• 7:20
  devreye giriyor. TSMC firması tayvan'ın konumu ve
• 7:24
  diplomatik statüsü nedeniyle jeopolitik risklerle karşı
• 7:27
  karşıya geçmişten beri bu böyle dediğimiz gibi apple ve Tesla
• 7:31
  gibi şirketler için gerekli olan gelişmiş çiplerin tedarikinde
• 7:35
  TSMC ve hayvan çok ön. Şirket, avrupa'yı Amerika
• 7:38
  Birleşik devletleri'nde üretim tesisi kuruyor olsa da bunların
• 7:41
  gerekli üretim kapasitesine ulaşması yıllar yıllar sürecek.
• 7:45
  Yani cep telefonu veya başka bir ileri teknoloji üretiminin
• 7:48
  sürdürülebilir olması hala tayvan'ın selametine bağlı
• 7:52
  durumda. Tayvan'ın selameti de çin'in
• 7:54
  elinde iki şekilde çin'in elinde birincisi TSMC micore çık
• 7:58
  üretirken kullandığı ham maddenin büyük kısmını çin'den
• 8:02
  ithal ediyor. Bu hammaddelerin başında da
• 8:04
  galyum siliiscum ve germanyum gibi mineraller geliyor.
• 8:07
  Elektrik elektronik eğitimi almış dinleyicilerimiz silistyum
• 8:10
  ve germanyumun pi ve en tipi madde üretimi için ne kadar
• 8:14
  önemli olduğunu efendim. Transistör ve aslında onun da
• 8:17
  temeli olan diyorların germenyum ve silistumdan yapıldığını
• 8:20
  bileceklerdir. Takdir edeceklerdir işte.
• 8:22
  TSMC elektrikli arabalarınızda cep telefonlarınızda kredi
• 8:27
  kartlarınızda evinize girerken veya iş yerinde mesaiye
• 8:30
  başlarken kullandığınız kartlarda pasaportlarınızda.
• 8:33
  Da toplu taşımada kullandığınız akbil kartlarınızdaki mikro çipi
• 8:37
  üretirken kullandığı mineralleri çin'den tedarik ediyor.
• 8:41
  Bu çok amaç çok kritik bir nokta hatırlayacaksınız. 2022 2023
• 8:45
  yıllarında bir mikroçip krizi yaşanmıştı.
• 8:46
  Pasaportlarımızın elinize ulaşması aylarca sürmüştü.
• 8:47
  Avrupalı otomatik üreticileri bazı modelleri üretmeyi
• 8:52
  durdurmuşlardır. Bankadan kredi kartı
• 8:57
  istediğimizde bile elimize ulaşması haftalarca sürmüştü.
• 9:01
  Hatırlayın işte o mikroçip krizi.
• 9:03
  Çin'in germanyum ve galyum ihracatına sınırlama koyması
• 9:07
  yüzünden yaşanmıştı. Kin germanyum satmıyorum
• 9:10
  dediğinde pasaport bile basamamıştık.
• 9:13
  Tayvan'ın veti SMC nin birinci yumuşak karnı bu yani ham
• 9:17
  maddede dışa bağımlılık, daha doğrusu hammaddede çin'e
• 9:21
  bağımlılık. Ikincisi yayının başından beri
• 9:24
  anlattığımız üzere çin'in siyasi egemenliği bunun adına tek çin
• 9:29
  politikası diyoruz ve temeli de mao döneminde batının çin'i
• 9:33
  resmi hükümeti olarak bejingdeki komünist parti hükümetini
• 9:36
  tanımasına dayanıyor. Tek çin politikası dünyadaki
• 9:40
  ülkelerin Çin Halk cumhuriyetini çin'in tek meşru temsilcisi
• 9:44
  olarak tanıdığı ve tayvanı çin'in ayrılmaz bir parçası
• 9:47
  olarak kabul ettiği diplomatik duruş.
• 9:50
  Bu ilke gereği için ile diplomatik ve dostane ilişki
• 9:53
  kurmak isteyen ülkeler, Tayvan ile bütün resmi devlet
• 9:56
  ilişkilerini kesmek zorundalar. Çin Tayvan çin'dir diyor ve
• 10:00
  aslında görüntü itibariyle dünyanın tamamı da bunu kabul
• 10:04
  ediyor. Istemeye istemeye.
• 10:05
  Şimdi gelelim günümüze iki hafta önce Amerikan Başkanı Donald
• 10:09
  trumpın bajonk ziyaretinin bir numaralı gündem maddesini Tayvan
• 10:14
  konusu oluşturdu. Hatırlayın herkes iran savaşı
• 10:17
  konuşulacak diyordu ama biz burada ajanda potkeste asıl
• 10:20
  gündemin na. Toprak elementleri mineraller
• 10:22
  olacağını ifade etmiştik. Tayvanı konuşmak aslında nadir
• 10:26
  toprak elementlerini ve mineralleri konuşmak anlamına
• 10:29
  geliyor. Çünkü Tayvan demek, TSMC demek,
• 10:32
  TSMC demek de bugün Amerika ve avrupa'nın göbekten bağlı olduğu
• 10:35
  ileri teknoloji üretiminin, Amerikan ekonomisinin birinci
• 10:39
  çeyrek büyümesine büyük katkı koyan yapay zeka endüstrisinin
• 10:42
  çalışabilmesi demek. Işte bu yüzden tayvan'lı
• 10:45
  konuşuldu. Trump şî görüşmesinde işte bu
• 10:47
  yüzden Şi Cinping bu kadar net bir tavır koydu.
