Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Yayoi Kusama: obsesja, kropki i lustrzane pokoje

Transcript

Yayoi Kusama: obsesja, kropki i lustrzane pokoje · Art Perspective – podcast o sztuce

0:03
SPEAKER_01: W tokijskiej dzielnicy Shinjuku stoi szpital psychiatryczny.
0:08
SPEAKER_01: Nazywa się Seipa.
0:10
SPEAKER_01: Przez 49 lat mieszkała w nim kobieta,
0:14
SPEAKER_01: która co rano wychodziła stamtąd,
0:17
SPEAKER_01: szła kilka minut piechotą do swojej pracowni,
0:20
SPEAKER_01: malowała cały dzień i wieczorem wracała do szpitala na kolację.
0:26
SPEAKER_01: Zameldowała się tam sama, dobrowolnie w 1977 roku, mając 48 lat.
0:35
SPEAKER_01: Nigdy się stamtąd nie wymeldowała.
0:38
SPEAKER_01: W tym czasie stała się najdroższą żyjącą artystką świata.
0:44
SPEAKER_01: Zaprojektowała torebki dla Louis Vuitton i ustawiła kolejki przed muzeami
0:49
SPEAKER_01: w Londynie, Los Angeles i Tokio.
0:53
SPEAKER_01: Zmarła 14 sierpnia tego roku w tokijskim szpitalu w wieku 97 lat.
1:01
SPEAKER_01: Jej studio ogłosiło to dopiero 13 dni później, parę dni temu i dodało jedno zdanie.
1:09
SPEAKER_01: Malowała do ostatnich dni.
1:12
SPEAKER_00: Nazywam się Dorota Szarnowska, a to jest Art Perspective Podcast.
1:16
SPEAKER_01: A dzisiaj opowiem wam o Yaoi Kusamie.
1:21
SPEAKER_01: Nie o kropkach, o tym co te kropki naprawdę znaczą.
1:25
SPEAKER_01: Skąd się wzięły i dlaczego kobieta,
1:27
SPEAKER_01: która widziała je od dziecka powiedziała kiedyś,
1:31
SPEAKER_01: że nie chce się z tego leczyć, bo to jest jej siła napędowa.
1:36
SPEAKER_01: A zaczyna się to wszystko przy stole w małym miasteczku w prefekturze Nagano.
1:43
SPEAKER_01: Jaoi patrzy na obróz, czerwony wzór, drobne kwiaty, zwykła bawełna na stole w domu w Matsumoto.
1:52
SPEAKER_01: Podnosi wzrok,
1:54
SPEAKER_01: a ten sam wzór jest już na suficie,
1:57
SPEAKER_01: na oknach, na ścianach,
1:59
SPEAKER_00: na słupie w kącie pokoju.
2:01
SPEAKER_01: Potem schodzi na jej dłonie.
2:04
SPEAKER_01: Mówiła później,
2:05
SPEAKER_01: że poczuła jakby zaczynała się rozpuszczać,
2:08
SPEAKER_01: jakby wciągało ją w coś, co nie ma końca.
2:13
SPEAKER_01: Miała wtedy jakieś 10 lat, choć w różnych wywiadach podawała różny wiek.
2:19
SPEAKER_01: I od razu powiedzmy sobie jedno, żeby być uczciwymi.
2:24
SPEAKER_01: Tę scenę znamy tylko od niej samej, opowiedzianą po pół wieku.
2:30
SPEAKER_01: Nie ma na to dokumentu, nie ma karty szpitalnej i nie ma świadka.
2:35
SPEAKER_01: I teraz ważne, ona z tej sceny nie zrobiła traumy do przepracowania.
2:40
SPEAKER_01: Zrobiła z niej metodę.
2:43
SPEAKER_01: Yao Kusama urodziła się 22 marca 1929 roku w Matsumoto,
2:51
SPEAKER_01: prefekturze Nagano, jako czwarte dziecko w zamożnej rodzinie.
2:56
SPEAKER_01: Rodzina handlowała nasionami.
2:59
SPEAKER_01: To brzmi nudno, dopóki nie zrozumiecie, co to znaczy dla dziecka.
3:05
SPEAKER_01: Dorastała między szklarniami i polami.
3:08
SPEAKER_01: Wśród rzeczy, które kiełkują, Pęcznieją, mnożą się i gniją.
3:15
SPEAKER_01: Wasola, dynie, fiołki.
3:17
SPEAKER_01: Formy, które się powtarzają w nieskończoność, bo tak działa uprawa nasion.
3:23
SPEAKER_01: Cały jej późniejszy słownik wizualny leży już w tych polach.
3:28
SPEAKER_01: Ojciec miał kochanki, matka o tym wiedziała i zrobiła rzecz, której trudno się słucha.
3:36
SPEAKER_01: Wysyłała córkę, żeby go śledziła.
3:40
SPEAKER_01: Mała Yayoi stała pod cudzym oknem i patrzyła, jak jej ojciec jest z inną kobietą.
3:47
SPEAKER_01: Potem wracała i zdawała matce relację.
3:51
SPEAKER_01: Kusama mówiła po latach, że stamtąd wziął się jej lęk.
3:55
SPEAKER_01: Lęk przed męskim ciałem, przed seksem, przed dotykiem.
4:00
SPEAKER_01: Ten sam lęk, który 30 lat później zamieni w setki miękkich obiektów obszytych falusami.
4:09
SPEAKER_01: Z malowaniem było podobne rozdarcie.
4:13
SPEAKER_01: Ojciec kupował jej farby,
4:15
SPEAKER_01: a matka darła gotowe rysunki,
4:17
SPEAKER_01: bo uważała, że dziewczyna z takiego domu ma wyjść za mąż, a nie malować.
4:23
SPEAKER_01: I znowu jesteśmy zdani na jej własną relację.
4:27
SPEAKER_01: Poza nią zostają tylko wywiady z rodziną z lat 90.
4:31
SPEAKER_01: Potem przyszła wojna w 1945 roku jako nastolatka.
4:38
SPEAKER_01: Kusama została skierowana do pracy w fabryce spadochronów dla armii japońskiej.
4:44
SPEAKER_01: Siedziała przy maszynie i szyła.
4:47
SPEAKER_01: Szyła w półmroku, przy zaciemnieniu, przy alarmach lotniczych.
4:52
SPEAKER_01: To jest szczegół,
4:53
SPEAKER_01: który zwykle wypada z opowieści o niej,
4:56
SPEAKER_01: a bez niego nie da się zrozumieć, skąd 15 lat później wzięły się miękkie rzeźby.
5:04
SPEAKER_01: Kobieta,
5:04
SPEAKER_01: która obszywa fotel setkami wypchanych wypustek,
5:09
SPEAKER_01: nauczyła się tego ściegu w wojennej fabryce.
5:13
SPEAKER_01: Po wojnie wysłano ją do Kyoto, do szkoły sztuk i rzemiosł na kierunek Nihonga.
5:21
SPEAKER_01: To tradycyjne malarstwo japońskie,
5:25
SPEAKER_01: Mineralne pigmenty, papier, ścisła hierarchia mistrz i uczeń.
5:31
SPEAKER_01: Nienawidziła tego, nie chodziła na zajęcia, malowała u siebie nocami po swojemu.
5:37
SPEAKER_01: W 1950 roku
5:40
SPEAKER_01: Powstaje obraz, którego tytuł mówi więcej niż cała późniejsza literatura o niej.
5:46
SPEAKER_01: Nagromadzenie zwłok z podtytułem w nawiasie więzień otoczony kurtyną depersonalizacji.
