Latest / 8. Gün 25. Saat / Sıradan insanların dokunmasının bile yasak olduğu o renk - Mor

Transcript

Sıradan insanların dokunmasının bile yasak olduğu o renk - Mor · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten hepinize selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:14
Bu bölümde masamıza renk paletinin en kibirli, en kanlı
0:18
ve hikayesi en tuhaf renklerinden birini moru
0:22
yatıracağız. Gündelik hayatta ya şu mor kaza
0:25
da alayım şu mor tişörtü de alayım deyip geçtiğimiz o rengin
0:29
aslında insanlık tarihini nasıl şekillendirdiğini, nasıl
0:33
statünün ve gücün mutlak sembolü haline geldiğini konuşacağız.
0:37
Yani sıradan bir renk teorisinden bahsetmeyeceğim.
0:40
Sizlere doğrudan antik dünyanın en kirli en kokulu
0:44
laboratuvarlarına inip, o zenginliğin denizin kanından
0:48
nasıl da mıtıldığını göreceğiz. Milattan önce 15.
0:52
Yüzyıllara şöyle Doğu Akdeniz kıyılarına çoğu şeyde burada
0:56
başlıyor, gerçeğe dikkat ettiyseniz son bölümlerde de
0:58
anlattığım üzere genellikle bu mezopotamya ve çevresinde ama
1:03
bizim hikayemiz bugünkü Lübnan dolaylarında olacak.
1:07
Oralara bir gidelim karşımızda antik dünyanın en usta
1:11
denizcileri ve tüccarları olan fenikeliler var.
1:31
Tarih derslerinden ismini mutlaka hatırlarsınız.
1:34
Hani şu alfabeyi falan bulan abilerimiz ama inanın bana
1:37
fenikelilerin insanlığa bıraktığı asıl kalıcı ve o dönem
1:41
için dünyayı sarsan mirasları alfabe değil, denizden
1:45
çıkardıkları o sihirli formül çok ilginç bir nokta fenike
1:48
kelimesinin kökeni bile antik yunancadan fonni kesten geliyor.
1:54
Anlamı ne biliyor musunuz? Mor insanlar, adamlar resmen bu
1:58
renk ile bütünleşmişler. Öyle de bir bütünleşmişler ki
2:01
koca bir medeniyet bu rengin adıyla anılmış.
2:04
Peki neden mor? Çünkü doğada en azından kalıcı
2:07
ve kumaşa işlenebilir. Formda bir mor bulmak.
2:10
O dönemde imkansıza yakın işte bu imkansızlığı kıran şey, deniz
2:15
tabanında yatan hiç de öyle estetik görünmeyen küçük bir
2:18
canlı nurek salyangozu dikenleri var, boynuzları var kendi
2:24
halinde. Kılan bir deniz salyangozu,
2:26
bunun için de hipo bronşiyal bez denilen ufacık bir salgı bezi
2:31
var. Bu hayvan avcıları savuşturmak
2:34
ya da avını felç etmek için bu bezden şeffaf hafif böyle
2:38
sarımtırak bir sıvı salgılıyor. Kimin aklına geldi o ilk cesur
2:43
kim yada deli insan kimdi bilmiyoruz ama birileri bu
2:46
salgının güneş ışığı ve havayla temas ettiğinde olağanüstü bir
2:50
reaksiyona girdiğini fark etmiş. Olaya dair asıl çılgınlık tam
2:54
olarak üretim sürecinin matematiğinde başlıyor.
2:57
Aslında o şeffaf sıvı kumaşa sürülüp güneşe çıkarıldığında
3:01
önce sarıya sonra yeşile ardından maviye ve en sonunda o
3:06
efsanevi derin kırmızı mortona, yani tarihteki adıyla sur moruna
3:11
dönüşüyor. Ingilizcede three'in peerl
3:13
derler yani thy sur şehrinden geliyor adı.
3:17
Ama mesele şu, bir tane salyangozan elde edeceğiniz boya
3:20
miktarı kelimenin tam anlamıyla mikrosk.
3:23
Rakam vereyim size öyle havada kalmasın.
3:26
Yaklaşık bir buçuk gram boya elde etmek için tam 12.000 tane
3:31
morek salyangozu denizden çıkarılmalı, kabukları kırılmalı
3:35
ve obezleri tek tek iğne ile kuyu kazar gibi çıkarılmalı.
3:39
12.000 salyangozdan bahsediyoruz.
3:41
Sadece bir tanecik pelerini hakkıyla boyamak için 250.000
3:46
civarına salyangoza ihtiyaç var. Burada işin tabii ki hayvan
3:49
katliamı boyutu da var abi bir buçuk.
3:54
Gramlık bir boya elde etmek için 12.000 salyangoz ne demek lan?
3:58
Yani düşünemiyorum. Tahayyül bile edemiyorum.
4:01
Ne kadar önemli olabilir ya bir tane boya ama işte bu muazzam ve
4:05
insanlık açısından bakıldığında da akıl almaz emek.
4:09
Sur mor morunu bir anda antik dünyanın en pahalı maddesi
4:13
haline getiriyor. Altından bile değerliydi.
4:15
Bakın abartmıyorum. Gramı altının birkaç kate
4:19
ediyordu. Düşünsenize bir romalı senatörün
4:22
ya da dönemin zenginlerinden birinin üzerinde o mor şeritli t
4:26
oga'yı gördüğünüzde beyninizde anında şu şimşek çakıyordu, ulan
4:30
bu adamın üstünde şu an 100 binlerce canlının kanı ve
4:34
yüzlerce kölenin haftalarca süren emeği var abi bu sadece
4:38
güzel bir renk tercih değil, yürüyen bir servet göstergesi.
4:42
O zamanlarda bugünün dünyasında. Üzerinize bir yalı ya da özel
4:47
jet giyip sokakta gezmek gibi acayip bir şey bu.
4:51
Fenikeliler işin ticari boyutunu çok iyi kavradıkları için bu
4:55
boyanın formülünü ve üretim tesislerini bir sır gibi
4:58
saklıyorlar. Koskoca bir deniz imparatorluğu
5:01
toprak üzerine değil, bu küçücük salyangozun ve kurdukları
5:05
ticaret ağının üzerine inşa ediliyor.
5:07
Akdeniz'in 41 yanına yayılıyorlar ama ana gelir
5:11
kapıları sistemin can damarı hep bu mor ticareti.
5:15
Kelî tamamen ellerinde tutuyorlar ve piyasayı
5:18
istedikleri gibi manipüle edebiliyorlardı.
5:20
Üretim süreci ise valla dostlar. O ipeksi şatafatlı mor
5:25
kumaşların arasında yatan gerçek aslında biraz midenizi
5:28
kaldıracak cinsten. Bu garibim salyangozları
5:32
denizden çıkarıp devasa kurşun kazanlara dolduruyorlar.
5:35
Sonra bunları tuza bastırıp günlerce bazen haftalarca
5:39
güneşin altında kurumaya, daha doğrusu çürümeye bırakıyorlar.
5:43
Düşünün 10 binlerce deniz salyangozu kavurucu Akdeniz
5:46
sıcağında çürüyor. Ortaya çıkan o koku insanı
5:49
bayıltacak cinstenmiş. Antik sur ve sydon şehirlerinde
5:53
bu boya atölyeleri şehirden olabildiğince uzağa rüzgarın
5:57
kokuyu şehre getirmeyeceği yöne kuruluyormuş.
