Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Claude Monet za szafą w Olkuszu: historia skradzionej „Plaży w Pourville”

Transcript

Claude Monet za szafą w Olkuszu: historia skradzionej „Plaży w Pourville” · Art Perspective – podcast o sztuce

0:04
SPEAKER_01: Przez dwa dni ludzie przechodzili przez zalę w Muzeum Narodowym w Poznaniu.
0:09
SPEAKER_01: Stawali przed obrazem Claude'a Moneta, kiwali głową i szli dalej.
0:14
SPEAKER_01: Zadowoleni.
0:15
SPEAKER_01: No przecież zobaczyli Moneta.
0:18
SPEAKER_01: A tak naprawdę nie widzieli Moneta.
0:20
SPEAKER_01: Patrzyli na kartonową reprodukcję przyklejoną do szyby.
0:25
SPEAKER_01: Prawdziwy obraz leżał w tym czasie zwinięty w mieszkaniu w małym mieście
0:30
SPEAKER_01: na południu Polski za szafą.
0:33
SPEAKER_01: Cześć, z tej strony Dorota, a wy słuchacie Art Perspective.
0:38
SPEAKER_01: Dzisiaj historia,
0:39
SPEAKER_01: która ma w sobie wszystko, co lubię w sprawach kryminalnych związanych ze sztuką.
0:45
SPEAKER_01: Jest złodziej, który nie był zawodowcem.
0:48
SPEAKER_01: Jest łup, którego nie dało się sprzedać.
0:52
SPEAKER_01: Jest 10 lat absolutnej ciszy i wyrok,
0:56
SPEAKER_01: który zaskoczył pół Polski, bo sąd uznał fascynację sztuką za okoliczność łagodzącą.
1:03
SPEAKER_01: A na końcu jest blizna, której nikt nigdy nie zetrze, bo etyka konserwatorska tego zabrania.
1:12
SPEAKER_01: To opowieść o jedynym monecie w polskich zbiorach muzealnych i o tym jak łatwo go było ukraść.
1:20
SPEAKER_01: Ale też co dla mnie najciekawsze o tym jak niewiele naprawdę widzimy,
1:26
SPEAKER_01: kiedy jesteśmy przekonani, że patrzymy.
1:29
SPEAKER_01: Zaczynamy od poranka, w którym ktoś wreszcie podszedł bliżej.
1:36
SPEAKER_01: 19 września 2000 roku, wtorek rano, Muzeum Narodowe w Poznaniu.
1:44
SPEAKER_01: Sala z malarstwem obcym, ta do której ludzie wchodzą zwykle na końcu, kiedy bolą was już nogi.
1:52
SPEAKER_01: Pracownica muzeum przechodzi obok jednego z obrazów i zatrzymuje się.
1:57
SPEAKER_01: Bo coś jej nie pasuje.
2:00
SPEAKER_01: Nie potrafi od razu powiedzieć co.
2:02
SPEAKER_01: Obraz jakby odstawał od ramy.
2:06
SPEAKER_01: Kolory były dziwnie płaskie, jakby ktoś zostawił go na słońcu na kilka lat.
2:12
SPEAKER_01: Podeszła bliżej.
2:14
SPEAKER_01: W ramie nie było obrazu.
2:16
SPEAKER_01: W ramie był karton.
2:20
SPEAKER_01: Zwykła kolorowa reprodukcja, wydruk przyklejony od środka do szyby.
2:26
SPEAKER_01: Z odległości dwóch,
2:28
SPEAKER_01: trzech metrów w muzealnym świetle wyglądał wystarczająco przekonująco,
2:35
SPEAKER_01: żeby nikt przez dwa dni nie zwrócił na niego uwagi.
2:39
SPEAKER_01: Ani zwiedzający, ani pracownicy sali.
2:43
SPEAKER_01: Dopiero z bliska widać było, że to papier.
2:48
SPEAKER_01: Zniknęła plaża w Purvi, Clodamoneta.
2:52
SPEAKER_01: Jedyny monet w polskich zbiorach muzealnych.
2:56
SPEAKER_01: Nie jeden z kilku, nie najważniejszy z grupy.
3:00
SPEAKER_01: Jedyny.
3:02
SPEAKER_01: I tu zaczyna się historia,
3:03
SPEAKER_01: która przez następne 10 lat będzie regularnie wracać
3:07
SPEAKER_01: w polskich mediach jako sprawa nierozwiązana,
3:11
SPEAKER_01: a potem wróci jeszcze raz w styczniu 2010 roku z zakończeniem,
3:17
SPEAKER_01: którego nikt nie przewidział.
3:19
SPEAKER_01: Bo obraz nie pojechał do Amsterdamu ani do Londynu.
3:24
SPEAKER_01: Nie trafił do żadnej szwajcarskiej skrytki.
3:28
SPEAKER_01: Nie kupił go żaden kolekcjoner z listy najbogatszych ludzi świata.
3:34
SPEAKER_01: Obraz stał przez dekadę za szafą w mieszkaniu w Olkuszu.
3:39
SPEAKER_01: U rodziców bezrobotnego mężczyzny, który nigdy poważnie nie próbował go sprzedać.
3:46
SPEAKER_01: Ale zanim dojdziemy do Olkusza,
3:50
SPEAKER_01: Musimy cofnąć się do plaży w Normandii,
3:53
SPEAKER_01: bo ten obraz ma swoją własną biografię i jest ona równie ciekawa co kradzież.
4:00
SPEAKER_01: Luty 1882 roku.
4:01
SPEAKER_01: Claude Monet ma 41 lat i jest w bardzo złym stanie.
4:03
SPEAKER_01: Jego żona Camille zmarła 3 lata wcześniej w 1879 roku na raka.
4:17
SPEAKER_01: Monet mieszka w skomplikowanym układzie rodzinnym z Alice Hoshede,
4:24
SPEAKER_01: żoną swojego dawnego mecenasa Ernesta Hoshede, który zbankrutował.
4:31
SPEAKER_01: Razem wychowują ósemkę dzieci z dwóch małżeństw.