5:55
SPEAKER_01: 21 lat, prowincjonalne miasto, kraj po klęsce, a ona ma już gotową całą swoją terminologię.
6:04
SPEAKER_01: Nagromadzenie, więzienie, zanik osoby.
6:09
SPEAKER_01: Depersonalizacja to...
6:10
SPEAKER_01: Nie jest metafora, tylko termin kliniczny, znaczy dosłownie objaw oddzielonej osoby.
6:17
SPEAKER_01: Jest to stan,
6:18
SPEAKER_01: w którym człowiek ma poczucie,
6:20
SPEAKER_01: że patrzy na siebie z zewnątrz, że jego własne ciało i myśli nie należą do niego.
6:27
SPEAKER_01: Kusama opisywała, że między nią a światem opada szara zasłona, coś jak jedwab.
6:34
SPEAKER_01: A teraz przejdźmy do marca 1952 roku.
6:39
SPEAKER_01: Yayo ma 23 lata i robi swoją pierwszą samodzielną wystawę w Matsumoto, w budynku Domu Kultury.
6:47
SPEAKER_01: Wystawa trwa tylko dwa dni, jest to 18 i 19 marca.
6:52
SPEAKER_01: Wisi na niej ponad 200 prac.
6:55
SPEAKER_01: Według części źródeł było ich 270.
7:01
SPEAKER_01: Wszystkie zrobione w ciągu kilku miesięcy.
7:05
SPEAKER_01: Sama twierdziła, że w tamtym okresie produkowała od 50 do 100 prac na papierze dziennie.
7:12
SPEAKER_01: I to jest liczba, którą powtarza się bezkrytycznie, a pochodzi tylko od niej.
7:18
SPEAKER_01: I na tę właśnie wystawę przychodzi ktoś, Kogo nikt się nie spodziewał.
7:24
SPEAKER_01: Doktor Siho Nishimaru.
7:27
SPEAKER_01: Pierwszy profesor psychiatrii Uniwersytetu Shinshaw, świeżo przeniesiony z Tokio.
7:33
SPEAKER_01: Nie przyszedł jako miłośnik sztuki.
7:36
SPEAKER_01: Nishimaru badał mózgi ludzi wybitnych, głównie artystów.
7:41
SPEAKER_01: Zobaczył te obrazy,
7:43
SPEAKER_01: przeprowadził z nią rozmowę na miejscu i uznał,
7:46
SPEAKER_01: że ma do czynienia z przypadkiem klinicznym.
7:50
SPEAKER_01: 13 grudnia 1952 roku wygłasza referat
7:54
SPEAKER_01: na dorocznej konferencji Towarzystwa Psychiatryczno-Neurologicznego Regionu Kanto.
8:01
SPEAKER_01: Tytuł w tłumaczeniu to Genialna artystka ze skłonnością schizofreniczną.
8:07
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się tu na moment, bo to jest jedna z najdziwniejszych rzeczy w tej biografii.
8:13
SPEAKER_01: Prace Kusamy trafiły na konferencję psychiatryczną zanim trafiły
8:17
SPEAKER_01: do jakiejkolwiek poważnej galerii.
8:21
SPEAKER_01: Zanim krytyka sztuki uznała ją za artystkę, medycyna uznała ją za materiał badawczy.
8:28
SPEAKER_01: Co ciekawe, W złym sensie sama diagnoza nigdy nie była jednoznaczna.
8:34
SPEAKER_01: Badaczka Midori Yamamura,
8:37
SPEAKER_01: autorka najdokładniejszej krytycznej biografii jej nowojorskich lat, pisze,
8:43
SPEAKER_01: że Nishimaru w notatkach określił jej stan jako cenestopatię omamową,
8:49
SPEAKER_01: czyli dziwne doznania cielesne bez podłoża fizycznego,
8:54
SPEAKER_01: I odnotował skłonności dwubiegunowe.
8:57
SPEAKER_01: W tytule referatu napisał o schizofrenii.
9:01
SPEAKER_01: W mediach do dziś krąży wszystko od schizofrenii przez OCD po zaburzenia lękowe.
9:09
SPEAKER_01: Rzetelnie da się powiedzieć tyle.
9:11
SPEAKER_01: Halucynacje wzrokowe i słuchowe od dzieciństwa,
9:16
SPEAKER_01: depersonalizacja,
9:18
SPEAKER_01: Epizody depresyjne i to głównie na podstawie jej własnych relacji
9:22
SPEAKER_01: oraz notatek jednego lekarza sprzed 70 lat.
9:27
SPEAKER_01: Nishimaru zrobił dla niej jeszcze jedną rzecz, dużo ważniejszą niż referat.
9:34
SPEAKER_01: Powiedział jej, żeby wyjechała z domu.
9:38
SPEAKER_01: Miała to zapamiętać dosłownie.
9:40
SPEAKER_01: Jeśli zostaniesz w tym domu, twoja nerwica się pogłębi.
9:45
SPEAKER_01: Cztery lata później to on wbrew jej rodzinie pomagał jej załatwić wizę do Stanów.
9:51
SPEAKER_01: Warto na chwilę zejść z tej biografii i zobaczyć w czym ona się w ogóle poruszała.
9:57
SPEAKER_01: Powojenna Japonia formalnie dała kobietom równość.
10:01
SPEAKER_01: Konstytucja z 1947 roku zniesiony stary system rodowy i prawo wyborcze.
10:11
SPEAKER_01: W praktyce w prowincjonalnym Matsumoto obowiązywał inny porządek.
10:16
SPEAKER_01: Córka z zamożnego domu miała wyjść za mąż i to za mężczyznę wybranego przez rodzinę.
10:24
SPEAKER_01: Kusamie organizowano takie spotkania kilka razy i za każdym razem Kusama uciekała.
10:32
SPEAKER_01: Japońcyk nie mógł wtedy po prostu wyjechać za granicę.
10:36
SPEAKER_01: Ustawa paszportowa z 1952 roku dawała paszport na jeden wyjazd do wykorzystania
10:43
SPEAKER_01: w ciągu sześciu miesięcy i wymagała poręczyciela za granicą,
10:48
SPEAKER_01: który zagwarantuje ci obcą walutę.
10:51
SPEAKER_01: Zwykłe podróże zagraniczne Japonia dopuściła dopiero 1 kwietnia 1964 roku.
10:59
SPEAKER_01: Kusama wyjechała 7 lat wcześniej,
11:03
SPEAKER_01: więc ten wyjazd nie był aktem odwagi jednej kobiety,
11:06
SPEAKER_01: był operacją i to bardzo kosztowną.
11:09
SPEAKER_01: Potrzebowała zezwoleń,
11:12
SPEAKER_01: poręczyciela, pieniędzy i ludzi z pozycją, którzy się po prostu za nią wstawią.
11:18
SPEAKER_01: Dostała to wszystko od dwóch stron.
11:20
SPEAKER_01: Od psychiatry Nishimaru i od własnej rodziny.
11:24
SPEAKER_01: Tej samej, która darła jej rysunki i szukała jej męża.
11:29
SPEAKER_01: Dlaczego matka w końcu ustąpiła?
11:31
SPEAKER_01: No tego nie wiemy.
11:34
SPEAKER_01: Kusama opowiadała, że dostała od niej pieniądze razem ze słowami, żeby nigdy nie wracała.
11:41
SPEAKER_01: Innej wersji tej sceny nie ma.
11:43
SPEAKER_01: W międzyczasie zdarzyła się rzecz,
11:45
SPEAKER_01: która wygląda jak wymyślona, a jest udokumentowana i leży dziś w zbiorach Tate.