6:01
O leş koku yüzünden boşanmaların bile yaşandığına dair işte orada
6:05
çalışanların eve getirdiği kokudan dolayı bu tür
6:08
boşanmaların bile yaşandığını gösteren antik metinlerde bazı
6:12
atıflar var. Gerçekten yani şaka değil.
6:15
Bu kocasının mesleğinden gelen bu koku yüzünden o dönemin
6:18
mahkemelerine giden kadınlar varmış, işin sosyolojik olarak
6:22
beni benden alan kısmı da burası zaten.
6:24
Bu kumaş boyandıktan sonra bile o ağır deniz ve çürümüşlü
6:28
kokusunu tam anlamıyla atmıyor. Yani o dönemde biz soylu mor
6:33
kıyafetiyle biz salona girdiğinde göz kamaştıran
6:36
renginden önce odayı dolduran ağır bir deniz kokusuyla kendini
6:40
hemen belli ediyormuş. Fakat bu kokun ne iğrenç bir
6:44
kok. Olarak algılanıyor, ne de
6:45
fakirlik emaresi sayılıyor. Tam aksine bu koku paranın
6:49
kokusu para bende güç bende demenin ol faktorik yani kokusal
6:53
bir yolu. Hani bugün lüks mağazalara
6:56
girdiğinizde kendilerine has imza kokuları vardır ya ben
7:00
birkaçına yanlışlıkla girdiğimi hatırlıyorum ama yanlışlıkla en
7:03
fazla bu da onun antik veya oldukça organik bir versiyonu
7:07
kimyasal olarak baktığımızda sur moru inanılmaz derecede stabil
7:12
bir molekül. Günümüzün modern boyaları bile.
7:15
Çıkamada ya da güneşin altında zamanla solarken bulur.
7:18
Moru yıkandıkça ve güneş gördükçe daha da parlaklaşıyor.
7:22
Yani adeta kumaşın genetiğini işliyordu.
7:24
Fenikeliler bu süreci tamamen ampirik yollarla yani deneme
7:28
yanılma yollarıyla mükemmel hale getiriyorlar.
7:31
Ortada bir kimya laboratuvarı yok, gelişmiş ölçüm cihazları
7:34
yok. Sadece nesilden nesile aktarılan
7:37
kan ve deniz kokan derin bir tecrübe var.
7:40
E tabi şimdi böylesine zor elde edilen böylesine kalıcı
7:43
kokusuyla bile ben buradayım. Ve bağıran bir zenginliğin
7:47
sadece cebi dolu tüccarların gösteri şaracı olarak kalması
7:51
beklenemez. Insan doğası bu gücü elinde
7:54
tutanlar, kendilerini sıradan ölümlülerden ayıracak her
7:57
tekelin üzerine derhal konmaya bayılıyorlar.
8:01
Bir noktadan sonra bu renk parası olan giyer mantığından
8:04
yavaş yavaş çıkıp sadece seçilmiş olanlar giyebilir
8:08
aşamasına doğru evrilmeye başladı.
8:10
Yani artı konu giyebilecek paraya değil, aynı zamanda da
8:13
bir seçilmişliğe ihtiyacın vardı.
8:16
Bu kırılma rengi bir statü sembolünden çıkarıyor.
8:19
Uğruna yasalar çıkarılan kan dökülen imparatorlukların
8:23
temeline kazınan bir zırha dönüşecekti.
8:26
O geçişin yaşandığı işin tamamen politize olduğu yerde roma'nın o
8:31
entrikalarla dolu koridorlarında ve bizansın gösterişli
8:35
saraylarında bir fırtına kopacaktı.
8:38
Düşünün şimdi cebinizde hayvani derecede bir para var.
8:42
Mısır'dan roma'ya tahıl getirip satmışsın, imparatorluğun en
8:46
zengin. Tüccarlarından birisin paranı
8:49
harcayacak yer arıyorsun ve diyorsun ki gideyim de kendime
8:52
şu meşhur sur morundan boyanmış. Şöyle boydan boya şatafatlı bir
8:56
togga yaptırayım. Forum da bir salınayım
8:59
yapamazsınız abi bütün servetinizi masaya koysanız da
9:02
yapamıyorsunuz. Çünkü roma'da kıyafet bugünün
9:05
dünyasındaki gibi bir kendini ifade etme ya da moda aracı
9:09
falan değil. Kıyafet sizin kimlik kartınız,
9:12
toplumdaki yerinizin değişmez bir barkoduydu aslında.
9:16
Jul sezar ve sonrasında augustus dönemiyle birlikte mor renk
9:20
yavaş yavaş sivillerin yani parası olan sıradan vatandaşın
9:24
elinden alınıyor. Önce geniş mor şeritler sadece
9:27
senatörlere hak tanınıyor, sonra tamamen mor olan toggta'yı
9:31
giymek sadece ve sadece. Muzaffer, generallere ve
9:36
imparatorlara özel kalınıyor. Tabii bu yasaklamalar silsilesi
9:40
tarihte samtuöry loves yani lüks tüketim yasaları olarak
9:44
biliniyor. Hani bugün kulağa çok absürt
9:46
geliyor değil mi? Devlet senin gardırobuna karışıp
9:49
kardeşim sen burayı yiyemezsin. Sen şu kumaşı kullanamazsın
9:53
demesi inanılmaz bir otorite baskısı ama o dönemin
9:56
sosyolojisinde bu bir anlamda beka meselesine neden biliyor
10:00
musunuz çünkü? Aristokrasiyi.
10:03
Asil ama kanlı elitler, yeni yetme zenginlerin kendi
10:07
aralarına karışmasını, onlarla aynı görsel statüyü paylaşmasını
10:11
kesinlikle istemiyorlar. Soyluluk parayla satın alınamaz,
10:14
onlara göre kısaca mor bu statü ayrımının çekildiği o kalın kan
10:19
kırmızı çizgiydi. Meselenin ciddiyetini anlatmak
10:23
için size cezalardan bahsedeyim. Öyle mor giymişsin al sana 300
10:27
ses tertius idari para cezası bi daha olmasın gibi bi durum yok
10:31
ortada mor rengi imparatorluk. Olmadan üretmek, satmak ya da
10:36
giymek doğrudan vatana ihanetle eş değer tutuluyordu.
10:40
Yanlış duymadınız, vatana ihanet abi yerde bulmuşsun kanundan
10:44
kitaptan haberin yok. Bir parça böyle mor kumaş çok
10:47
sık görmediğim bir renk ulan bu neymiş diyorsun saklıyorsun bir
10:50
şekilde yakalanıyorsun, mallarınıza el konulur, sürgüne
10:53
gönderilirsiniz ya da en kötüsü doğrudan idam ediliyordunuz.
10:57
Düşünebiliyor musunuzdur mu boynunuza taktınız bir renk
11:00
yüzünden kafanız kesiliyor abi işte gücün ve otoritenin ne
11:03
kadar kırılgan? Ne kadar sembollere muhtaç
11:06
olduğunun en güzel kanıtı budur. Bence zaman ilerliyor tabii.
11:10
Romanın ağırlık merkezi doğuya, o canım, konstantinopolise yani
11:14
bugünün istanbul'una kısaca bizans'a kaydığında mor
11:18
rengi'nin bu yasal statüsü bir adım öteye adeta mistik ve ilahi
11:23
bir boyuta taşınıyor. Bizans'lılar işi, romanın o
11:26
pragmatik yasak hoca ciddiyetinden çıkarıp tamamen
11:29
bir hanedanlık kültüne dönüştürüyorlar.