4:35
SPEAKER_01: Ernest formalnie wciąż żyje i wciąż jest mężem Alice,
4:39
SPEAKER_01: co w katolickiej Francji lat osiemdziesiątych oznacza,
4:43
SPEAKER_01: że cała ta konstrukcja jest towarzyskim skandalem.
4:48
SPEAKER_01: Monet ma długi,
4:49
SPEAKER_01: ma też coraz większe wątpliwości,
4:52
SPEAKER_01: czy impresjonizm jako ruch jeszcze istnieje, bo grupa rozpada się na jego oczach.
4:58
SPEAKER_01: Wtedy wyjeżdża nad morze,
5:00
SPEAKER_01: najpierw do Dieppe,
5:03
SPEAKER_01: ale Dieppe mu się nie podoba,
5:05
SPEAKER_01: jest zbyt eleganckie, zbyt kurortowe, pełne Paryżan w kapeluszach.
5:11
SPEAKER_01: Przenosi się kilka kilometrów na zachód do maleńkiej wioski Purvii.
5:17
SPEAKER_01: Zatrzymuje się w gospodzie u człowieka nazwiskiem Paul Graff,
5:21
SPEAKER_01: którego w listach nazywa po prostu Perpol, czyli ojciec Paul.
5:27
SPEAKER_01: Pisze do Alice niemal codziennie,
5:29
SPEAKER_01: skarży się na pogodę,
5:31
SPEAKER_01: na wiatr, na to, że może nigdy nie chce wyglądać dwa razy z rzędu tak samo.
5:38
SPEAKER_01: Skarży się, że przez to musi zaczynać od nowa.
5:41
SPEAKER_01: I maluje.
5:42
SPEAKER_01: Bardzo dużo.
5:43
SPEAKER_01: W ciągu tego jednego roku,
5:45
SPEAKER_01: między lutym a październikiem 1882 roku,
5:50
SPEAKER_01: między Pourville, Verangeville i okolicami powstaje kilkadziesiąt płócien.
5:57
SPEAKER_01: Klify, chatka celnika na Urwisku,
6:01
SPEAKER_01: kościół w Verangeville, morze widziane z góry i morze widziane z poziomu piasku.
6:09
SPEAKER_01: Latem wraca do Purvi z Alice i dziećmi i wynajmuje willę na całe wakacje.
6:15
SPEAKER_01: To jest ten okres,
6:16
SPEAKER_01: w którym Monet po raz pierwszy naprawdę systematycznie maluje ten sam motyw
6:21
SPEAKER_01: w różnym świetle.
6:23
SPEAKER_01: Jeszcze nie nazywa tego serią.
6:26
SPEAKER_01: Do stogów siana zostało mu 7 lat.
6:29
SPEAKER_01: Poznańska plaża w Purvi pochodzi właśnie z 1882 roku.
6:36
SPEAKER_01: To nie jest wielki efektowny obraz,
6:38
SPEAKER_01: to niewielkie płótno,
6:40
SPEAKER_01: na którym jest piasek,
6:42
SPEAKER_01: woda, niebo, drobne figurki ludzi zaznaczone kilkoma pociągnięciami pędzla.
6:48
SPEAKER_01: Wszystko rozegrane na relacji między szarością, błękitem i ciepłym różem.
6:54
SPEAKER_01: Obraz, przy którym w muzeum stoi się chwilę, a potem idzie dalej.
6:59
SPEAKER_01: Dokładnie taki, jakiego nikt nie pilnuje ze szczególną uwagą.
7:05
SPEAKER_01: A jak trafił do Poznania?
7:07
SPEAKER_01: I tu jest moment,
7:08
SPEAKER_01: który wielu osobom umyka,
7:10
SPEAKER_01: bo intuicyjnie zakładamy,
7:12
SPEAKER_01: że dzieła w polskich muzeach to albo dary polskich kolekcjonerów,
7:18
SPEAKER_01: albo zdobycze powojenne.
7:20
SPEAKER_01: Tymczasem Plaża w Purvi została kupiona w 1906 roku i kupiło ją muzeum niemieckie.
7:30
SPEAKER_01: Poznań wtedy nazywał się Posen,
7:33
SPEAKER_01: był stolicą pruskiej prowincji, a instytucja nazywała się Kaiser Friedrich Museum.
7:40
SPEAKER_01: Otwarto ją w 1904 roku i była pomyślana jako prestiżowy niemiecki gest kulturalny
7:48
SPEAKER_01: na wschodniej rubieży cesarstwa.
7:51
SPEAKER_01: Ale ta polityczna geneza miała nieoczekiwany skutek uboczny.
7:56
SPEAKER_01: Muzeum dostało pieniądze na zakupy i dyrektora,
8:01
SPEAKER_01: który interesował się sztuką nową, a nie tylko starymi mistrzami.
8:07
SPEAKER_01: Kierował nim wtedy Ludwig Kemmerer.
8:12
SPEAKER_01: W 1906 roku do Poznania przyjechała wystawa impresjonistów zorganizowana
8:16
SPEAKER_01: przez Paula Casirera, Kassirer to postać, o której można by zrobić osobny odcinek.
8:23
SPEAKER_01: Był to berliński marszant kuzyn Bruno Kassirera,
8:28
SPEAKER_01: człowiek,
8:28
SPEAKER_01: który w praktyce wprowadził francuski impresjonizm do Niemiec,
8:33
SPEAKER_01: wbrew oporowi cesarza Wilhelma II, który sztuki nowoczesnej szczerze nie znosił.
8:40
SPEAKER_01: Kassirer pokazywał Manetta, Degasa,
8:44
SPEAKER_01: Cezana i Van Gogha wtedy,
8:45
SPEAKER_01: kiedy niemiecki establishment uważał ich za zagrożenie dla narodowego smaku.
8:52
SPEAKER_01: Skończył tragicznie w 1926 roku strzałem w siebie w gabinecie adwokata
8:59
SPEAKER_01: w dniu rozprawy rozwodowej z aktorką Thielą Durieux.
9:04
SPEAKER_01: Z tej właśnie wystawy poznańskie muzeum kupiło moneta.
9:09
SPEAKER_01: Zapłaciło.
9:10
SPEAKER_01: Wciągnęło do inwentarza i powiesiło na ścianie.