11:51
SPEAKER_01: Antykwariacie w Matsumoto Kusama trafiła na książkę z reprodukcją obrazu Georgie O'Keefe.
11:59
SPEAKER_01: Zapytała znajomego, kto to jest.
12:01
SPEAKER_01: Usłyszała, że to jest najsłynniejsza malarka w Ameryce.
12:06
SPEAKER_01: W 1955 roku napisała do niej list do Nowego Meksyku.
12:10
SPEAKER_01: Do kobiety, której nigdy nie spotkała.
12:14
SPEAKER_01: Napisała ten list na drugą półkulę w kraju, który 10 lat wcześniej zrzucił bomby na jej kraj.
12:21
SPEAKER_01: Napisała,
12:22
SPEAKER_01: że jest dopiero na pierwszym stopniu długiego i trudnego życia malarki
12:27
SPEAKER_01: i zapytała wprost, czy Okifi wskaże jej drogę.
12:31
SPEAKER_01: Dołączyła 14 swoich akwarel.
12:34
SPEAKER_01: Ta znowuż odpisała jej 4 grudnia,
12:37
SPEAKER_01: bez kurtuazji i bez obietnic,
12:40
SPEAKER_01: napisała,
12:40
SPEAKER_01: że w tym kraju artyście trudno się utrzymać,
12:44
SPEAKER_01: że jeśli Kusama mówi poważnie, musi przenieść się do Nowego Jorku.
12:50
SPEAKER_01: I zapytała, czy ma wysłać te akwarele jakiemuś marszandowi.
12:54
SPEAKER_01: I to wystarczyło.
12:56
SPEAKER_01: W listopadzie 1957 roku Kusama wypłynęła sama.
13:00
SPEAKER_01: Wcześniej zeszła nad rzekę pod Matsumoto i spaliła swoje prace.
13:06
SPEAKER_01: Ile dokładnie?
13:07
SPEAKER_01: Nie wiadomo.
13:09
SPEAKER_01: Źródła podają od kilkuset rysunków do kilku tysięcy obiektów.
13:14
SPEAKER_01: Powiedziała, że namaluje lepsze.
13:18
SPEAKER_01: Płynie najpierw do Seattle,
13:20
SPEAKER_01: bo tam czeka na nią pierwsza amerykańska wystawa w Dusan Gallery w 57 roku
13:26
SPEAKER_01: w grudniu.
13:26
SPEAKER_01: Zabiera ze sobą 60 kimon i 60 jedwabnych obrazów, żeby mieć co sprzedać.
13:34
SPEAKER_01: W czerwcu 58 roku przenosi się do Nowego Jorku i tam zaczyna się coś,
13:39
SPEAKER_01: o czym w oficjalnej wersji jej biografii mówi się bardzo grzecznie, trudne początki.
13:45
SPEAKER_01: To było coś więcej niż trudne początki.
13:48
SPEAKER_01: Mieszkała w nieogrzewanym loftie,
13:51
SPEAKER_01: spała na starych drzwiach,
13:53
SPEAKER_01: które ktoś wystawił na ulicę i które przyniosła do siebie zamiast łóżka.
13:58
SPEAKER_01: Zimą w środku było tak zimno, że nie mogła spać, więc wstawała i malowała.
14:04
SPEAKER_01: Jadła to, co inni wyrzucali.
14:07
SPEAKER_01: Zbierała z odpadków ze sklepu rybnego odcięte głowy ryb i gotowała z nich wywar.
14:13
SPEAKER_01: Do tego gnijące zewnętrzne liście kapusty wyrzucane przez sklep warzywny.
14:19
SPEAKER_01: Sama pisała, że nosiła to do domu w szmacianej torbie.
14:24
SPEAKER_01: To wszystko pochodzi z jej autobiografii Infinity Net z 2002 roku.
14:31
SPEAKER_01: Więc jest to jej relacja, a nie protokół.
14:34
SPEAKER_01: Ale kierunek potwierdzają twarde dane.
14:37
SPEAKER_01: Przez pierwsze dwa lata w Nowym Jorku nie sprzedała praktycznie nic.
14:42
SPEAKER_01: A teraz praca sieci nieskończoności.
14:46
SPEAKER_01: Wyobraź sobie ogromne płótno, czasem na całą ścianę, pokryte w całości drobnymi łukami pędzla.
14:54
SPEAKER_01: Białe na białym.
14:56
SPEAKER_01: Setki tysięcy tych samych ruchów nadgarstka,
15:00
SPEAKER_01: jeden obok drugiego,
15:02
SPEAKER_01: bez środka kompozycji, bez góry i dołu, bez miejsca, w którym oko może odpocząć.
15:09
SPEAKER_01: Farba jest gęsta, więc powierzchnia ma fakturę.
15:13
SPEAKER_01: Coś między siatką a koronką.
15:16
SPEAKER_01: Jude napisał później, że przypomina to wielką, kruchą, ale mocno wyciętą kratę.
15:23
SPEAKER_01: Technicznie to jest odwrotność kropki.
15:27
SPEAKER_01: Kusama malowała białe łuki,
15:29
SPEAKER_01: a to co zostawało między nimi, ciemne tło prześwitujące przez sieć, tworzyło kropki.
15:38
SPEAKER_01: Sieć i kropka to jest ta sama rzecz widziana z dwóch stron.
15:42
SPEAKER_01: Pozytyw i negatyw.
15:45
SPEAKER_01: Ona sama mówiła o tym jako o powtarzaniu jednego gestu w nieskończoność,
15:50
SPEAKER_01: o dodawaniu przestrzeni kolejnych warstw białego oleju punkt po punkcie.
15:57
SPEAKER_01: I tu dochodzimy do filozofii,
15:59
SPEAKER_01: bo bez niej te obrazy są tylko dekoracyjne, a one dekoracyjne nie są.
16:06
SPEAKER_01: Kusama nazwała swój program jednym słowem.
16:11
SPEAKER_01: Samounicestwienie, samozatarcie, zamazanie siebie.
16:14
SPEAKER_01: Chodziło o to, żeby granica między człowiekiem a resztą świata przestała istnieć.
16:20
SPEAKER_01: Jeżeli pokryjesz kropkami ścianę,
16:23
SPEAKER_01: podłogę, meble, psa i własne ciało, to przestajesz być osobną figurą na tle.
16:30
SPEAKER_01: Stajesz się fragmentem wzoru.
16:33
SPEAKER_01: Dla większości ludzi to brzmi jak groźba.
16:36
SPEAKER_01: Dla kobiety, która
16:37
SPEAKER_01: od dzieciństwa doświadczała depersonalizacji to była próba przejęcia kontroli nad
16:44
SPEAKER_01: czymś, co i tak jej się przydarzyło.
16:48
SPEAKER_01: Skoro świat mnie rozpuszcza, to ja go rozpuszczę pierwsza na własnych warunkach warbą.
16:54
SPEAKER_01: Mówiła o tym bez sentymentów,
16:57
SPEAKER_01: że sztuka jest dla niej leczeniem,
16:59
SPEAKER_01: ale też, że nie chce się z choroby wyleczyć, tylko użyć jej jako siły napędowej.
17:05
SPEAKER_01: Jest w tym jednak moment, w którym metoda się na niej mści.
17:10
SPEAKER_01: Kusama opisywała jak po wielogodzinnym malowaniu jednej z sieci wzór zaczął schodzić z płótna.
17:17
SPEAKER_01: Na jej dłonie, na podłogę, na okno.