11:31
Imparatorluk sarayında her şey morla kaplanmaya başlıyor dev.
11:35
Çin fermanları mormekkeple imzalanıyor imparatorlar son
11:40
altın işlemeli mor çizmeler giriyorlar falan bir
11:43
imparatorunu mor çizmeleri giymesi, onun dünyevi
11:46
otoritesinin tartışılmazlığının altını çizen en büyük görsel
11:50
şovdu. Ben buradayım abi ve kuralları
11:53
ben koyarım demenin bedensel bir hali.
11:56
Ama sevgili dinleyenler asıl delilik nerede kopuyor biliyor
11:59
musunuz? Porfiro cennet olsun kavramında
12:02
yani türkçesiyle moru odada doğanlar, büyük sarayın içinde
12:06
konstantinopolis'te duvarları ve zeminleri tamamen mısır'dan 1001
12:11
zahmetle getirtilen çok nadir ve son derecede pahalı monrenekli
12:17
portfir taşlarıyla kaplı özel bir doğum odası varmış.
12:21
Imparatorluğun meşru varisi olabilmeniz için annenizin sizi
12:25
mutlaka ama mutlaka bu odada o mor taşların yankısı altında
12:29
doğurması gerekiyordu. Yani iş artık mor giymek gibi
12:33
sonradan edinilen bir haktan çıkmış, meşruiyetin doğrudan
12:36
fiziksel ve genetik bir mekânı haline gelmişti.
12:39
Eğer bu mor portfiroda da doğmadıysanız mesela babanız
12:43
tahta sonradan ele geçirdiyse ve siz taşra'da doğduysanız
12:46
sonradan tahta geçseniz bile halkın ve aristokrasinin gözünde
12:51
hep bir. Acaba olarak kalıyordunuz, hep
12:53
bir meşruiyet kriziniz oluyordu. Düşünsenize bir koskoca
12:56
imparatorluğun kaderi, liderin vasfı, hatta hanedanın yaşama
13:01
hakkı bile ilk nefes alınan odanın duvarlarının rengiyle
13:05
ölçülüyor. Inanılmaz bir psikolojik
13:07
manipülasyon ve kitle yönetimi bu aslında antik dönemin en
13:11
zekice kurgulanmış PR çalışmalarından bir tanesidir.
13:14
Okuduğumda böyle düşündüm. Bu mor güç zehirlenmesinin ve bu
13:18
rengin nasıl yenilmez bir siyasi iradeye dönüştüğünün.
13:22
Efsane bir örneğini altıncı yüzyılda 15 ürustinyan ve eşi
13:27
theodora'nın hikayesinde görürüz.
13:29
Bizans tarihinin en fırtınalı dönemlerinden biri justinian
13:33
tahtta evet ama asıl hikaye teodora da bakın teodora
13:37
hipodromda bir ayıcı kızdı iken artistlikten ve sokaklardan
13:42
gelip imparatoriç olmuş, inanılmaz zeki inanılmaz hırslı
13:46
bir kadın ve bu kadın sokakları da insan psikolojisini de
13:50
sembollerin gücünü de kocasından çok daha.
13:53
Okuyabilen devasa bir siyaset dehası meşhur nika aklanmasını
13:58
tarih okuyanlar belki bilir tarihin en büyük holigan
14:01
isyanlarından biridir. Maviler ve Yeşiller denilen
14:04
ezeliyi iki rakip bunlar birleşiyor.
14:06
Konstantinopolisi yakıp yıkıyorlar.
14:09
Nika yani kazan diye bağırarak sarayın kapılarına dayanıyorlar
14:13
içeride justinian panik içinde gizli geçitlerden gemilere
14:16
hazırlatmış, hazine insandıkları yükletmiş, şehirden kaçıp canını
14:20
kurtarmanın peşinde. Tam o sırada teodora.
14:23
O meşhur mor imparatorluk pelerini ile kocasının ve
14:26
korkudan titreyen generallerin karşısına dikiliyor.
14:29
O ortamı bir hayal edin. Dışarıda alev alev yanan
14:32
yağmalanan bir dünya başkenti, içeride kaçmaya hazırlanan bir
14:36
imparator ve ortada duran eski bir aktris.
14:40
Ama o an dünyanın en tartışmasız en dirayetli kadını theodora o
14:45
odaya buz gibi bir sessizlik çöktürür ve tarihe geçen muazzam
14:49
sözleri söylüyor. Diyor ki, eğer kaçmak istersen
14:53
imparatorun. Ahanda gemiler orda deniz de
14:56
orda ama ben kalıyorum çünkü mor mor diye evet rengi söylüyor en
15:01
asil kefendir. Yani diyor ki ben bu moru
15:05
üzerime bir kere geçirdim. Bu statüye aldım.
15:07
Gerekirse bu renkle bir imparatoriçi olarak ölürüm ama
15:11
sıradan bir mülteci olarak buradan kaçmam ve işte bir
15:14
kadının o renge yüklediği bu anlam o korkak komutanları öyle
15:17
bir gaza getiriyor ki isyan kanlı bir şekilde bastırılıyor
15:21
ve Bizans imparatorluğu o gün o odada bir.
15:24
Metaforu sayesinde yıkılmaktan kurtuluyor.
15:27
Tabii işin sadece siyasi imparatorluk tarafı yok.
15:30
Bizansı ve Avrupa giderek hristiyanlaşıyor ve
15:33
hristiyanlaştıkça morun bu dünyevi mutlak otoritesi yavaş
15:37
yavaş allah'ın emri, ruhani otoriteyle de harmanlanmaya
15:41
başlıyor. Katolik Kilisesi roma
15:43
imparatorluğu'nun sadece hukuki yapısına değil, renk kodlarını
15:48
ve görsel ihtişamını da devralıyor.
15:50
Bugün hala vatikan'a baktığınızda o üst düzey din
15:53
adamlarının, kardinallerin giydikleri kıyafetlerdeki o
15:57
zengin tonları görürsünüz. Gerçi zamanla maliyetlerden
16:00
dolayı kırmızının tonları araya karışmış olsa da teolojik
16:03
kökeninde mor çilenin, günah çıkarmanın ve tanrının o
16:07
ulaşılmaz, yücelinin rengi haline gelmiş, yani
16:11
imparatorların dün. Kılıcıyla kilisenin ruhani asası
16:16
bu kan ve deniz kokan boyanın içinde eriyip tek bir yenilmez
16:21
monoite dönüşüyor işte. Yüzyıllar boyunca bu düzen böyle
16:24
tıkır tıkır işliyor. Dostlar abi, mor renk kralların,
16:29
psikoposların, soyluların o ulaşılamaz, dokunulamaz
16:33
şatolarında halktan tamamen izole bir şekilde statüsünü
16:37
korudu. Sıradan bir insan bırakın mor
16:39
kıyafet giymeyi, hayatı boyunca gerçek bir mor kumaşı.
16:43
Yakından görme şansına bile sahip değildi.
16:46
Ta ki takvimler 19. Yüzyılın ortalarını gösterene
16:50
kadar 18 yaşındaki meraklı bir çocuğun tozlu bir laboratuvarda
16:55
yaptığı devasa bir hata abi o hata o onun adı kimyasal tesadüf
17:00
binlerce yıllık o asilzadete tekerini öyle bir yerle yeksan
17:04
edecekti ki inanamazsınız. Peki neydi bu laboratuvardaki
17:07
kaza 1856 yılının iz kokan londrasını hayal edin kafanızda
17:12
canlandırın 19. Yolun ortaları ingiliz
17:15
imparatorluğu'nun üzerinde güneş batmayan 10 meşhur altın çağları
17:19
adamlar dünyanın 41 yanına yayılmışlar.