9:15
SPEAKER_01: Nikt wtedy nie mógł przewidzieć,
9:17
SPEAKER_01: że po dwóch wojnach światowych zmianie granic,
9:21
SPEAKER_01: zmianie państwa
9:22
SPEAKER_01: i zmianie nazwy instytucji ten konkretny obraz zostanie jedynym monetem
9:28
SPEAKER_01: w zbiorach publicznych kraju, który w 1906 roku formalnie nie istniał.
9:36
SPEAKER_01: Przetrwał pierwszą wojnę,
9:38
SPEAKER_01: przetrwał drugą,
9:40
SPEAKER_01: A to już jest osiągnięcie,
9:41
SPEAKER_01: bo poznańskie zbiory były ewakuowane, przenoszone i częściowo rozproszone.
9:48
SPEAKER_01: Przetrwał okres,
9:50
SPEAKER_01: w którym o impresjonizmie w Polsce mówiło się niewiele i wisiał sobie spokojnie
9:56
SPEAKER_01: przez kolejne dekady w sali, przez którą ludzie przechodzili w drodze do wyjścia.
10:02
SPEAKER_01: Aż do niedzieli 17 września 2000 roku.
10:07
SPEAKER_01: Kiedy do tej sali wszedł mężczyzna z blokiem rysunkowym pod pachą i powiedział,
10:13
SPEAKER_01: że jest studentem malarstwa.
10:17
SPEAKER_01: Niedziela w muzeum to dzień, w którym najłatwiej być niewidzialnym.
10:22
SPEAKER_01: Więcej ludzi, więcej rodzin z dziećmi, więcej hałasu, więcej ruchu przy wejściu.
10:29
SPEAKER_01: Pilnujący sal mają w niedzielę zupełnie inne zadanie niż we wtorek rano,
10:34
SPEAKER_01: kiedy przez godzinę przechodzą trzy osoby i Każdą z nich jakoś się zapamiętuje.
10:40
SPEAKER_01: Mężczyzna,
10:41
SPEAKER_01: który wszedł tamtego dnia do sali z malarstwem obcym miał ze sobą teczkę i przybory
10:47
SPEAKER_01: do rysowania.
10:49
SPEAKER_01: Powiedział, że studiuje malarstwo i chciałby szkicować w sali.
10:54
SPEAKER_01: To nie było nic niezwykłego.
10:56
SPEAKER_01: Kopiowanie i szkicowanie w muzeach ma za sobą kilkaset lat tradycji
11:01
SPEAKER_01: i jest normalną częścią edukacji artystycznej.
11:05
SPEAKER_01: Studenci Akademii siadają przed obrazem, rozkładają blok i pracują godzinami.
11:12
SPEAKER_01: Personel jest do tego widoku przyzwyczajony do tego stopnia, że przestaje go rejestrować.
11:19
SPEAKER_01: Człowiek z ołówkiem przed obrazem to element wyposażenia sali, a nie zdarzenie.
11:25
SPEAKER_01: Dostał zgodę, usiadł i przez pewien czas rzeczywiście siedział.
11:31
SPEAKER_01: To, co zrobił potem wymagało spokoju.
11:35
SPEAKER_01: Którego trudno się spodziewać po kimś, kto nigdy wcześniej nie ukradł obrazu.
11:41
SPEAKER_01: Wyciął płótno z ramy,
11:43
SPEAKER_01: zwinął je, a w miejsce oryginału wkleił przygotowaną wcześniej reprodukcję.
11:50
SPEAKER_01: Nie rzucił się do wyjścia,
11:52
SPEAKER_01: nie zostawił pustej ramy, która natychmiast na pewno rzuciłaby się w oczy.
11:58
SPEAKER_01: Zostawił coś, co z odległości wyglądało jak obraz.
12:03
SPEAKER_01: I właśnie ten szczegół jest w całej sprawie najciekawszy,
12:07
SPEAKER_01: bo mówi więcej o tym jak patrzymy niż o tym jak działa ochrona muzeów.
12:13
SPEAKER_01: Dwa dni.
12:15
SPEAKER_01: Przez dwa dni ludzie przechodzili obok kartonowej reprodukcji przyklejonej do szyby
12:21
SPEAKER_01: i nikt nie zareagował.
12:24
SPEAKER_01: Nie dlatego,
12:24
SPEAKER_01: że byli nieuważni w jakiś wyjątkowy sposób,
12:29
SPEAKER_01: dlatego że w muzeum Patrzymy na tabliczkę,
12:33
SPEAKER_01: potwierdzamy sobie,
12:34
SPEAKER_01: że oto jest monet, a potem patrzymy na obraz przez może 3-4 sekundy i idziemy dalej.
12:41
SPEAKER_01: Badania nad zachowaniem zwiedzających powtarzają ten wynik od lat.
12:47
SPEAKER_01: Średni czas przed pojedynczym dziełem liczy się w sekundach, a nie w minutach.
12:52
SPEAKER_01: Kontekst robi połowę roboty, rama, ściana, Tabliczka, sala.
12:59
SPEAKER_01: Jeśli te elementy się zgadzają, mózg dopowiada resztę.
13:05
SPEAKER_01: Historia sztuki zna to zjawisko doskonale i to nie tylko przy kradzieżach.
13:11
SPEAKER_01: Han van Migeren,
13:13
SPEAKER_01: nie wiem czy słuchaliście odcinka sprzed roku,
13:16
SPEAKER_01: który nagrałam o Hanie van Migerenie,
13:19
SPEAKER_01: sprzedawał w latach czterdziestych fałszywe wermery ludziom,
13:23
SPEAKER_01: którzy zawodowo zajmowali się wermerem.
13:26
SPEAKER_01: I sprzedał jednego Hermanowi Göringowi.
13:32
SPEAKER_01: Wolfgang Beltracchi przez 30 lat wprowadzał na rynek obrazy Maxa Ernsta
13:38
SPEAKER_01: i Heinricha Kampendonka, które nigdy nie istniały.
13:43
SPEAKER_01: I wpadł na banalnym błędzie technicznym z farbą.
13:47
SPEAKER_01: Nie na tym, że ktoś stanął przed płótnem i powiedział, że coś tu nie gra.