17:21
SPEAKER_01: Straciła orientację, po prostu gdzie kończy się obraz.
17:24
SPEAKER_01: Trafiła karetką do szpitala.
17:27
SPEAKER_01: Ta scena wraca w jej relacjach kilka razy i w kilku wersjach,
17:31
SPEAKER_01: więc nie da się ustalić czy chodzi o jedno zdarzenie czy o kilka.
17:35
SPEAKER_01: Ale trafia w sedno tego, co zrobiła.
17:39
SPEAKER_01: Malowała rzeczy, które miały ją uspokolić i te same rzeczy ją pochłaniały.
17:45
SPEAKER_01: W październiku 1959 roku odbywa się jej pierwsza indywidualna wystawa w Nowym Jorku,
17:52
SPEAKER_01: w Bratta Gallery, prowadzonej przez samych artystów.
17:56
SPEAKER_01: Pięć wielkich białych obrazów, nic więcej.
18:02
SPEAKER_01: I wtedy zdarza się jej największy łód szczęścia w całej karierze.
18:07
SPEAKER_01: Miesiąc wcześniej pewien 31-letni rzeźbiarz,
18:10
SPEAKER_01: który klepał biedę, dostał w uchę pisania recenzji do magazynu Art News.
18:16
SPEAKER_01: Nazywał się Donald Jude.
18:18
SPEAKER_01: Ten sam Jude, który 10 lat później będzie ojcem minimalizmu.
18:24
SPEAKER_01: W drugim miesiącu pracy poszedł na wystawę nikomu nieznanej Japonki.
18:29
SPEAKER_01: Zaczął recenzję zdaniem,
18:31
SPEAKER_01: że Kusama jest oryginalną malarką i napisał te pięć obrazów jest tak mocnych
18:37
SPEAKER_01: i zaawansowanych w koncepcji i zrealizowanych do końca.
18:42
SPEAKER_01: Sam potem tłumaczył,
18:43
SPEAKER_01: że uznał je po prostu za najlepsze obrazy,
18:46
SPEAKER_01: jakie wtedy powstawały,
18:48
SPEAKER_01: jeżeli pominąć Newmana,
18:50
SPEAKER_01: Rodke i starszych i kupił jeden z nich za 200 dolarów, płatne w czterech ratach.
18:58
SPEAKER_01: Ta rata jest najlepszym opisem tamtej sceny nowojorskiej śmietanki artystycznej, jaki znam.
19:04
SPEAKER_01: Przyszły klasyk kupuje na raty od przyszłej gwiazdy, bo oboje nie mają pieniędzy.
19:11
SPEAKER_01: Zostali przyjaciółmi na dziesięciolecia.
19:13
SPEAKER_01: Połowie lat sześćdziesiątych mieszkali w tym samym budynku przy 53 East 19th Street.
19:20
SPEAKER_01: Jude pomagał jej potem załatwiać stały pobyt w Stanach,
19:24
SPEAKER_01: a jego syn Flavin Jude twierdzi dziś,
19:27
SPEAKER_01: że obrazy Kusamy z brata Galerii pchnęły jego ojca w stronę odejścia
19:32
SPEAKER_01: od malarstwa przedstawiającego.
19:35
SPEAKER_01: To jest teza rodzinna.
19:37
SPEAKER_01: Warto o tym pamiętać, ale daty się zgadzają.
19:41
SPEAKER_01: Dopowiem od razu koniec tej historii, bo jest zbyt dobry, żeby go chować.
19:47
SPEAKER_01: W listopadzie 2008 roku w domu aukcyjnym Christie's w Nowym Jorku biała sieć
19:55
SPEAKER_01: z 1959 roku o tytule numer 2
19:59
SPEAKER_01: Poszła za 5 milionów 794 tysiące 500 dolarów.
20:07
SPEAKER_01: Wtedy to był rekord świata dla żyjącej artystki.
20:11
SPEAKER_01: To był ten obraz, ten kupiony przez Judah na 4 lata po 50 dolarów.
20:17
SPEAKER_01: Wróćmy do lat 60., bo Kusama nie zamierzała zostać malarką sztalugową.
20:24
SPEAKER_01: W 61. roku pokazuje w Stephen Radish Gallery,
20:29
SPEAKER_01: Obraz, który zajmuje całą ścianę od podłogi po sufit i przez całą jej długość.
20:35
SPEAKER_01: Kilkanaście metrów sieci.
20:38
SPEAKER_01: To nie jest obraz, na który się patrzy.
20:40
SPEAKER_01: To jest ściana, przed którą się stoi i traci poczucie skali.
20:45
SPEAKER_01: Nieskończoność przestaje być efektem optycznym i staje się doświadczeniem ciała.
20:51
SPEAKER_01: Stamtąd jest już tylko jeden krok do tego, żeby wyjść z płaszczyzny w przestrzeni.
20:57
SPEAKER_01: Kusama robi ten krok w 62 roku i robi go w najbardziej niepokojący sposób,
21:03
SPEAKER_01: jaki można sobie wyobrazić.
21:07
SPEAKER_01: Fotel.
21:08
SPEAKER_01: Zwykły fotel z odzysku.
21:11
SPEAKER_01: Taki, jaki stał w każdym nowojorskim mieszkaniu.
21:15
SPEAKER_01: Kusama oprzyła go w całości setkami miękkich, wypchanych bawełną wypustek w kształcie falusów.
21:24
SPEAKER_01: Uszytych ręcznie,
21:25
SPEAKER_01: jeden po drugim,
21:27
SPEAKER_01: tym samym ściegiem, którego nauczyła się w wojennej fabryce spadochronów.
21:31
SPEAKER_01: Praca nazywa się Accumulation Number One,
21:35
SPEAKER_01: który powstał w 1962 roku i jest to jeden z tych obiektów,
21:41
SPEAKER_01: przy których ludzie w galerii milkną.
21:44
SPEAKER_01: Bo pierwsza reakcja jest oczywista.
21:46
SPEAKER_01: Ktoś powie prowokacja.
21:49
SPEAKER_01: Seksualne wyzwolenie, lata 60.
21:52
SPEAKER_01: Tylko, że Kusama tłumaczyła to dokładnie odwrotnie.
21:57
SPEAKER_01: Bała się seksu, bała się męskiego ciała.
22:00
SPEAKER_01: Wracała do sceny z dzieciństwa, kiedy matka wysyłała ją, żeby podglądała ojca z kochankami.
22:08
SPEAKER_01: I mówiła, że od tego czasu miała wobec seksu wstręt i lęk.
22:13
SPEAKER_01: Więc zrobiła to, co robiła zawsze.
22:16
SPEAKER_01: Wzięła rzecz,
22:17
SPEAKER_01: która ją przerażała i zaczęła ją powielać setki razy,
22:23
SPEAKER_01: aż przestała być groźna i stała się materiałem i zamieniła się w tapicerkę.
22:29
SPEAKER_01: Sama powiedziała o tym prosto.
22:31
SPEAKER_01: Robię je i robię.
22:33
SPEAKER_01: I robię dalej, aż pogrzebie się w tym procesie.
22:37
SPEAKER_01: I to jest właśnie wymazanie.
22:40
SPEAKER_01: Unicestwienie, starcie w proch, terapia przez masową produkcję strachu.
22:47
SPEAKER_01: Nie znam drugiego takiego przypadku w sztuce XX wieku.
22:51
SPEAKER_01: I teraz uwaga, bo tu zaczyna się część historii, która przez 50 lat była zamiatana pod dywan.