17:22
Sömürgeler kurmuşlar, hindistanı falan haritaya raptiye ile
17:26
tutturmuşlar. Adeta askeri güç deseniz zirvede
17:29
donanma deseniz denizleri titretiyor ama gelin görün ki bu
17:33
devasa imparatorluk ordularını durduran koca koca generalleri
17:38
yataklara düşüren küçücük mikroskopik bir düşman var.
17:42
Sıtma tropikal iklimlere afrika'ya.
17:44
Asya'ya giden ingiliz askerleri ve memurları sivrisineklerden
17:48
bulaşan bu hastalıktan kırılıp geçiriliyor.
17:51
Ortada öyle bir çaresizlik var ki, koca imparatorluğun kaderi
17:55
bir tanecik ilaca bağlı. O dönemin şartlarında sıtmanın
17:58
tek bilinen tedavisi var. Oda çinin denilen bir madde.
18:02
Peki bu madde nerede bulunuyor? Abi sadece ve sadece güney
18:06
amerika'nın o balta girmemiş and dağlarında yetişen kına kına
18:10
ağacının kabuklarında yani lojistik olarak tam bir kabus o
18:14
ağa. Hukukları toplanacak da gemilere
18:16
yüklenecek okyanusları aşıp avrupa'ya oradan da
18:20
hindistan'daki askerlere gidecek.
18:22
Hem inanılmaz pahalı hem de tedariki korkunç derecede zor.
18:26
O dönemin meşhur kimya yerleri biz bu kinini laboratuvarda
18:30
sentetik olarak nasıl üretiriz diye harıl harıl çalışıyorlar.
18:34
Ingiliz hükümeti resmen bilim adamlarına diyor ki bize bu
18:38
ilacı yapın abi biz de size ne isterseniz verelim işte tam da
18:42
bu kaosun ve telaşın ortasında sahneye biz.
18:45
Oğlan çıkıyor villiam Henry parkin kendisi o sıralar daha 18
18:49
19 yaşlarında gencecik zehir gibi bir kimya öğrencisi
18:53
dönemine en saygın kimyagerlerinden augustwillien
18:57
von howmanın asistanı olarak kraliyet kimya kolejinde
19:01
çalışıyor. 18 yaşında, ben 18 yaşında neredeydim, ne
19:04
yapıyordum, bir sorguladım. Şimdi geriye gidip böyle neyse
19:08
1856 yılının paskalya tatili sırasında herkes evine
19:13
dinlenmeye çekilmişken bu bizim çocuk Londra.
19:16
Dairesinin çatı katına kurduğu derme çatma laboratuvarında
19:20
hocasının verdiği ödevi yapmaya, yani kömür katranından sentetik
19:24
kinin üretmeye çalışıyor. Şimdi şu kömür katranı olayına
19:27
bir parantez açmak lazım. Çünkü ironinin dibi burası kömür
19:31
katranı dediğimiz şey o dönemki sanayi devriminin kelimenin tam
19:36
anlamıyla çeri çöpü şehirleri aydınlatmak için kullanılan hava
19:40
gazı fabrikalarından arta kalan iğrenç kokan böyle yapış yapış
19:44
simsiyah zehirli bir atık fabrikalar.
19:47
Ne yapacaklarını bilemiyorlar. Böyle nehirlere falan döküp
19:50
ortalığı mahvediyorlar işte hocası ofman da bu endüstriyel
19:53
çöpün içinde bulunan annilin denilen bir maddeden yola
19:56
çıkarak o değerli sıtma ilacını sentezleyebileceklerini
20:00
düşünüyor. Bir tarafta antik dünyanın o 100
20:03
binlerce deniz salyangozun anel edilen kurallara layık gramı 6
20:09
eden sur moru, diğer tarafta abi 19.
20:11
Yüzyılını en pis en değersiz endüstriyel çöpü tarihin cilvesi
20:16
işte genç. Laboratuvarında bu ani alıyor,
20:20
içine potasyum dik romat ekleyip oksitliyor.
20:24
Teoride formüllerin kağıt üzerindeki matematiğine göre
20:27
ortaya renksiz şeffaf bir sıvı yani kinin çıkması lazım ama
20:32
deneyi bitip de tüpün dibine baktığında bir görüyor ki
20:35
felaket ortada şeffaf bir sıvı falan yok.
20:38
Dibe çökmüş simsiyah böyle katran gibi çamurumsu
20:42
olabildiğince iğrenç bir tortu var.
20:44
Sıtma ilacı falan da yapamamış zaten deneyi resmen elinde
20:47
patlamış beceriksiz çocuk şimdi gömeğim 18 yaşında ya kıskandık.
20:52
Normal şartlarda ortama bir bilim insanı ne yapar küfreder o
20:56
tipi alır döker lavaboya yıkar deneye yeniden başlar ama tarih
21:00
ortalama insanlarının değil, o detayı fark eden manyakların
21:04
omuzunda yükseliyor. Zaten birçok buluş sayısız buluş
21:07
da a noktasına varmak için yola çıkılıp o yol üzerinde hiç de
21:11
hedeflenmediği şekilde gözlemlenen şeyler sonucu ortaya
21:14
çık. Buluşlardır.
21:15
Neyse perkin o siyah tortuyu temizlemek için tüpün içine
21:19
biraz alkol döküyor ve o an insanlık tarihinin görsel şöleni
21:24
değişiyor. O iğrenç siyah çamur alkolle
21:27
temas eder etmez çözülmeye başlıyor ve ortaya eşi benzeri
21:31
görülmemiş, doğada olmayan parlaklıkta bir mor renk çıkıyor
21:36
ışıl ışıl böyle adeta radyoaktif gibi parlayan bir mor tabi bizim
21:40
oğlan biraz duraksıyor ilacı falan atıyor, bir köşeye boş
21:44
veriyor kimyager. Yanına ticari zekasını da
21:46
ekleyip hemen bir parça ipek kumaş buluyor ve bu sıvının
21:50
içine daldırıyor. Kumaş rengi hemen emiyor abi ne
21:53
yıkamayla çıkıyor ne de güneşte soluyor.
21:55
Düşünebiliyor musunuz o anki aydınlanmayı yani yani 1'de
21:58
çocuk hani öyle bir şey buluyor ki şanslı da abi bir yandan
22:02
tesadüfen buluyor. Başka bir şey düşünürken kin
22:05
elde etmeyi düşünürken moru buluyor.
22:07
Mor rengini üstüne 1'de bu renk kumaştan silinmiyor, solmuyor
22:11
falan daha ne olsun? Binlerce yıl boyunca insanların
22:15
krallara yaranmak için denizlerin dibinden 10 binlerce
22:19
salyangoz çıkarıp kokular içinde çürüterek elde etmeye çalıştığı
22:23
o ulaşılmaz rengi 18 yaşındaki bir çocuk çatı katındaki derme
22:27
çatma laboratuvarında endüstriyel bir çöpten
22:30
yanlışlıkla sentezliyor. Hemen okulu bırakıyor.
22:33
Babasından, ailesinden ne kadar para varsa borç alıyor.
22:36
Tarihin ilk sentetik boya fabrikasını kuruyor.
22:40
Bulduğu bu maddeye de Fransızca ebe.