13:53
SPEAKER_01: My nie sprawdzamy tego, co pasuje do otoczenia.
13:56
SPEAKER_01: To działa na rynku sztuki,
13:58
SPEAKER_01: w muzeum i w każdym innym miejscu, w którym ufamy ramię bardziej niż zawartości.
14:05
SPEAKER_01: Kiedy 19 września podniesiono alarm,
14:09
SPEAKER_01: zaczęła się jedna z największych akcji poszukiwawczych w historii polskich muzeów.
14:16
SPEAKER_01: Obraz trafił do policyjnych rejestrów, do bazy skradzionych dzieł sztuki, do Interpolu.
14:23
SPEAKER_01: Powstał list gończy za dziełem,
14:25
SPEAKER_01: nie za człowiekiem,
14:27
SPEAKER_01: bo o człowieku nie wiedziano właściwie nic poza tym, że podawał się za studenta.
14:32
SPEAKER_01: I tu zaczyna się 10 lat ciszy.
14:39
SPEAKER_01: Trzeba to sobie wyobrazić z perspektywy śledczych.
14:43
SPEAKER_01: Skradziony jest impresjonista o rozpoznawalnym nazwisku.
14:48
SPEAKER_01: Logika mówi,
14:49
SPEAKER_01: że taki obraz musi się gdzieś pojawić,
14:51
SPEAKER_01: musi gdzieś wypłynąć,
14:53
SPEAKER_01: że ktoś spróbuje go sprzedać,
14:56
SPEAKER_01: że ten obraz gdzieś pojawi się na aukcji albo pojawi się propozycja okupu,
15:02
SPEAKER_01: że ktoś go zaproponuje kolekcjonerowi, który zgłosi sprawę.
15:06
SPEAKER_01: Tak wygląda większość scenariuszy w kradzieżach dzieł sztuki i
15:11
SPEAKER_01: na tym opiera się większość odzyskań.
15:15
SPEAKER_01: Bo tu warto powiedzieć rzecz, która psuje filmową wersję tej branży.
15:20
SPEAKER_01: Mit złego miliardera,
15:22
SPEAKER_01: który zamawia kradzież konkretnego obrazu,
15:25
SPEAKER_01: żeby oglądać go samotnie w podziemnej sali jest tak naprawdę właśnie mitem.
15:31
SPEAKER_01: Badacze Przestępczości przeciwko dziełom sztuki, m.in.
15:35
SPEAKER_01: Noah Charney,
15:36
SPEAKER_01: który założył ARCA, instytut zajmujący się tą dziedziną, powtarzają to od lat.
15:44
SPEAKER_01: Takich zleceń praktycznie się nie znajduje.
15:49
SPEAKER_01: Skradzione arcydzieła najczęściej trafiają do świata przestępczego jako coś
15:53
SPEAKER_01: w rodzaju zabezpieczenia.
15:55
SPEAKER_01: Waluty w transakcjach narkotykowych albo karty przetargowej.
16:01
SPEAKER_01: Bo problem ze skradzionym monetem jest oczywisty.
16:05
SPEAKER_01: Nie da się go sprzedać.
16:07
SPEAKER_01: Każdy poważny dom aukcyjny sprawdza prowienięcie.
16:11
SPEAKER_01: Każdy poważny kolekcjoner też to robi.
16:15
SPEAKER_01: Obraz o wartości milionów staje się w rękach złodzieja przedmiotem,
16:19
SPEAKER_01: którego nie można pokazać nikomu, komu zależałoby na jego wartości.
16:25
SPEAKER_01: Dlatego tak wiele głośnych kradzieży kończy się niczym.
16:29
SPEAKER_01: Też odcinek,
16:30
SPEAKER_01: który nagrałam,
16:31
SPEAKER_01: Mniej więcej rok temu,
16:34
SPEAKER_01: w 1990 roku z Isabella Stewart Gardner Muzeum w Bostonie zniknęło 13 dzieł,
16:40
SPEAKER_01: w tym Wermer i Rembrandt.
16:44
SPEAKER_01: Puste ramy wiszą tam do dziś na wyraźne życzenie muzeum i nikt nie wie gdzie są obrazy.
16:52
SPEAKER_01: 36 lat to jest normalna statystyka tej dziedziny.
16:57
SPEAKER_01: W przypadku poznańskiego moneta cisza miała jednak inny powód, o czym nikt nie miał pojęcia.
17:04
SPEAKER_01: Obraz nie krążył, nie był zastawem ani kartą przetargową, nie leżał w skrytce w Genewie.
17:11
SPEAKER_01: Leżał za szafą w mieszkaniu w Olkuszu,
17:15
SPEAKER_01: mieście liczącym kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców w powiecie olkuskim w Małopolsce.
17:22
SPEAKER_01: W mieszkaniu rodziców A człowiek,
17:25
SPEAKER_01: który go ukradł wracał codziennie do domu,
17:28
SPEAKER_01: w którym za meblem stał obraz wart miliony i wpisany był
17:32
SPEAKER_01: na wszystkie policyjne listy Europy.
17:36
SPEAKER_01: Robert Z.
17:38
SPEAKER_01: Miał w chwili kradzieży 41 lat i był bezrobotny.
17:43
SPEAKER_01: Nie miał kryminalnej przeszłości, nie należał do żadnej zorganizowanej grupy.
17:48
SPEAKER_01: Nie był studentem malarstwa, choć interesował się sztuką.
17:53
SPEAKER_01: Nie miał kontaktów w świecie handlu dziełami, przez które mógłby cokolwiek upłynnić.
18:00
SPEAKER_01: I jak się później okazało nie próbował ich nawiązać w żaden systematyczny sposób.
18:07
SPEAKER_01: Przez dekadę nic się nie działo.
18:10
SPEAKER_01: Obraz nie miał żadnej funkcji.
18:12
SPEAKER_01: Nie wisiał na ścianie, bo to byłoby szaleństwem.
18:16
SPEAKER_01: Nie był oglądany przez gości.
18:19
SPEAKER_01: Stał zwinięty w miejscu, w którym trzyma się rzeczy niepotrzebne.