22:59
SPEAKER_01: W 1962 roku Green Gallery,
23:01
SPEAKER_01: jedna z najważniejszych awangardowych galerii Nowego Jorku,
23:06
SPEAKER_01: pokazuje wystawę zbiorową.
23:08
SPEAKER_01: Wisi tam Kusama ze swoimi miękkimi obiektami.
23:13
SPEAKER_01: Obok wystawiają Clis Oldenburg, Robert Morris i Andy Warhol.
23:20
SPEAKER_01: Oldenburg robił wtedy rzeczy papieru mache, twarde i malowane dzieła.
23:26
SPEAKER_01: Trzy miesiące później pokazuje swoje pierwsze miękkie rzeźby, szyte.
23:33
SPEAKER_01: Wypychane to one zrobią z niego gwiazdę.
23:36
SPEAKER_01: Kusama twierdziła,
23:37
SPEAKER_01: że na tamtym wernisażu podeszła do niej żona Oldenburga,
23:41
SPEAKER_01: Patty Mucha i powiedziała, przepraszam cię, jajoj i tyle.
23:47
SPEAKER_01: Nie ma na to świadka,
23:49
SPEAKER_01: nie ma dokumentu,
23:50
SPEAKER_01: jest jej relacja powtórzona w wywiadach i w filmie dokumentalnym Kusama Infinity
23:56
SPEAKER_01: z 2018 roku.
23:59
SPEAKER_01: Trzeba to powiedzieć uczciwie,
24:00
SPEAKER_01: bo to jest anegdota dowód,
24:03
SPEAKER_01: ale sama chronologia jest bezsporna i dziś spora część badaczy uznaje,
24:07
SPEAKER_01: że Kusama była przy miękkiej rzeźbie pierwsza.
24:13
SPEAKER_01: Rok 1963, Gertrude Stein Gallery, wystawa Aggregation,
24:22
SPEAKER_01: W środku sali stoi prawdziwa wiosłowa łódź oprzyta tymi samymi wypustkami razem z wiosłami.
24:32
SPEAKER_01: Kusama fotografuje ją i tym zdjęciem powielonym 999 razy.
24:40
SPEAKER_01: Oklejała ściany, sufit i podłogę całego pomieszczenia.
24:45
SPEAKER_01: Wchodzisz i jesteś w środku tysiąca łodzi.
24:49
SPEAKER_01: Jedna prawdziwa 999 obrazów tej samej rzeczy.
24:54
SPEAKER_01: To jest pierwsza w jej twórczości pełna instalacja środowiskowa
24:59
SPEAKER_01: i to jest ta sama idea co sieci tylko już przestrzenna.
25:03
SPEAKER_01: Powtórzenie tak gęste, że znika pojedynczy obiekt i znikasz też ty.
25:10
SPEAKER_01: Na tę wystawę przyszedł Warhol.
25:12
SPEAKER_01: Kusama zapamiętała,
25:14
SPEAKER_01: że powiedział jej wprost, że mu się to bardzo podoba i że komentował właśnie tapetę.
25:20
SPEAKER_01: W kwietniu 1966 roku Warhol otwiera u Leo Castellego wystawę,
25:26
SPEAKER_01: w której ściany galerii są w całości pokryte tapetą z powtórzonym wizerunkiem krowy.
25:33
SPEAKER_01: Jego słynna cow wallpaper.
25:36
SPEAKER_01: Warhol tłumaczył potem, że pomysł na krowy podsunął mu marszant Ivan Karp.
25:41
SPEAKER_01: Kusamy nie wspominał nigdy.
25:44
SPEAKER_01: Ona mówiła krótko, że wziął to, co ona zrobiła i skopiował.
25:49
SPEAKER_01: Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Nowym Jorku w swoich materiałach
25:51
SPEAKER_01: o jej wystawie odnotowuje sucho, że ekspozycja Kusamy była trzy lata wcześniej.
25:59
SPEAKER_01: Więcej powiedzieć się nie da,
26:01
SPEAKER_01: nie ma listu, nie ma świadectwa, jest kolejność dat i jest opowieść jednej strony.
26:08
SPEAKER_01: Skutek uboczny był taki,
26:09
SPEAKER_01: że Kusama zaczęła zasłaniać okna swojej pracowni,
26:14
SPEAKER_01: żeby nikt nie mógł zajrzeć i zobaczyć nad czym pracuje.
26:19
SPEAKER_01: To brzmi jak paranoja i przy jej diagnozach ktoś mógłby to tak zbyć.
26:25
SPEAKER_01: Tyle, że kobieta,
26:26
SPEAKER_01: która w ciągu czterech lat dwa razy zobaczyła swój pomysł w cudzej wystawie,
26:32
SPEAKER_01: miała powody.
26:33
SPEAKER_01: A teraz rok 65 i praca, przez którą dzisiaj ludzie stoją w kolejkach na całym świecie.
26:40
SPEAKER_01: Infinity Mirror Room.
26:42
SPEAKER_01: Podtytuł Fallis Field, pokazana w całej Castellane Gallery.
26:48
SPEAKER_01: Kwadratowe pomieszczenie, ściany wyłożone lustrami od podłogi do sufitu.
26:54
SPEAKER_01: Podłoga zasłana setkami miękkich wypchanych form pokrytych czerwonymi kropkami na białym tle.
27:02
SPEAKER_01: Wchodzisz do środka,
27:04
SPEAKER_01: lustra odbijają się w lustrach i to pole ciągnie się w każdą stronę bez końca.
27:10
SPEAKER_01: Razem z Tobą.
27:12
SPEAKER_01: Twoje odbicie powtarza się w nieskończoność,
27:15
SPEAKER_01: aż przestajesz być osobą stojącą w pokoju i stajesz się jednym z elementów wzoru.
27:23
SPEAKER_01: To jest samo unicestwienie zrobione dosłownie z luster i bawełny.
27:28
SPEAKER_01: Wszystko co Kusama malowała od 15 lat tu wchodzi w trzeci wymiar i wciąga widza
27:34
SPEAKER_01: do środka obrazu.
27:37
SPEAKER_01: W 1966 roku Lukas Samaras pokazuje w Peace Gallery lustrzany pokój, do którego się wchodzi.
27:44
SPEAKER_01: Ta galeria to była duża, poważna galeria z pieniędzmi i z prasą.
27:49
SPEAKER_01: Wystawa Samarasa robi ogromny szum i przez lata
27:52
SPEAKER_01: w historii sztuki to jego nazwisko pojawiło się przy haśle lustrzane środowisko.
27:58
SPEAKER_01: Kusama była wtedy o rok wcześniej w galerii, o której dziś prawie nikt nie pamięta.
28:04
SPEAKER_01: I to jest moment,
28:05
SPEAKER_01: w którym warto zatrzymać ten pociąg oskarżeń,
28:08
SPEAKER_01: bo łatwo z tego zrobić prostą bajkę o skradzionej geniuszce.
28:12
SPEAKER_01: Rzeczywistość była trochę trudniejsza.
28:15
SPEAKER_01: Wszyscy o niej chodzili na te same wernisaże.
28:18
SPEAKER_01: Pili to samo, tanie wino i podpatrywali się nawzajem bez żadnego skrępowania.
28:25
SPEAKER_01: Tak działała ta scena.
28:27
SPEAKER_01: Różnica polegała na czymś innym.
28:29
SPEAKER_01: Kiedy Oldenburg zaczął szyć, Dostał wystawy i kupujących.
28:35
SPEAKER_01: Kiedy Warhol okleił ściany, dostał miejsce w historii.