22:43
Çiçeği anlamına gelen moov kelimesinden ürettiği mavi yani
22:48
anilin mora adını veriyor. Tabii üretiyor ama malı üretmek
22:52
yetmez. Onu satman pazarlaman da lazım.
22:54
Pırkin'in elinde devrim niteliğinde bir ürün var ama
22:57
tekstilciler başlarda bu yeni kimyasal boyaya çok şüpheyle
23:01
yaklaşıyorlar. Ya kimyasal boya mı olur
23:04
kardeşim? Biz kök boyadan böcekten
23:06
şaşmayız, kafasındalar. Purkine bir PR çalışması bir
23:09
influensır lazım. O dönemin şartlarında ve o
23:12
influencerlar dönemin en güçlü kadınları olarak karşınıza
23:15
çıkıyorlar. Önce Fransa imparatoriçesi evcin
23:19
bu renge bayılıp kıyafetlerinde kullanmaya başlıyor ama asıl
23:22
bomba 1858 yılında patlıyor. Dönemin tartışmasız en büyük
23:27
trend belirleyicisi moda'nın ve gücün kalbi kraliçe Victoria abi
23:32
en büyük kız. Düğününe baştan aşağı bu yeni
23:35
mavi veni moruna boyanmış ipek belbiseyle katılıyor işte o an
23:40
ok yaydan çıkıyor dostlar kraliçe giydiyse artık herkes
23:43
giyebilir statüdür. Artık bu binlerce yıllık o
23:46
asilzade tekeri o samçöry lavs falan hepsi bir gecede çöpe
23:50
gidiyor. Bir anda bütün Londra bütün
23:53
Avrupa mor giyiyor abi herkes mor orta sınıf kadınlar
23:56
fabrikada çalışan işçiler bile bu ucuz ve sentetik mor
24:00
sayesinde kendilerini o eski roma imparatorları.
24:03
Ve asıl hissetme şansına erişiyorlar. 1800 altmışlı
24:07
yıllara tarihçiler mor yıl adını veriyorlar.
24:11
Mavate diyorlar. O dönem ingiliz mizah dergisi
24:15
panç var. Sokaklardaki bu mor
24:17
çılgınlığıyla dalga geçmek için mor kızamık diye karikatürler
24:21
bile çiziyor herkes ama herkes mor giyiyor.
24:24
Renk tarihte ilk defa demokratikleşiyor abi ama
24:28
hikayenin beni asıl büyüleyen boya ve moda kısmı değil abi bu
24:32
tesadüfi buluş sanayi dev. Ve modern bilimin seyrini
24:36
değiştiriyor proki'nin o inanılmaz ticari başarısını ve
24:39
zenginliğini gören diğer bilim insanları ve girişimciler bir
24:42
anda kömür katranının üzerine üşüşüyorlar.
24:45
Ulan bu çöpten boya çıkıyorsa kim bilir daha neler çıkar
24:48
diyorlar ve Almanlar ingilizler devasa kimya laboratuvarları
24:52
kuruyorlar. 10 molekülleri kırıp yeniden birleştirmeye
24:55
başlıyorlar. Bugün alını çok iyi bildiğimiz o
24:57
devasa ilaç firmaları, kimya devleri var ya isimlerini
25:00
saymayayım, reklam olmasın aspirini falan bulan devler işte
25:04
hepsi temelde. Bu sentetik boya yarışından
25:07
doğdu. Bilim insanları bu anilin
25:09
boyalarını geliştirirken, bazı boyaların sadece belirli
25:12
bakterileri boyadığını fark ediyorlar.
25:14
E bu sayede de bakteriyoloji bilimi doğuyor.
25:17
Oradan mikrobiyolojiye geçiyorlar.
25:19
Boyaların yapısını değiştirip ilk modern ağrı kesicileri
25:23
sentetik gübreleri hatta modern patlayıcı.
25:26
CNT gibi şeyleri ve nihayetinde plastikleri buluyorlar.
25:31
Inanılmaz bir kelebek etkisi inanılmaz bir zincirleme
25:34
reaksiyon. Siz ısıtma ilacı bulacağım diye
25:37
yola çıkıyorsunuz. Abi yanlışlıkla bir renk
25:39
buluyorsunuz. O renk modayı değiştiriyor.
25:42
O moda devasa bir kimya endüstrisi yaratıyor ve o
25:45
endüstri bugün içtiğimiz ilaçtan kullandığımız telefona kadar
25:49
modern dünyanın temellerini atıyor. 18 yaşındaki bir çocuğun
25:52
o siyah tortuyu lavaboya dökmemesi bir anlamda modern
25:56
çağının anah. Çeviren muazzam bir an.
25:59
Peki Fırat kimya dünyası bu rengi fabrikalara hapsediyor,
26:03
halkın üzerine boca ediyor. O zaman bölüm bitti abi morun
26:06
hikayesi bu kadar mı? Hayır.
26:08
Tabii ki ağır kibirli ve aristokratik yükünden kurtulan
26:12
bir renk var ortada. Bu sefer bambaşka bir dünyanın
26:15
çok daha açıldığın çok daha isyankar bir dünyanın radarına
26:19
giriyor işin içine sanatçılar, ressamlar sınırları zorlayan
26:22
müzisyenler girmeye başlıyor. Sentetik olarak elde edilebilir
26:26
hale geliyor. Bu renk tuvaldeki gölgeleri
26:28
baştan çizecek. Sahnelerdeki gitarların rengini
26:31
değiştirecek insan psikolojisinde çok daha
26:34
karanlık, çok daha aslında gizemli odaların kapısını
26:37
aralayacak. Düşünün binlerce yıl boyunca
26:40
ressamlar için mor ulaşılması imkansız bir efsane.
26:44
Yani bir Meryem ana tablosu yapacaksın diyelim, o pelerini
26:47
mora boyamak istiyorsan, siparişi veren kilisenin veya
26:51
dükün kesesinin ağzını epey açması gerekiyordu.
26:55
Lazili falan eziyorlar, kırmızıyla karıştırıyorlar.
26:57
Dünyanın masrafı ama pırk'in o meşhur laboratuvar kazasından
27:02
sonra ne oluyor boya tüplere giriyor, ucuzluyor ve sokağa
27:06
iniyor işte. Tam o dönemde 19.
27:08
Yüzyılın sonlarına doğru fransa'da sanatı kökünden
27:11
sarsacak bir grup serseri yani empresyonistler ortaya çıkıyor.
27:16
Claude monet, rinoer, pisaro gibi adamlar bu adamlar
27:20
atölyelere kapanıyorlar. Karanlı kasvetli, kahverengi
27:24
tomlu klasik tablo. Yapmayı reddediyorlar.
27:27
Diyorlar ki abi çıkalım, şu açık havaya güneşi ışığı görelim.
27:31
Hayatı olduğu gibi resmedelim diyorlar ve dışarı çıktıklarında
27:35
çok acayip o güne kadar kimsenin pek dillendirmeye cesaret
27:38
edemediği bir şey fark ediyorlar.
27:40
Gölgeler siyah değil bize küçüklükten beri öğretilen o
27:43
ezber vardır ya gölge siyahtır, gri çalar, hayır efendim mönet
27:47
ve tayfası doğaya baktıklarında gölgelerin aslında etraftaki
27:52
renklerin yansımalarıyla dolu olduğunu ve özellikle mor ve
27:55
eflatun ton. Da titreştiğini görmüşler.