18:24
SPEAKER_01: A potem w styczniu 2010 roku po 10 latach absolutnej ciszy sprawa ruszyła w kilka dni.
18:36
SPEAKER_01: No więc idźmy.
18:37
SPEAKER_01: Idźmy dalej, styczeń 2010, 10 lat i 4 miesiące od tamtej niedzieli w Poznaniu.
18:45
SPEAKER_01: To, co przełamało ciszę,
18:47
SPEAKER_01: nie było ani genialną pracą operacyjną, ani szczęśliwym trafem na aukcji.
18:53
SPEAKER_01: Było czymś znacznie bardziej prozaicznym i zarazem najbardziej typowym
18:58
SPEAKER_01: dla tej kategorii przestępstw.
19:01
SPEAKER_01: W pewnym momencie ktoś zaczął zadawać pytania w otoczeniu Roberta Z.
19:07
SPEAKER_01: Pojawiła się informacja, sygnał,
19:10
SPEAKER_01: cień podejrzenia,
19:12
SPEAKER_01: że człowiek z Olkusza może mieć coś wspólnego ze zniknięciem obrazu sprzed dekady.
19:18
SPEAKER_01: I to jest reguła niewyjątek.
19:22
SPEAKER_01: Skradzione dzieła sztuki wracają najczęściej nie dlatego,
19:25
SPEAKER_01: że ktoś się namierzył techniką, tylko dlatego, że informacja przecieka.
19:31
SPEAKER_01: Ktoś się wygada, Ktoś komuś pokaże, ktoś przy alkoholu powie o jedno zdanie za dużo.
19:39
SPEAKER_01: Ktoś, kto ma własne kłopoty z prawem, uzna, że warto podzielić się tym, co wie.
19:46
SPEAKER_01: Tak wracał krzyk Munha,
19:47
SPEAKER_01: tak wracały obrazy z Van Gogh Museum w Amsterdamie,
19:51
SPEAKER_01: tak wracała większość rzeczy, które w ogóle wróciły.
19:56
SPEAKER_01: Złodziej dzieła sztuki ma problem, którego nie ma złodziej samochodu.
20:00
SPEAKER_01: Nie może swojego łupu ani sprzedać, ani pokazać.
20:05
SPEAKER_01: A trzymanie przez 10 lat tajemnicy,
20:08
SPEAKER_01: która jest jednocześnie jedyną,
20:10
SPEAKER_01: naprawdę niezwykłą rzeczą,
20:12
SPEAKER_01: jaka Ci się w życiu przydarzyła, jest psychologicznie bardzo trudne.
20:17
SPEAKER_01: Funkcjonariusze weszli do mieszkania rodziców Roberta Z. w Olkuszu.
20:22
SPEAKER_01: Obraz był tam, gdzie leżał przez dekadę.
20:25
SPEAKER_01: Za szafą.
20:26
SPEAKER_01: Warto zatrzymać się na chwilę przy tym, co to znaczy w praktyce.
20:32
SPEAKER_01: Płótno olejne z 1882 roku nie jest przedmiotem, które znosi takie przechowywanie.
20:40
SPEAKER_01: Farba olejna z wiekiem staje się coraz bardziej krucha.
20:44
SPEAKER_01: Zwijanie płótna powoduje mikropęknięcia warstwy malarskiej.
20:48
SPEAKER_01: Wahania temperatury i wilgotność w normalnym mieszkaniu przy grzejniku zimą Lub
20:55
SPEAKER_01: przy otwartym oknie latem robią swoje przez 10 lat.
21:00
SPEAKER_01: Do tego dochodzi kurz, ryzyko mechanicznego uszkodzenia, ryzyko wilgoci.
21:06
SPEAKER_01: Muzea utrzymują stałą wilgoć w okolicach 50% i stałą temperaturę nie dla wygody,
21:14
SPEAKER_01: tylko dlatego, że każde odchylenie napina i rozluźnia płótno.
21:20
SPEAKER_01: A warstwa malarska nie nadąża za tymi ruchami.
21:24
SPEAKER_01: Obraz przeżył.
21:25
SPEAKER_01: Był uszkodzony, ale przeżył.
21:28
SPEAKER_01: I to jest biorąc pod uwagę warunki, wynik lepszy niż można było zakładać.
21:34
SPEAKER_01: Sprawa trafiła do sądu i tu zaczyna się część, która najbardziej zaskoczyła opinię publiczną.
21:41
SPEAKER_01: W lipcu 2010 roku zapadł wyrok.
21:46
SPEAKER_01: Trzy lata pozbawienia wolności i 28 tysięcy złotych na pokrycie kosztów konserwacji obrazu.
21:54
SPEAKER_01: Trzy lata za kradzież jedynego moneta w polskich zbiorach muzealnych,
22:00
SPEAKER_01: dzieła, którego wartość rynkowa szacowana była w milionach.
22:05
SPEAKER_01: Reakcje były przewidywalne,
22:07
SPEAKER_01: dla wielu osób ten wyrok po prostu był za łagodny,
22:11
SPEAKER_01: ale sąd miał swoje uzasadnienie i to uzasadnienie jest
22:15
SPEAKER_01: z punktu widzenia historii sztuki znacznie ciekawsze niż sam wymiar kary.
22:20
SPEAKER_01: Za okoliczność łagodzącą uznano to,
22:23
SPEAKER_01: że Robert Z.
22:25
SPEAKER_01: ukradł obraz z fascynacji nie dla pieniędzy,
22:29
SPEAKER_01: że nie działał w zorganizowanej grupie,
22:33
SPEAKER_01: że nie próbował dzieła sprzedać,
22:35
SPEAKER_01: że przez 10 lat nie osiągnął z posiadania obrazu żadnej korzyści majątkowej
22:41
SPEAKER_01: i najwyraźniej nie o to mu chodziło.
22:44
SPEAKER_01: To jest rzadka sytuacja w polskim orzecznictwie i rzadka w ogóle,
22:51
SPEAKER_01: Motyw jest w prawie karnym istotny, ale zwykle mówimy o motywach, które obciążają.
22:57
SPEAKER_01: Tutaj sąd uznał, że motyw był na tyle nietypowy, że zmienia charakter czynu.