28:40
SPEAKER_01: Kiedy sama raz postawił lustra, dostał Peace Gallery.
28:44
SPEAKER_01: Kusama dostawała recenzję, zdjęcia w prasie i zero pieniędzy.
28:50
SPEAKER_01: I zamiast się z tego wycofać, zrobiła coś, czego nikt się nie spodziewał.
28:56
SPEAKER_01: Postanowiła, że skoro instytucje jej nie wpuszczają, to ona przestanie się o nie ubiegać.
29:04
SPEAKER_01: Wyjdzie na ulicę,
29:06
SPEAKER_01: do parku,
29:07
SPEAKER_01: na schody Muzeum Sztuki Nowoczesnej i na trawnik przed pawilonem włoskim w Wenecji.
29:14
SPEAKER_01: Czerwiec 66 roku, 33 Biennale w Wenecji.
29:19
SPEAKER_01: Kusama nie została zaproszona.
29:22
SPEAKER_01: Nie miała pawilonu, nie miała kuratora, nie miała nawet zgody.
29:26
SPEAKER_01: Miała za to 600 dolarów,
29:28
SPEAKER_01: które pożyczyła od Lucia Fontany,
29:31
SPEAKER_01: włoskiego artysty od przeciętnych płócien, wtedy już klasyka.
29:36
SPEAKER_01: Za te pieniądze kupiła 1500 plastikowych kul pokrytych lustrzaną powłoką
29:42
SPEAKER_01: i wysypała je na trawnik przed pawilonem włoskim.
29:46
SPEAKER_01: Stanęła między nimi Boso w złotym kimonie.
29:51
SPEAKER_01: Obok postawiła tabliczkę z napisem Twój narcyzm na sprzedaż
29:56
SPEAKER_01: i zaczęła sprzedawać kulę po 1200 lirów za sztukę.
30:01
SPEAKER_01: Mniej więcej były to dwa dolary.
30:04
SPEAKER_01: Praca nazywa się Narcystyczny Ogród.
30:08
SPEAKER_01: Pomyśl co się dzieje, kiedy podnosisz taką kulę.
30:11
SPEAKER_01: Widzisz w niej swoją zdeformowaną twarz.
30:14
SPEAKER_01: Wokół 1500 innych kul, a w każdej z nich jesteś Ty.
30:19
SPEAKER_01: W kółko Ty.
30:20
SPEAKER_01: Stoisz na trawniku najbardziej zadufanej imprezy w świecie sztuki i płacisz 2 dolary
30:26
SPEAKER_01: za lusterko, w którym widzisz siebie 1500 razy.
30:33
SPEAKER_01: Organizatorzy bardzo szybciutko to ukrócili.
30:35
SPEAKER_01: Kusama zapytała ich podobno,
30:37
SPEAKER_01: dlaczego nie wolno jej sprzedawać sztuki tak, jak sprzedaje się lody albo hot dogi.
30:42
SPEAKER_01: To zdanie znamy z jej relacji,
30:45
SPEAKER_01: nie z protokołu Biennale,
30:47
SPEAKER_01: I tu zaczyna się faza, przez którą później najbardziej oberwała.
30:53
SPEAKER_01: W 67 roku Kusama praktycznie porzuca galerię i przenosi się na ulicę.
30:59
SPEAKER_01: Organizuje happeningi,
31:01
SPEAKER_01: wchodzi z grupą nagich ludzi
31:04
SPEAKER_01: na Wall Street pod pomnik Jerzego Waszyngtona naprzeciwko giełdy.
31:09
SPEAKER_01: To był październik 1968 roku i maluje im na ciałach kropki.
31:15
SPEAKER_01: Nazywa to Anatomic Explosion.
31:18
SPEAKER_01: Robi to samo przed Statułą Wolności na Moście Bruklińskim
31:24
SPEAKER_01: w Ogrodzie Rzeźb Muzeum Sztuki Nowoczesnej.
31:27
SPEAKER_01: Na Moście Bruklińskim czworonagich ludzi w kropkach trzyma transparent z jednym słowem.
31:33
SPEAKER_01: Zatarcie, zniknięcie.
31:35
SPEAKER_01: To nie były imprezy dla żartu.
31:37
SPEAKER_01: Kusama pisała komunikaty prasowe,
31:39
SPEAKER_01: w których tłumaczyła,
31:40
SPEAKER_01: że kropki na nagim ciele znoszą różnicę,
31:44
SPEAKER_01: że jeżeli wszyscy jesteśmy pokryci tym samym wzorem,
31:48
SPEAKER_01: to nie ma białych i żółtych, nie ma bogatych i biednych, nie ma żołnierza i wroga.
31:55
SPEAKER_01: Malowanie ludzi w kropki było wyprowadzeniem jej prywatnej terapii na poziom polityczny.
32:01
SPEAKER_01: Trwała wojna w Wietnamie i ona to podpięła wprost pod protest.
32:07
SPEAKER_01: Do tego dochodzą rzeczy, które dziś brzmią jak wyprzedzenie epoki o dekady.
32:14
SPEAKER_01: W 1968 roku Kusama zorganizowała w Nowym Jorku ślub dwóch mężczyzn,
32:19
SPEAKER_01: opisywany potem jako pierwszy taki ślub w mieście.
32:23
SPEAKER_01: Sama uszyła suknię dla dwóch osób naraz.
32:27
SPEAKER_01: W tym samym roku po wejściu wojsk radzieckich
32:30
SPEAKER_01: do Czechosłowacji prała mydłem brudną radziecką flagę przed budynkiem ONZ.
32:37
SPEAKER_01: Nakręciła też film Zatarcie Kusamy z 1967 roku.
32:40
SPEAKER_01: 18 minut, kropki naklejane na drzewa, konia, wodę, ludzi.
32:48
SPEAKER_01: Film dostał nagrody na festiwalach filmu eksperymentalnego, między innymi w Belgii.
32:55
SPEAKER_01: I w 1968 roku zakłada Kusama Fashion Company Limited, firmę odzieżową.
33:03
SPEAKER_01: Projektuje sukienki z wyciętymi otworami, ubrania dla dwóch osób, wzory w kropki.
33:10
SPEAKER_01: Sprzedaje je między innymi w domu towarowym Bloomingdale's.
33:15
SPEAKER_01: To jest szczegół, który burzy cały mit o wyalienowanej artystce w wieży z kości słoniowej.
33:22
SPEAKER_01: Ona miała spółkę.
33:24
SPEAKER_01: Sprzedaż detaliczną i strategię medialną.
33:27
SPEAKER_01: Tylko, że to samo ją zabiło zawodowo.
33:32
SPEAKER_01: Prasa nowojorska w końcu lat 60. przestała ją traktować poważnie.
33:38
SPEAKER_01: Krytyk Village Voice napisał o jednym z tych happeningów,
33:44
SPEAKER_01: że to najnudniejszy,
33:45
SPEAKER_01: dziwaczny pokaz roku i że Kusama tak łaknie rozgłosu,
33:50
SPEAKER_01: że nie zostaje jej miejsca na smak.
33:53
SPEAKER_01: Z artystki,
33:54
SPEAKER_01: o której Jude pisał,
33:55
SPEAKER_01: że jest oryginalną malarką, zrobiła się w oczach krytyki kobieta od nagich kropek.
34:01
SPEAKER_01: Znacznie gorzej było w Japonii.
34:03
SPEAKER_01: Japońska prasa opisywała jej happeningi jako narodowy wstyd.
34:07
SPEAKER_01: Rodzina w Matsumoto dostawała telefony i listy.