27:58
Havanın o pusumda ağaçların ardında hep o lillatonları vardı
28:03
onlara göre tabii bu adamlar tuvallerine o canlı bas bas
28:06
bağıra morları lira, rengi, gölgeleri basınca dönemin o
28:10
burnundan kıl aldırmayan saygın sanat eleştirmenleri sinir krizi
28:14
geçiriyorlar, titriyorlar böyle klasik sanat camiası bu yeni
28:18
akım o kadar aşağılıyor ki o kadar böyle alaya alıyorlar.
28:21
Bu duruma tıbbi bir isim bile uyduruyorlar videolet tomanya
28:25
yani mor tut. Ya da mor deliliği o dönemin
28:28
Paris gazetelerini falan okursanız inanamazsınız.
28:31
Eleştirmenler gayet ciddi ciddi mont ve arkadaşlarının
28:35
gözlerinde katarakt olduğunu ya da sarı noktalarında bir
28:38
hastalık geliştiği için dünyayı mor gördüklerini falan iddia
28:41
ediyorlar. Yani adamların farklı bir bakış
28:43
açısı yakaladığının ışığı farklı okuduğunu kabullenmektense
28:47
onları doğrudan klinik vaka ilan etmeyi tercih ediyorlar.
28:50
Cehaletin ve statükonun o kibirli hali işte her devirde
28:54
aynı ama işin aslı o sanat tüccarlar.
28:57
Burun kıvırdığı hastalıklı ressamlar, bilimsel gerçeğe
29:00
herkesten çok daha yakın işin fizik optik tarafına şöyle bir
29:04
uzanalım, sir ayzek newton baba o meşhur prizma deneyini
29:08
hatırlarsınız. Liseden ortaokuldan belki de
29:10
beyaz ışığı prizmadan geçirir ve o gökkuşağı renkleri duvara
29:14
yansır işte o görünür ışık spektrumunun en ucunda en sınır
29:18
noktasına ne var abi? Mor dalga boyu en kısa ama
29:23
enerjisi en yüksek renktir. Mor insan gözünün görebileceği
29:26
mutlak sınır karakoludur adeta. Ondan sonra bizim biyolojimiz
29:29
için karanlıktır. Tamamen bir bilinmezlik.
29:32
Peki ne var ötesinde ultraviyoli abi yani mor ötesi 1801 yılında
29:38
yohanwilliam briter adlı bir alman fizikçi.
29:41
Gümüş klorür kağıtlarıyla deney yaparken görünür mor ışığın da
29:46
ötesinde gözle görülmeyen ama kimyasal reaksiyon yaratan
29:50
muazzam bir enerji dalgası keşfediyor.
29:52
Morutesi ışınları görüyor. Düşünün evrenin öyle bir katmanı
29:55
var ki biz çıplak gözle göremiyoruz ama orada.
29:59
Nasıl bağırıyor? Tenimizi yakıyor, güneş kremi
30:01
sürmemize sebep oluyor. Suç mahallinde kan izlerini
30:04
parlatıyor. Banknotların sahtesini
30:06
yakalıyor. Hatta arılar çiçeklerdeki
30:09
nektarın yolunu bulmak için bu mor ötesi ışınları
30:12
görebiliyorlar. Çiçekler arılara adeta gel oğlum
30:15
buraya gel. Polen burda yakında diyen devasa
30:19
mor ötesi neon tabelalar açıyor yani mor bizim o sınırlı
30:23
biyolojik kapasitemizle evrenin o devasa görünmez sırlar
30:28
arasındaki fiziksel köprünün ta kendisi abi işte insan
30:32
psikolojisi, bilinçaltımız morun bu sınırda olma halini binlerce
30:38
yıldır bir şekilde seziyor dostlar renk teorisine
30:41
baktığınızda mor iki zıt kutbun. Soğuk, mantıklı ve mesafeli mavi
30:46
ile sıcak vahşi ve saldırgan kırmızının evliliğinden doğar.
30:50
Hem ateştir hem buzdur. Çok ciddi bir psikolojik
30:54
çelişkidir aslında bu yüzden psikolojide mor her zaman
30:57
gizemin, büyünün, yaratıcılığın ve spiritüel dünyanın rengi
31:01
olarak kodlanmıştır. Dikkat edin falcıların,
31:04
medyumların çadırları genelde mordur, sihirbazların
31:07
pelerinleri, mordur, yenilik ve sınırları aşmayı vaat eden
31:10
yaratıcılık ajanslarının, teknoloji firmalarının
31:13
logolarına bir bak. Ve moru çok severler, çünkü mor
31:16
beyninize doğrudan şu mesajı fısıldar ben sıradan olanın,
31:21
görünenin ve bilinenin ötesindeyim.
31:23
Bu ötesinde olma gerçekliğin sınırlarını aşma hissi 20.
31:27
Yüzyıla geldiğimizde o resim atölyelerinden taşıyıp doğrudan
31:30
müzik sahnelerini ve popüler kültüre, özellikle de
31:33
altmışların o pisik ederlik dünyasına bomba gibi düşüyor.
31:37
Gençler zihinlerinin sınırlarını zorlarken yeni algı boyutları
31:41
ararken karşılarına yine o görünür sipek durumun sonundaki
31:45
renk çıkıyor. Jimmy hendrix'in efsanevi perpıl
31:49
heis yani mor siz şarkısını düşünün.
31:52
Mesela sadece bir şarkı değil abi bir neslin zihinsel
31:55
durumunun o gerçeklik algısıyla oynayan sistemi reddeden
31:59
isyankar ruh halinin marşı da adeta oradaki mor artık bir
32:03
krallık tacı değil. Zihinsel bir devrimin dumanı ama
32:06
eğer müzik sah. Tuz ve mor kelimelerinin aynı
32:09
cümlede kullanıyorsak orada bir dakika durup ceketimizin
32:12
düğmelerinin şöyle bir iliklememiz lazım, karşımızda
32:15
müzik tarihinin bence gördüğü, en yetenekli, en sınırı tanımaz.
32:19
En tuhaf dehalarından biri abi Prens var ve onun yeri
32:23
göğünleten dinlerken insanın tüylerini diken diken eden
32:27
başyapıtı pearple rain tabii bizim bu abi sadece.
32:33
Bir kostüm kliplerinde kullandığı güzel bir sahne
32:35
dekoru olarak kullanmıyor. Moru adam kelimenin tam
32:38
anlamıyla bu rengin ruhunu, kendi bedeniyle, kimliğiyle
32:41
bütünleştiriyor. Antik dünyanın o asil kibirliği
32:45
ulaşılamaz, morunu alıyor, abi içine elektrogitarın
32:48
çığlıklarını dinginsiz bir cinselliği, ruhani bir arayışı
32:52
ve saf rock'n rol enerjisini basıp yeni baştan inşa ediyor.
32:57
Bu mor yağmur metaforu bile kendi için o kadar derin o kadar
33:00
efsane bir ki prense zamanında sormuşlar, nedir abi bu perbül
33:05
rayının anlamı nereden çıktı diye?
33:06
O da çok net bir şekilde şöyle diyor, gökyüzünde kan olduğunda
33:10
yani kıyamet koparken yani felaket anında okan kırmızısıyla
33:14
gökyüzünün mavisinin karışımı mor olur.
33:17
Mor yağmur dünyanın sonunun gelmesi ve senin inancının
33:21
tanrının seni o mor yağmurun içinden güvenle geçirmesidir.
33:25
Vay anasını sayın seyirciler adamdaki sanatsal derinlik,
33:28
süper hem apukalptik kıyamet gibi korkunç bir son var işin
33:32
içinde hem de muazzam ilahi bir teslimiyet ve sığınma hissi.