23:03
SPEAKER_01: I tu dochodzimy do pytania, które w tej historii jest najważniejsze.
23:08
SPEAKER_01: Czy istnieje coś takiego jak kradzież z miłości do sztuki?
23:13
SPEAKER_01: Odpowiedź brzmi tak.
23:15
SPEAKER_01: I psychiatria sądowa zna ten wzorzec od dawna.
23:19
SPEAKER_01: Najsłynniejszym przypadkiem jest Stefan Bredweiser.
23:23
SPEAKER_01: Też nagrałam o nim odcinek, także załączę go na końcu tego wideo w linkach.
23:29
SPEAKER_01: Był to francuski kelner,
23:31
SPEAKER_01: który między 1995 a 2001 rokiem ukradł z około 200 muzeów i galerii
23:40
SPEAKER_01: w Europie ponad 200 dzieł sztuki o łącznej wartości szacowanej
23:45
SPEAKER_01: na ponad miliard euro.
23:48
SPEAKER_01: Nie sprzedał ani jednego.
23:50
SPEAKER_01: Wszystko trzymał w domu u swojej mamy w Alzacji.
23:56
SPEAKER_01: Ściany, sufit, każda powierzchnia pokryta była czymś, co wyniósł z muzeum.
24:02
SPEAKER_01: Spał otoczony renesansowymi obrazami, szrebrami i kościelnymi rzeźbami.
24:08
SPEAKER_01: Kiedy go aresztowano w Szwajcarii,
24:10
SPEAKER_01: tam miał taką wpadkę razem ze swoją dziewczyną, kiedy próbował coś wynieść z muzeum.
24:16
SPEAKER_01: Jego matka wpadła w panikę i zanim policja dotarła do jej domu,
24:22
SPEAKER_01: część obrazów została już przez nią pocięta i wyrzucona do śmieci,
24:28
SPEAKER_01: a część sreber i przedmiotów wrzuciła do kanału Rodan Ren.
24:33
SPEAKER_01: Zniszczyła w ten sposób dorobek kilku stuleci.
24:37
SPEAKER_01: Brett Weiser napisał później książkę Spowiedź złodzieja sztuki i mówił otwarcie,
24:42
SPEAKER_01: że kradł dlatego, że nie mógł znieść myśli o oddaniu tych rzeczy.
24:48
SPEAKER_01: Jego przypadek dał początek dyskusji o czymś,
24:50
SPEAKER_01: co bywa nazywane syndromem Stendhala w wersji przestępczej,
24:56
SPEAKER_01: choć naukowo to określenie jest kontrowersyjne.
25:01
SPEAKER_01: Sam syndrom Stendhala opisany w 1979 roku
25:06
SPEAKER_01: przez florencką psychiatrę Graziele Magherini dotyczy turystów,
25:12
SPEAKER_01: którzy przy kontakcie z wielką sztuką dostają objawów somatycznych,
25:17
SPEAKER_01: zawrotów głowy, kołatania serca, dezorientacji.
25:22
SPEAKER_01: Magherini opisała ponad 100 takich przypadków we Florencji.
25:27
SPEAKER_01: Wielu badaczy podważa istnienie tej jednostki jako osobnej diagnozy
25:32
SPEAKER_01: i trzeba to uczciwie powiedzieć, że nie ma tu konsensusu.
25:38
SPEAKER_01: Ale sam fakt,
25:39
SPEAKER_01: że kontakt z dziełem sztuki potrafi
25:41
SPEAKER_01: u niektórych ludzi wywołać reakcję nieproporcjonalną
25:44
SPEAKER_01: do sytuacji jest dobrze udokumentowany.
25:49
SPEAKER_01: Robert Z. nie był Bradweiserem.
25:54
SPEAKER_01: Nie ukradł 200 obiektów, ukradł jeden.
25:58
SPEAKER_01: Nie otaczał się nim, tylko go ukrył.
26:01
SPEAKER_01: To zresztą samo w sobie jest interesujące,
26:05
SPEAKER_01: bo jeśli motywem była fascynacja,
26:08
SPEAKER_01: to trudno o gorszy sposób jej zaspokojenia niż trzymanie obrazu za szafą
26:13
SPEAKER_01: przez dekadę.
26:14
SPEAKER_01: Można mieć wrażenie, że sam akt posiadania był ważniejszy niż patrzenie.
26:20
SPEAKER_01: W międzyczasie Plaża w Purvi wróciła do Poznania i trafiła w ręce konserwatorów.
26:27
SPEAKER_01: I to oni napisali ostatni rozdział tej historii, choć na pewno nie tak, jakby chcieli.
26:35
SPEAKER_01: Kiedy obraz wrócił do muzeum,
26:37
SPEAKER_01: pierwsze pytanie brzmiało nie ile jest wart, tylko co da się z tym zrobić.
26:44
SPEAKER_01: Praca konserwatora nad płótnem po takiej dekadzie zaczyna się od diagnostyki, nie od pędzla.
26:51
SPEAKER_01: Zdjęcia w świetle ultrafioletowym,
26:54
SPEAKER_01: żeby zobaczyć gdzie werniks jest naruszony i gdzie były wcześniejsze ingerencje.
26:59
SPEAKER_01: Zdjęcia w podczerwieni, żeby zajrzeć pod warstwę malarską.
27:04
SPEAKER_01: Czasem prześwietlenie rentgenowskie.
27:08
SPEAKER_01: Mikroskopowe oględziny krawędzi.
27:10
SPEAKER_01: Dopiero na tej podstawie powstaje plan,
27:13
SPEAKER_01: a plan w nowoczesnej konserwacji rządzi się zasadami,
27:18
SPEAKER_01: które dla laika bywają zaskakujące.
27:21
SPEAKER_01: Podstawową jest zasada konserwator nie ma za zadania sprawić, żeby obraz wyglądał jak nowy.
27:29
SPEAKER_01: Ma zatrzymać proces niszczenia i uczytelnić dzieło tak,
27:33
SPEAKER_01: żeby dało się je oglądać, ingerując przy tym możliwie jak najmniej.
27:39
SPEAKER_01: Druga zasada to odwracalność.