• 10:50
  Tayvan konusunda bejjing geri adım atmayacağı ile ilgili şu an
• 10:54
  itibariyle Amerika, tayvan'a silah satıyor ve çin'de buna
• 10:57
  sınırlı oranda göz yumuyor. Amerika 1979'da tayvan'a savunma
• 11:02
  amaçlı silahlar sağlayabileceğini belirten
• 11:05
  Tayvan, ilişkileri yasası adında özel bir kanun çıkardı.
• 11:08
  Soğuk savaş dinimi koşullarında çin'de bunu kabul etti ancak
• 11:12
  şimdi durum farklı. Tayvan'da devlet başkanı lai çin
• 11:15
  ile gerginliği arttıracak şekilde 14 milyar dolarlık bir
• 11:19
  ağır savunma silahları paketi satın almak istiyor.
• 11:22
  Bu silahlar içinde ihavar, ekipmanlar ve hava savunma füze
• 11:25
  sistemleri de var. Tabi ki cinping oradan dik dik,
• 11:28
  bakışıyor. Bütün bu olan biteni ve nihayet
• 11:31
  trump'la görüşmesinin ardından çok net bir açıklama yaptığı işi
• 11:34
  cinping ve dedi ki, Tayvan sorunu Amerika çin
• 11:38
  ilişkilerindeki. Önemli meseledir.
• 11:41
  Bu sorun yanlış ele alınırsa iki ülke karşı karşıya gelebilir
• 11:45
  hatta çatışabilir. Çok net savaşırız diyor.
• 11:48
  Çin eğer Tayvan konusundawashington daha ileri
• 11:51
  giderse. Trump da buna karşılık olarak
• 11:54
  geçtiğimiz hafta olası bir silah satışı konusunda Tayvan lideri
• 11:57
  lai ile görüşeceğini söyledi ki bu mevcut diplomatik ilişki
• 12:01
  biçiminden hani çok keskin bir sapmaya aslında işaret ediyor.
• 12:05
  Çünkü Amerika ve Tayvan liderleriwashington'ın beijing
• 12:08
  hükümetini tanımak için Tayvan ile diplomatik bağlarını kestiği
• 12:12
  1979 yılından bu yana doğrudan hiç görüşmediler.
• 12:15
  Anlaşılan o ki Trump, Tayvan konusunda çin'in sabrının
• 12:19
  sınırlarını zorlamaya kararlı görünüyor.
• 12:21
  Çünkü bugün Amerikan ekonomisi. Yapay zeka ve ileri teknoloji
• 12:25
  üretimi ile ayakta amerika'nın 2026 birinci çeyreğinde
• 12:27
  kaydettiği yaklaşık yüzde ikilik büyümenin 135 baz puanını yapay
• 12:31
  zeka yatırımları oluşturdu. Ülkenin katma değer yaratan
• 12:34
  firmalarının neredeyse tamamı meta gibi alfabet gibi envia
• 12:38
  gibi, Tesla gibi ileri teknolojik üretim yapan firmalar
• 12:42
  işte zaten. O yüzden Elon Musk ve envia'nın
• 12:45
  ceosu jensen huang gibi isimler de trumpın çin ziyaretindeki
• 12:49
  resmi heyette yer aldılar. Ancak bütün bu tartışmaların
• 12:55
  ötesinde gerçek şu çin çok büyüdü, çin çok güçlendi.
• 13:00
  Bugün söz konusu olan o 14 milyar dolarlık silah satışı
• 13:04
  gerçekleşse bile bırakın bu satışı Tayvan adasına sığacak.
• 13:08
  Her türlü silahı ve fiziği oraya koysanız bile Tayvan olası bir
• 13:12
  çin askeri operasyona karşı koyamaz.
• 13:15
  Batının tayvanı çin'den silah yoluyla savaş yoluyla
• 13:18
  koparabilmesinin imkanı yok ve bunu trumpın da bildiğini tahmin
• 13:23
  ediyoruz. Evet, bugünlük bu kadar diyelim.
• 13:32
  Tayvanı konuşmaya elbette devam edebiliriz.
• 13:34
  Tayvan konusunda soru ve görüşlerinizi iletirseniz,
• 13:37
  konuya farklı boyutlardan devam edebilmemizin de önünü açmış
• 13:41
  olursunuz. O yüzden bize ulaşmaktan imtina
• 13:43
  etmeyin lütfen. Ajanda potki takibe almanızı
• 13:46
  rica ediyoruz. Sizlerden yayınımızı bugün
• 13:48
  bitirirken eğer spotify'dan bize ulaşıyorsanız sayfamızdaki takip
• 13:53
  et butonuna tıklamanızı apple podcast üzerinden bize
• 13:56
  ulaşıyorsanız da yine applus fallow veyahut da takip et diye
• 13:59
  geçen yine sayfamızdaki. Muhtemelen tıklamanızı rica
• 14:02
  ediyoruz. Zannettiğinizden çok daha fazla
• 14:05
  katkısı oluyor bizlere. Bunun hem de sizin yayınlarımızı
• 14:09
  kaçırmadan takip edebilmenizi sağlaması açısından çok teşekkür
• 14:13
  ediyoruz. Önümüzdeki yayınlarda ajanda
• 14:15
  potansiyel yayınlarında tekrar birlikte olmak üzere hoşça
• 14:18
  kalın.