33:36
Zaten princenin kendi stüdyosunun o devasa yaratıcılık
33:40
merkezinin adı bile paislie parktı ve içi dışı komple mor
33:43
tasarlanmış bir yer. O morun sadece gözle görülen bir
33:47
dalga boyu değil, bir var oluş frekansı olduğunu çok iyi çözen
33:50
bir sanatçı abi yani anlayacağınız dostlar,
33:53
empresyonistlerin fırçalarından dam.
33:55
Hani o dışlanmış dalga geçilen lira gölgeler, yıllar içinde
33:59
Jimmy hendrix'in amfilerinden süzülen sise pirincin o meşhur
34:04
özel yapım mor gitarından dökülen ölümsüz notalara
34:07
dönüşüyor. Mor krallarını o ağır kan kokan
34:10
zırhı olmaktan çıkıyor. Avan garden, delilerin,
34:14
aşıkların ve hayalperestlerin sığındığı bir liman haline
34:17
geliyor. Zihnin ve toplumun sınırlarını
34:20
zorlayan her sanatsal hareketin arka planında o spektrumun son
34:25
rengi gök kuşağındaki o son renk inatla parlıyor abi evet sona
34:29
doğru gelirken biraz da günümüze yaklaşalım. 20.
34:32
Yüzyılın başlarına gidelim şöyle ingiltere'ye yine yine puslu bir
34:36
Londra bu sefer kralların askerleri ya da zengin tüccarlar
34:39
değil, fabrikalarda üç kuruşa çalıştırılan evleri hapsedilen
34:43
oğlum sizin aklınız siyasete ermez denilerek oy hakkı elinden
34:47
alınan kadınlar yürüyor. Sokaklarda sufrajet hareketi
34:51
tarih okuyanlar mutlaka hatırlar. 10 meşhur emevin
34:54
pankart ve kurduğu kadınların sosyal ve politik birliği işte
34:59
bu kadınlar abi sadece cam çerçeve indirip eylem
35:01
yapmıyorlar. Tarihin gördüğü en zekice en
35:04
vizyonel halkla ilişkiler ve marka kampanyalarından birini
35:08
yönetiyorlar. Bir kimliğe uzaktan bakıldığında
35:10
bile onları birleştirecek bir görsel güce ihtiyaçları vardı.
35:14
Öyle gelişigüzel değil masaya oturup kafa patlatarak
35:17
kendilerine üç renk seçiyorlar. Yeşil beyaz ve mevzu bahis mor
35:22
yeşil yeni bir başlangıcı ve umudu beyaz özel hayattaki ve
35:26
politikadaki saflığı temsil ediyordu.
35:29
Morda emelinin kendi yayın organlarında açıkladığı şekliyle
35:33
her bir süper jetin damarlarında akan o asil kanı özgürlük uğruna
35:37
gösterilen o sarsılmaz sadakati ve insanın doğuştan gelen
35:41
saygınlığını temsil ediyormuş. Binlerce yıl boyunca o kibirli
35:45
roma imparatorlarının ben tanrıının yeryüzündeki
35:48
gölgesiyim. Ingiliz sadece ben giyerim,
35:51
giyeni de asarım dediği o ulaşılamaz.
35:53
Asilzademuruna alıyorlar ve doğrudan sokaktaki fabrikadaki
35:57
mutfaktaki sıradan kadının damarlarındaki kana
36:00
eşitliyorlar. Sen asil falan değilsin.
36:02
Asalet bizim insan olma hakkımızda demenin o hiyerarşiyi
36:06
paramparça etmenin optik hali resmen yani bir hack aslında
36:09
bence tabi varacağım noktayı az çok tahmin etmişsinizdir. 20.
36:12
Yüzyılın ortalarını geçiyoruz, altmışlara gidiyoruz, yetmişlere
36:16
gidiyoruz abi ikinci dalga feminist hareketinin de doğrudan
36:19
kucağına düş. Diyor bu miras hatta amerika'da
36:22
lawnder manis yani lavanta tehlikesi diye çok acayip bir
36:25
olay var. Dönemin ünlü ana akım
36:28
feministlerinden badyden hareketin içindeki lezbiyen
36:32
kadınları biraz dışlamak ve harekete zarar vereceklerini
36:35
iddia etmek için onlara lavanta tehlikesi diyor.
36:38
Yani bir nevi onları ötekileştirmeye çalışıyor ama o
36:42
aktivist kadınlar ne yapıyor biliyor musunuz?
36:44
Geri adım atmak yerine ertesi günkü devasa kongreye,
36:47
üzerlerinde kocaman lavanta tehlikesi yazan mosmor
36:51
tişörtlerle basıyorlar. Salonu bize tehlike mi
36:54
diyorsunuz? Biz buradayız ve tehlikeyiz
36:56
diyerek o aşağılama kelimesini alıp bir onur nişanı gibi
37:00
göğüslerine takıyorlar. Mor bir kez daha o
37:03
dışlananların, istenmeyenlerin isyan zırhı onu veriyor zaten
37:07
sadece feminizmin değil bütün bir lgbt.
37:11
Plus hareketinin de kalbinde o gökkuşağı bayrağının içinde
37:15
morun çok özel, çok yakıcı bir yeri var.
37:18
Ben her zaman olduğu gibi bu tür meselelere tarafsız bakıyorum.
37:20
Herkesin hayatı kendine abi. Fakat aşırılıkçı feminizm, yani
37:25
radikal feminizm, her ideolojinin radikal halinin ne
37:28
olduğu gibi o hareketin içeriğini, muhtevasını
37:32
anlamsızlaştırıyor. Biraz bile olsa yani o dönemki
37:35
insanların verdiği mücadeleyle bu dönemki abuk sabuk mücadeleyi
37:38
birbirine karıştırmamak lazım. Kadın haklarını sav.
37:42
Kadın haklarını gerçekten savunmaktı.
37:44
Bugün bu noktadan uzaklaşılan bir noktadayız.
37:47
Ne yazık ki şimdi toplumsal cinsiyet denilen o katı
37:50
kuralları bir düşünün abi hani eskiden hastaneden çıkarken kız
37:53
çocuklarına pembe, erkek çocuklarına mavi battaniye
37:56
dayatılır ya o iki deliliği o ya busun ya şu saçmalığını renk
38:00
paletinde nasıl yıkarsınız? Tabi ki o kırmızıının veya
38:04
pembenin ateşiyle mavinin soğukluğunu aynı potada eriterek
38:08
mor bu yüzden quir kültürünün de birleşme noktasıdır kutulara.
38:13
O siyah, beyaz ya da pembe mavi dünyayı reddedip spektrumun en
38:17
ucunda kendi kurallarınla var olmayı temsil eder.
38:20
Yani aslına bakar mısınız? Mor rengi temsiliyet olarak iki
38:24
aşırı uç olmaktansa ortada buluşmayı söyleyen bir renk
38:28
alsın. Fakat bugün baktığımızda radikal
38:31
hareketler aşırılıkçılığa kaçıyorlar peki?
38:34
Fırat iyi hoş anlatıyorsun da abi insanoğlu bu renge bu kadar
38:39
devasa anlamlar yüklemiş. Oğluna yasalar çıkarmış,
38:42
laboratuvarlarda kan ter içinde kalıp çöplerden sentezlemiş,
38:46
sokaklarda bayrak yapmış falan da bu doğa ana neden bu kadar
38:50
ketum neden etrafımızda şöyle şakır, şakır, mor ormanlar,
38:54
mosmor koşutan, geyikler falan yok.