34:11
SPEAKER_01: Matka miała jej powiedzieć, że lepiej byłoby, gdyby córka umarła.
34:17
SPEAKER_01: To znów jej relacja, ale konsekwentna przez 50 lat wywiadów.
34:22
SPEAKER_01: Przez cały ten czas Trwał w jej życiu związek,
34:25
SPEAKER_01: o którym rzadko się mówi, a który tłumaczy bardzo dużo.
34:31
SPEAKER_01: W 1962 roku poznała Josepha Cornela,
34:35
SPEAKER_01: artystę od niej o 26 lat starszego,
34:39
SPEAKER_01: twórcę słynnych pudełek z kolarzami,
34:42
SPEAKER_01: człowieka,
34:42
SPEAKER_01: który przez całe życie mieszkał z matką i bratem na Utopia Parkway w Queensie
34:48
SPEAKER_01: i prawie nigdy nigdzie nie wyjeżdżał.
34:51
SPEAKER_01: Cornell zakochał się w niej obsesyjnie.
34:54
SPEAKER_01: Dzwonił po kilkanaście razy dziennie.
34:57
SPEAKER_01: Pisał listy, wiersze i piosenki.
35:01
SPEAKER_01: Dawał jej swoje prace, żeby mogła je sprzedać i mieć z czego żyć.
35:06
SPEAKER_01: Ten związek pozostał platoniczny.
35:09
SPEAKER_01: Kusama mówiła o tym z rozbrajającą szczerością.
35:12
SPEAKER_01: Ona nie znosiła seksu, on był impotentem, więc pasowali do siebie idealnie.
35:19
SPEAKER_01: Cornel umiera w grudniu 72 roku.
35:23
SPEAKER_01: Dwa lata później umiera jej ojciec.
35:26
SPEAKER_01: I wtedy wali się wszystko naraz.
35:30
SPEAKER_01: Rynek się od niej odwrócił,
35:32
SPEAKER_01: krytyka też,
35:34
SPEAKER_01: przyjaciel i jedyny człowiek,
35:36
SPEAKER_01: który dzwonił codziennie nie żyje,
35:39
SPEAKER_01: a ona jest wyczerpana 15 latami pracy bez przerwy w kraju,
35:45
SPEAKER_01: który nigdy nie przestał traktować jej jak obcej.
35:49
SPEAKER_01: W 1973 roku Kusama pakuje się i wraca do Japonii.
35:54
SPEAKER_01: Ma 44 lata.
35:57
SPEAKER_01: Wraca do kraju, w którym uchodzi za skandalistkę i przez kilka lat próbuje wszystkiego.
36:04
SPEAKER_01: Handluje sztuką jako marszantka i firma pada.
36:08
SPEAKER_01: Zaczyna pisać powieści,
36:11
SPEAKER_01: opowiadania, poezje, mroczne, chaotyczne, autobiograficzne rzeczy o Nowym Jorku.
36:18
SPEAKER_01: W tym czasie ma za sobą kilka pobytów w szpitalach i próby samobójcze.
36:24
SPEAKER_01: Źródła podają różne daty, jedne mówią o 1974 lub 1975 roku i tego nie da się rozstrzygnąć.
36:33
SPEAKER_01: Nie ma sensu wchodzić w szczegóły, bo istotne jest to, co robiła potem.
36:39
SPEAKER_01: Znalazła lekarza,
36:40
SPEAKER_01: który prowadził w szpitalu psychiatrycznym terapię przez sztukę i sama się
36:45
SPEAKER_01: do tego szpitala zgłosiła.
36:48
SPEAKER_01: Zaczęła robić kolarze.
36:50
SPEAKER_01: Jeden z nich z 75 roku nosił tytuł Dusza wraca do jej domu.
36:58
SPEAKER_01: Ptaki i ryby naklejone na obrazie stada lecącego w stronę zachodzącego słońca.
37:04
SPEAKER_01: To praca zrobiona po śmierci Cornela i o niej.
37:09
SPEAKER_01: W 77 roku Kusama zamieszkała w szpitalu Seiva w Shinjuku na stałe.
37:15
SPEAKER_01: Wszyscy uznali, że to koniec.
37:19
SPEAKER_01: 48-letnia artystka,
37:20
SPEAKER_01: o której świat zapomniał, znika w zakładzie psychiatrycznym na drugim końcu świata.
37:26
SPEAKER_01: To był początek najbardziej produktywnych 49 lat, jakie miała jakakolwiek artystka XX wieku.
37:36
SPEAKER_01: Rozkład dnia wyglądał tak.
37:39
SPEAKER_01: Rano wychodziła ze szpitala,
37:41
SPEAKER_01: przechodziła kilka minut ulicą w Shinjuku i wchodziła do swojej pracowni.
37:46
SPEAKER_01: Malowała albo pisała do wieczora.
37:49
SPEAKER_01: Potem wracała do Seiva na kolację i spała w szpitalu.
37:54
SPEAKER_01: Następnego dnia to samo.
37:57
SPEAKER_01: Przez 49 lat.
37:59
SPEAKER_01: Pod koniec życia jeździła już na wózku,
38:02
SPEAKER_01: w peruce w kolorze czerwieni i w sukni w kropki i nadal pracowała codziennie.
38:09
SPEAKER_01: Pierwsze lata po zamieszkaniu w szpitalu to głównie pisanie.
38:13
SPEAKER_01: W 1978 roku wychodzi jej powieść Manhattan Suicide Addict.
38:18
SPEAKER_01: Po polsku mniej więcej manhatański uzależniony od samobójstwa, manhatańczych może.
38:24
SPEAKER_01: Potem kolejne Grota Alfonsów przy Christopher Street,
38:29
SPEAKER_01: płonący kościół św. Marka, podwójne samobójstwo na Sakuragazuce.
38:35
SPEAKER_01: Tytuły mówią same za siebie.
38:37
SPEAKER_01: To jest proza brutalna,
38:39
SPEAKER_01: chaotyczna,
38:41
SPEAKER_01: seksualna, pisana przez kobietę, która przerabia w niej 15 lat Nowego Jorku.
38:48
SPEAKER_01: Malowała też przez cały ten czas.
38:50
SPEAKER_01: Nikt na zachodzie tego nie widział.
38:53
SPEAKER_01: I teraz najciekawsza rzecz w całej tej biografii, ta,
38:56
SPEAKER_01: którą najczęściej się przekręca, Powrót Kusamy nie był żadnym cudownym odkryciem.
39:03
SPEAKER_01: Nie było tak, że ktoś przypadkiem zajrzał do szpitala i znalazł zapomnianą geniuszkę.
39:09
SPEAKER_01: Ten powrót ktoś zbudował świadomie przez lata.
39:13
SPEAKER_01: Tym kimś była Aleksandra Munro.
39:16
SPEAKER_01: Wtedy młoda amerykańska kuratorka zajmująca się powojenną sztuką japońską,
39:23
SPEAKER_01: dziedziną, która w Stanach praktycznie nie istniała.
39:27
SPEAKER_01: W 1989 roku Monroe zorganizowała
39:30
SPEAKER_01: w nowojorskim Center for International Contemporary Arts pierwszą retrospektywę
39:36
SPEAKER_01: Kusamy w Ameryce Północnej.
39:39
SPEAKER_01: To nie była wystawa dekoracyjna, to był argument.
39:43
SPEAKER_01: Monroe pokazała chronologię.
39:45
SPEAKER_01: Sieci z 59 roku, miękkie rzeźby z 62 roku, tapetę z 63, no i lustrzany pokój z 65.