27:41
SPEAKER_01: Wszystko co konserwator dodaje powinno dać się w przyszłości usunąć bez szkody dla oryginału.
27:50
SPEAKER_01: Dlatego używa się farb i spoiw dobranych właśnie pod tym kątem,
27:55
SPEAKER_01: często rozpuszczalnych w innych mediach niż oryginalna warstwa.
28:01
SPEAKER_01: Trzecia zasada to rozróżnialność.
28:04
SPEAKER_01: Uzupełnienia powinny być rozpoznawalne przy bliskim oglądzie albo
28:09
SPEAKER_01: w badaniu technicznym, nawet jeśli z normalnej odległości ich nie widać.
28:15
SPEAKER_01: Te reguły nie wzięły się znikąd.
28:17
SPEAKER_01: Ukształtowały się w XX wieku w dużej mierze pod wpływem włoskiej szkoły
28:22
SPEAKER_01: i teorii Cezarego Brandiego, który w 1963 roku wydał Teoria del Restauro.
28:32
SPEAKER_01: Książkę fundamentalną dla całej dziedziny.
28:36
SPEAKER_01: Brandy pisał,
28:37
SPEAKER_01: że konserwacja musi szanować zarówno estetyczną,
28:41
SPEAKER_01: jak i historyczną naturę dzieła i że nie wolno usuwać śladów czasu,
28:47
SPEAKER_01: bo one też są częścią jego historii.
28:50
SPEAKER_01: Reakcją na to były wcześniejsze,
28:52
SPEAKER_01: znacznie bardziej brutalne praktyki,
28:54
SPEAKER_01: w których restauratorzy przemalowywali całe partie obrazów według własnego gustu.
29:01
SPEAKER_01: I tu dochodzimy do sygnatury.
29:05
SPEAKER_01: Przy wycinaniu płótna z ramy uszkodzeniu uległ podpis moneta.
29:10
SPEAKER_01: To logiczne, choć okrutnie ironiczne.
29:14
SPEAKER_01: Sygnatura znajduje się przy krawędzi obrazu,
29:17
SPEAKER_01: a właśnie przy krawędzi przebiega cięcie,
29:21
SPEAKER_01: kiedy ktoś wyjmuje płótno z Krosna w pośpiechu.
29:24
SPEAKER_01: Człowiek,
29:25
SPEAKER_01: który ukradł obraz z fascynacji tym konkretnym malarzem,
29:30
SPEAKER_01: Uszkodził dokładnie to miejsce, w którym ten malarz zostawił swoje nazwisko.
29:37
SPEAKER_01: Konserwatorzy naprawili wszystko inne.
29:40
SPEAKER_01: Ubytki warstwy malarskiej, pęknięcia, deformacje płótna, ślady zwijania.
29:47
SPEAKER_01: Obraz wisi dziś w Muzeum Narodowym w Poznaniu i człowiek,
29:51
SPEAKER_01: który o tej historii nie wie, przejdzie obok nie zauważywszy niczego.
29:58
SPEAKER_01: Sygnatury No niestety nie odtworzono i nie zostanie ona odtworzona.
30:04
SPEAKER_01: Powód jest prosty i bezwzględny.
30:08
SPEAKER_01: Podpis artysty to nie jest fragment kompozycji.
30:11
SPEAKER_01: To akt sprawstwa.
30:15
SPEAKER_01: Moment, w którym Monet zadecydował,
30:17
SPEAKER_01: że obraz jest skończony i że bierze za niego odpowiedzialność.
30:22
SPEAKER_01: Konserwator, który domalowuje sygnaturę, Nie uzupełnia ubytku, tylko podpisuje się za kogoś.
30:30
SPEAKER_01: Wchodzi w rolę, która nie jest jego.
30:33
SPEAKER_01: W etyce zawodowej...
30:35
SPEAKER_01: A, ugryzłam się w język.
30:36
SPEAKER_00: Niech to szlak.
30:37
SPEAKER_00: Co dużo gadania.
30:40
SPEAKER_01: Dobra, wracamy.
30:42
SPEAKER_01: To jest granica,
30:43
SPEAKER_01: której się nie przekracza,
30:44
SPEAKER_01: bo za nią zaczyna się już coś, co ma nazwę w kodeksie karnym.
30:50
SPEAKER_01: Więc blizna zostaje.
30:53
SPEAKER_01: Na zawsze.
30:54
SPEAKER_01: I to jest moim zdaniem najlepsze możliwe zakończenie tej historii,
30:59
SPEAKER_01: choć nikt go nie zaplanował,
31:02
SPEAKER_01: bo ta uszkodzona sygnatura jest jedynym trwałym śladem,
31:06
SPEAKER_01: jaki Robert Z. zostawił po sobie w historii sztuki.
31:10
SPEAKER_01: Nie ukradł moneta na 10 lat.
31:13
SPEAKER_01: Zmienił moneta na zawsze w jednym konkretnym punkcie i to akurat w tym,
31:18
SPEAKER_01: w którym artysta powiedział, to jest moje.
31:22
SPEAKER_01: Obraz stał się przez to obiektem o podwójnej biografii.
31:25
SPEAKER_01: Do 2000 roku był płótnem z Purvi,
31:28
SPEAKER_01: jednym z kilkudziesięciu z jego normandzkiego lata,
31:33
SPEAKER_01: kupionym w 1906 roku z wystawy Paula Cassirera przez muzeum,
31:38
SPEAKER_01: które nazywało się wtedy zupełnie inaczej i należało do innego państwa.
31:43
SPEAKER_01: Po 2010 roku jest tym wszystkim plus dziesięcioma latami za szafą w Olkuszu.
31:52
SPEAKER_01: Historia sztuki nie umie tych dwóch rzeczy rozdzielić i nie powinna.
31:57
SPEAKER_01: Muzea zresztą coraz częściej to rozumieją.
32:01
SPEAKER_01: Isabella Stewart Gardner Museum w Bostonie w 1990 roku doszło do czegoś obrzydliwego
32:11
SPEAKER_01: i do tej pory wiszą tam w tych miejscach puste ramy po skradzionych obrazach.
32:16
SPEAKER_01: Formalnie dlatego, że testament fundatorki zabrania zmieniania aranżacji.