38:56
Bu sorunun cevabı biyolojinin inanılmaz derecede pragmatik
39:00
hesapçı yapısında gizli doğa enerjiyi boşa harcamayı hiç
39:04
sevmiyor dostlar ve fiz. Olarak mor pigment üretmek,
39:07
biyolojik bir canlı için ciddi anlamda pahalı ve zor bir iş
39:10
bitkilere bakıyorsunuz antiosiyanin diye bir pigment
39:13
grubu var. Kırmızı lahana patlıcan, bazı
39:16
orkide türleri falan rengini buradan alıyor ama bu pigment o
39:19
kadar kaprisli. O kadar kararsız bir meret ki
39:22
toprağın PH değeri azıcık değişsin.
39:24
Güneş ışığının açısı hafif bozulsun.
39:26
O anto siyannin hemen karakter değiştiriyor.
39:29
Hop kırmızıya dönüveriyor. Ya da pembeleşiyor ya da maviye
39:33
çalıyor. Saf stabil bir mor rengi bitki
39:36
de tutturmak sürekli o hassas kimyasal dengeyi korumayı
39:39
gerektiriyor. E bitki de ben hayatta kalmaya
39:42
fotosintez yapmaya çalışıyorum. Abi sizin o asil renginizle mi
39:45
uğraşacağım deyip işin kolayına yani klorofilin o baskın
39:49
yeşiline kaçıyor. Hayvanlar alemine indiğinizde
39:51
ise durum daha da trajikomik doğada kuşlar da, kelebeklerde
39:56
ya da balıklarda gördüğünüz o parlak morların çok büyük bir
40:00
kısmı aslında gerçek bir renk yani.
40:02
Pigment değil, biyologlar buna yapısal renk diyorlar.
40:05
Yani hayvanın kanadındaki ya da pulundaki tüyler mikroskopik
40:08
düzeyde öğlen nanometrik bir geometriyle dizilmiş ki güneş
40:12
ışığı oraya çarptığında diğer bütün renkleri emiyor.
40:15
Sadece mor dalga boyunu kırıp bizim gözümüze fırlatıyor abi
40:19
mesela ben şunu gördüm biliyorum belki sizlerde yaşam içerisine
40:23
denk gelmişsinizdir atıyorum. Otobüslerdeki perde güneş işe
40:27
geliyor diye çektin tamam mı? Üstümle siyah bir pantolonu
40:30
varsa o pantolon işte per. Yine göre de tabii ki bu durum
40:34
değişiyor ama o pantolon morumsu bir renge kayıyor.
40:37
Abi sizlerde de olduğunu bilmiyorum.
40:39
Bu bende çok oluyor. Morla böyle lacivert arası koyu
40:42
bir mora doğru kaçan bir renk aslında ortada gerçekten mor var
40:47
mı? Tabi ki yok hayvan rengi de işte
40:49
böyle kendi vücudunda mor bir boya üretmiyor.
40:51
Bu hayvan adeta tüylerindeki o minicik prizmalarla fizik
40:55
kurallarını kullanıp bizim beynimizi hackliyor illüzyon
40:58
yapıyor. Yani evremin milyonlarca yıllık
41:01
tarihinde bile bu rengin maddesini üret.
41:03
Tense ışıkla göz yanılması yapmak çok daha ucuza gelmiş, o
41:07
kadar nadir, o kadar değerli bir frekanstan bahsediyoruz.
41:11
Mavi rengi de böyle. Bu arada gelelim bugüne o
41:13
plazalara, dijital ajanslara, reklam panolarına, bütün o kimya
41:17
sanayisine dijital ekranların piksellerine rağmen bugün
41:21
romalılardan çok mu farklıyız? Pek sayılmaz.
41:23
Sadece krallarımızın ve tasmalarımızın adı değişti.
41:27
Abi panton renk enstitüsü diye bir kurum var, kesin
41:30
duymuşsunuzdur. Bu adamlar her sene toplanıp bu
41:33
yılın rengi. Sudur diye bir fetva
41:35
yayınlıyorlar. Resmen ve ne zaman dünyada büyük
41:38
bir kriz olsa bir buhran dönemi yaşansa insanlar geleceğe dair
41:42
bir bilinmezlik, bir ruhani çıkış yolu, arasa pantolon
41:45
masaya morun bir tonunu vuruyor. 2018'de ultraviyole dediler.
41:48
Yakın zamanda veri perry falan çıkardılar.
41:51
Peki sonra ne oluyor abi? Ertesi gün uyanıyorsun, o çok
41:54
sevdiğin markaların vitrinleri, teknoloji devlerinin yeni
41:57
piyasaya sürdüğü o fahiş fiyatlı telefonların kasaları, araba
42:01
lansmanları, hatta ot. Rus kafadaki kupalar bir anda bu
42:07
mortonlarına bürünü veriyor. Çünkü devasa şirketler pazarlama
42:10
gururları şunu çok iyi biliyor. Bizim o ilkel beynimiz DN a'mıza
42:14
kazınmış. O binlerce yıllık miras
42:17
sayesinde mor gördüğü an öte alem bir statü, yenilikçi bir
42:21
sınır ihlali hissediyor. Rengi ne kadar ucuzlatırsanız
42:24
ucuzlatın sentetik olarak ne kadar seri üretirseniz üretin
42:28
zihnimizdeki o mor efsanesi kolay kolay silinmiyor bize o
42:32
gizem'i o farklı olma hissini satmaya devam ediyorlar.
42:35
Biz de afiyetle yiyoruz, işte böyle sevgili dinleyenler, doğu
42:40
akdeniz'in dibinde kendi halinde takılan ve avcıları korkutmak
42:43
için salgı üreten, o gariban dikenli salyangozlardan roma'nın
42:48
kan kokan entrika dolu porfir odalarına 18 yaşındaki bir kimya
42:52
öğrencisinden bahsettik. Çatı katındaki o isli
42:55
laboratuvar hatasından dünyanın kaderini değiştiren sentetik
42:59
sanayiye monitin o aşağılanan dila gölgelerinden princeton o
43:04
epic gitar sololar. Ve kadınların sokaklarda eşitlik
43:08
için taşıdığı pankartlara kadar masamıza yatırdığımız bu mor
43:12
sadece ışığın kırılmasıyla oluşan basit bir dalga boyu
43:15
değil, insanlığın kibrinin arayışının, isyanın ve o
43:20
sınırları aşma arzusunun en net biyografilerinden biri ve ben de
43:24
bu rengi o yüzden araştırma ve aktarma gereği duydum.
43:28
Bölümü kapatırken ufak bir hatırlatma yapayım.
43:30
Eğer bu tarz derinlikli, bağlantılı ve biraz da zihni
43:33
gıdıklayan hikayeleri seviyorsanız 8, 20, beşli 8.
43:37
Gün 25 saat podcastimizi takip etmeyi o bildirim çanlarını
43:41
falan açmayı unutmayın. Böyle taleplerde çok
43:43
bulunmuyorum ama şimdiden çok teşekkür ederim.
43:46
Sizler bu beğenileri ve güzel dönükleri yaptığınıza ben daha
43:49
çok kendimi araştırırken ya da bir şeyler anlatırken buluyorum.
43:53
Bir kazan kazan durumu aslında bu kendinize zihninize
43:57
etrafınızdaki renklere çok iyi bakın.
43:59
Sekizinci gün 25 saatten şimdilik bu kadar hoşça kalın.