39:50
SPEAKER_01: Historia sztuki lat 60 opowiadana od nowa z kusamą postawioną tam,
39:53
SPEAKER_01: gdzie przez 20 lat stali inni.
40:07
SPEAKER_01: Cztery lata później,
40:08
SPEAKER_01: w 1993 roku już, Japonia oddała jej cały swój pawilon na Biennale w Wenecji.
40:15
SPEAKER_01: Pierwszy raz w historii tego pawilonu wystawiał tam jeden artysta samodzielnie.
40:20
SPEAKER_01: Kusama wypełniła go lustrami i dyniami w kropki.
40:26
SPEAKER_01: I zatrzymaj się na chwilę przy tej scenie.
40:29
SPEAKER_01: 27 lat wcześniej ta sama kobieta siedziała na trawniku kilkaset metrów dalej
40:34
SPEAKER_01: i sprzedawała lustrzane kule po 2 dolary i została z tego wyproszona przez ochronę.
40:41
SPEAKER_01: Teraz wracała tam z kluczem do całego pawilonu swojego kraju.
40:46
SPEAKER_01: Tego samego kraju, którego prasa nazywała ją Narodowym Wstydem.
40:52
SPEAKER_01: I wtedy pojawiają się dynie.
40:55
SPEAKER_01: Dynie były ukusane od dzieciństwa z pól rodzinnej firmy nasiennej.
41:00
SPEAKER_01: Mówiła o nich zupełnie inaczej niż o wszystkim innym w swojej sztuce.
41:05
SPEAKER_01: Ciepło i z humorem.
41:07
SPEAKER_01: Że dynia nie udaje nikogo, że jest gruba, krzywa i nie ma w sobie ani grama pretensjonalności.
41:15
SPEAKER_01: I że tej swojej solidnej brzydocie jest szczera.
41:20
SPEAKER_01: Pierwsza wielka żółta dynia w czarne kropki stanęła w 1994 roku na pomoście
41:25
SPEAKER_01: na wyspie Naoshima na otwartym morzu.
41:28
SPEAKER_01: To jest jedyny motyw w jej twórczości, który nie bierze się z lęku.
41:32
SPEAKER_01: Sieci brały się z halucynacji, falusy ze wstrętu, lustra z rozpuszczania siebie.
41:40
SPEAKER_01: Dynia brała się z sympatii.
41:43
SPEAKER_01: Reszty pewnie domyślicie się sami.
41:46
SPEAKER_01: W 2012 roku wielka wystawa w Tate Modern w Londynie i pierwsza współpraca
41:51
SPEAKER_01: z Louis Vuitton na zaproszenie Marka Jacobsa.
41:55
SPEAKER_01: Torebki i buty w kropki, sklepy na całym świecie.
42:00
SPEAKER_01: Druga odsłona tej współpracy w 2023 roku.
42:04
SPEAKER_01: W 2017 otwiera się w Tokio muzeum, własne muzeum.
42:10
SPEAKER_01: Wystawy z lustrzanymi pokojami zaczynają bić rekordy frekwencji.
42:15
SPEAKER_01: W Melbourne w sezonie 24-25 jej retrospektywa sprzedała 570 537 biletów
42:23
SPEAKER_01: i została najchętniej oglądaną biletowaną wystawą sztuki w historii Australii.
42:30
SPEAKER_01: Rynek nadrobił zaległości z nawiązką.
42:33
SPEAKER_01: W maju 2022 roku wczesny obraz serii sieci poszedł na aukcji za prawie 10,5 miliona dolarów.
42:42
SPEAKER_01: A w samym 2023 jej pracę sprzedano na aukcjach za 190,5 miliona dolarów.
42:50
SPEAKER_01: I tu pojawia się zarzut, który trzeba postawić uczciwie.
42:54
SPEAKER_01: Bo stawiają go poważni krytycy, że z kusamy zrobił się produkt.
43:00
SPEAKER_01: Że lustrzane pokoje stały się najdroższym tłem do selfie na świecie.
43:05
SPEAKER_01: Że ludzie wchodzą tam na 45 sekund, robią zdjęcie i wychodzą.
43:10
SPEAKER_01: I że blask marki przykrył surowość tego, co ona naprawdę robiła.
43:16
SPEAKER_01: Coś w tym jest, tylko że przy kusamie ten zarzut zawsze rozbija się o jedno.
43:21
SPEAKER_01: Ona nigdy nie udawała, że jest inaczej.
43:24
SPEAKER_01: To ona wystawiała kulę na trawniku z tabliczką Twój narcyzm na sprzedaż.
43:30
SPEAKER_01: To ona założyła firmę odzieżową i sprzedawała sukienki w Blooming's Day,
43:35
SPEAKER_01: kiedy galerie jej nie chciały.
43:38
SPEAKER_01: Ona rozumiała mechanizm powielania lepiej niż ktokolwiek w jej pokoleniu,
43:43
SPEAKER_01: bo powielanie było jej metodą, jej chorobą i jej towarem naraz.
43:49
SPEAKER_01: Kiedy staniecie sobie w lustrzanym pokoju i zobaczycie siebie tysiąc razy,
43:54
SPEAKER_01: robicie dokładnie to, o co jej chodziło.
43:57
SPEAKER_01: Nawet jeżeli myślisz, że robisz tylko zdjęcie.
44:01
SPEAKER_01: Zmarła 14 sierpnia tego roku, 2026 w szpitalu w Tokio, mając 97 lat.
44:10
SPEAKER_01: Studio ogłosiło to 13 dni później i podało jedną informację.
44:16
SPEAKER_01: Pracowała do ostatnich dni.
44:19
SPEAKER_01: We wrześniu
44:19
SPEAKER_01: w amsterdamskim Stede League otwiera się jej wielka retrospektywa przygotowywana
44:27
SPEAKER_01: z nią i z jej pracownią, pokazana wcześniej w Basley i w Kolonii.
44:32
SPEAKER_01: 300 prac, 7 dekad od rysunku z około 1934 roku, polustrzany pokój zbudowany w zeszłym roku.
44:42
SPEAKER_01: Miała to być wystawa podsumowująca, stała się pożegnaniem.
44:46
SPEAKER_01: A ja wracam na koniec do tamtego obrusu.
44:49
SPEAKER_01: Mała dziewczynka z Matsumoto podnosi wzrok i widzi,
44:53
SPEAKER_01: że czerwony wzór zszedł ze stołu na ściany i na sufit i na jej własne dłonie.
44:59
SPEAKER_01: Ma poczucie, że się rozpuszcza, że przestaje być osobno.
45:04
SPEAKER_01: Przez następne 87 lat robiła jedno.
45:08
SPEAKER_01: Brała to, co ją niszczyło i powielała, aż stawało się to jej materiałem.
45:14
SPEAKER_01: Kropka po kropce, łuk po łuku, dynia po dyni.
45:18
SPEAKER_01: Powiedziała kiedyś, że gdyby nie sztuka, dawno by już nie żyła.
45:23
SPEAKER_01: I to nie było zdanie efekciarskie, to był opis mechanizmu.
45:28
SPEAKER_01: Nie wyleczyła się,
45:30
SPEAKER_01: nigdy nie chciała i zamiast zniknąć we wzorze, Wciągnęła do niego cały świat.
45:38
SPEAKER_01: Dziękuję, że byliście dzisiaj ze mną razem.
45:40
SPEAKER_01: Do usłyszenia w kolejnym odcinku za tydzień w czwartek.
45:43
SPEAKER_01: Cześć!
46:06
SPEAKER_00: muzyka