32:22
SPEAKER_01: Faktycznie dlatego, że pusta rama mówi zwiedzającemu więcej niż jakikolwiek podpis na ścianie.
32:29
SPEAKER_01: Jest oskarżeniem i obietnicą jednocześnie.
32:33
SPEAKER_01: Poznańska plaża w Purvi działa podobnie, tylko subtelniej.
32:38
SPEAKER_01: Nie ma pustej ramy,
32:39
SPEAKER_01: jest obraz,
32:40
SPEAKER_01: który wygląda całkiem dobrze i miejsce,
32:43
SPEAKER_01: w którym czegoś brakuje, jeśli się wie, gdzie patrzeć.
32:49
SPEAKER_01: Zostaje jeszcze jedna rzecz,
32:50
SPEAKER_01: o której warto powiedzieć na koniec, bo dotyczy nas wszystkich, nie tylko Poznania.
32:56
SPEAKER_01: Ta kradzież udała się nie dlatego, że złodziej był genialny.
33:01
SPEAKER_01: Nie użył narzędzi,
33:02
SPEAKER_01: nie oprzedł alarmu,
33:03
SPEAKER_01: nie zrobił nic,
33:04
SPEAKER_01: czego nie mógłby zrobić ktokolwiek z blokiem rysunkowym wyglądającym jak student
33:10
SPEAKER_01: i cierpliwością.
33:12
SPEAKER_01: Udała się dlatego,
33:13
SPEAKER_01: że przez dwa dni nikt nie spojrzał na obraz wystarczająco uważnie,
33:18
SPEAKER_01: żeby zobaczyć papier zamiast farby.
33:21
SPEAKER_01: Zadziałało zaufanie do ramy, do tabliczki.
33:25
SPEAKER_01: Do tego, że skoro coś wisi w muzeum na właściwym miejscu, to jest tym, za co się podaje.
33:32
SPEAKER_01: I to jest chyba jedyny praktyczny wniosek, jaki można z tej historii wyciągnąć.
33:38
SPEAKER_01: Następnym razem, kiedy będziecie w muzeum, stańcie przed jednym obrazem dłużej niż 4 sekundy.
33:45
SPEAKER_01: Nie przed wszystkimi, bo to niemożliwe, przed jednym.
33:49
SPEAKER_01: Podejdźcie bliżej.
33:51
SPEAKER_01: Zobaczcie fakturę,
33:52
SPEAKER_01: kierunek pociągnięcia pędzla,
33:54
SPEAKER_01: miejsca,
33:55
SPEAKER_01: w których farba jest grubsza i miejsca, w których płótno prawie prześwituje.
34:01
SPEAKER_01: Zobaczcie, gdzie artysta się zawahał.
34:04
SPEAKER_01: Znajdźcie podpis,
34:06
SPEAKER_01: bo w Poznaniu jest obraz,
34:08
SPEAKER_01: w którym tego podpisu już nie ma i nikt go tam nigdy nie dopisze.
34:13
SPEAKER_01: To wszystko na dziś.
34:15
SPEAKER_01: Plaża w Purwi wisi w Muzeum Narodowym w Poznaniu przy Alejach Marcinkowskiego.
34:21
SPEAKER_01: Wejście do sali z malarstwem obcym.
34:24
SPEAKER_01: Obraz jest niewielki, łatwo go przeoczyć.
34:27
SPEAKER_01: Jeśli będziecie w Poznaniu, wpadnijcie tam.
34:30
SPEAKER_01: To dosłownie kwadrans, a stoi tam jedyny monet w polskich zbiorach muzealnych.
34:36
SPEAKER_01: Płótno, które przeżyło dwie wojny światowe,
34:39
SPEAKER_01: trzy zmiany państwowej przynależności miasta i 10 lat za szafą w Olkuszu.
34:46
SPEAKER_01: Jeśli chcecie sobie porównać obok czego ono stoi w dorobku moneta,
34:50
SPEAKER_01: Poszukajcie innych prac z tego samego normandzkiego roku,
34:55
SPEAKER_01: na przykład chatki Celnika, które jest w muzeum w Rotterdamie.
35:01
SPEAKER_01: Kilka klifów z Verangeville rozsianych jest po muzach w Paryżu i Bostonie.
35:09
SPEAKER_01: To jest ten sam człowiek, to samo lato, ta sama pogoda, na którą narzekał w listach do Alice.
35:17
SPEAKER_01: A jeśli ta historia Was wciągnęła, polecam dwie rzeczy.
35:21
SPEAKER_01: The Art Thief, czyli Złodziej Sztuki, Michaela Fintela o Stefanie Bredweiserze.
35:28
SPEAKER_01: Książkę, którą czyta się jak thriller i jest przy tym uczciwa wobec faktów.
35:34
SPEAKER_01: Teoria del Restauro, Cezarego Brandiego.
35:39
SPEAKER_01: Jeśli chcecie zrozumieć,
35:40
SPEAKER_01: dlaczego konserwator wolałby zostawić bliznę, niż udawać, że jej nie było.
35:46
SPEAKER_01: Jeśli podobał Wam się ten odcinek, fajnie by było, gdybyście polubili to wideo.
35:53
SPEAKER_01: Zasubskrybujcie kanał,
35:54
SPEAKER_01: jeśli jeszcze tutaj nie ma Was ze mną i zostawcie komentarz,
35:59
SPEAKER_01: bo ja te komentarze czytam wszystkie.
36:02
SPEAKER_01: Napiszcie, jaki obraz w Polskim Muzeum Was kiedyś zatrzymał na dłużej niż 4 sekundy.
36:08
SPEAKER_01: Serio, jestem naprawdę bardzo ciekawa.
36:11
SPEAKER_01: Art Perspective znajdziecie też na Spotify,
36:14
SPEAKER_01: jeśli wolicie słuchać w drodze, przy prasowaniu lub gotowaniu.
36:18
SPEAKER_01: Dzięki, że byliście ze mną.
36:20
SPEAKER_01: Do usłyszenia w przyszłym tygodniu.
36:22
SPEAKER_01: Cześć.
36:44
SPEAKER_00: muzyka muzyka