Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Albrecht Dürer: autoportret, który zmienił renesans

Transcript

Albrecht Dürer: autoportret, który zmienił renesans · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_01: Wenecja, rok 1506.
0:05
SPEAKER_01: Na Piazza San Marco wśród straganów z jedwabiem,
0:10
SPEAKER_01: szkłem i przyprawami stoi stragan z grafikami,
0:15
SPEAKER_01: a na nim ryciny, które przyciągają tłumy.
0:20
SPEAKER_01: Sceny z życia Marii, precyzyjne jak zegarek, każda kreska na swoim miejscu.
0:28
SPEAKER_01: W rogu każdej odbitki mały symbol, duże A, a pod nim wciśnięte D.
0:37
SPEAKER_01: Kupujący kiwają głowami i znają ten znak.
0:41
SPEAKER_01: To Albrecht Dürer, ten słynny Niemiec z Norymbergi.
0:47
SPEAKER_01: Tylko, że to nie jest Dürer.
0:51
SPEAKER_01: Te ryciny wyszły spod ręki młodego Włocha,
0:54
SPEAKER_01: Mark Antonia Raimondiego,
0:57
SPEAKER_01: utalentowanego,
0:59
SPEAKER_01: trzeba przyznać,
1:01
SPEAKER_01: piekielnie dobrego artysty,
1:05
SPEAKER_01: Kupił on oryginalne odbitki Dürera, a potem wyrył je od nowa.
1:11
SPEAKER_01: Kreska po kresce, łącznie z monogramem.
1:15
SPEAKER_01: I sprzedawał je jako oryginały.
1:19
SPEAKER_01: Giorgio Vasari,
1:20
SPEAKER_01: ten sam,
1:20
SPEAKER_01: który pół wieku później napisze słynne żywoty najsławniejszych malarzy,
1:26
SPEAKER_01: opowiada,
1:27
SPEAKER_01: że kiedy wieść dotarła do Norymbergi,
1:31
SPEAKER_01: Dürer wpadł we wściekłość, spakował się i ruszył przez Alpy.
1:39
SPEAKER_01: Osobiście, żeby stanąć przed weneckim sądem i walczyć o dwie litery.
1:46
SPEAKER_01: I tu robi się ciekawie, bo wenecki sąd wydał wyrok, który brzmi zaskakująco współcześnie.
1:55
SPEAKER_01: Raimondi może dalej kopiować.
1:59
SPEAKER_01: Kopiowanie to żadne przestępstwo, wręcz komplement.
2:04
SPEAKER_01: Niech się pan cieszy, panie Dürer, że pana sztuka jest tyle warta i że chce być kopiowana.
2:10
SPEAKER_01: Ale monogram musi zniknąć.
2:13
SPEAKER_01: Znak, marka, podpis to jest własność.
2:19
SPEAKER_01: Obraz nie, ale logo tak.
2:21
SPEAKER_01: Historycy prawa do dziś nazywają tę sprawę pierwszym w dziejach procesem
2:27
SPEAKER_01: o własność intelektualną.
2:30
SPEAKER_01: 500 lat przed dyskusjami o kopiowaniu
2:34
SPEAKER_01: w internecie Jeden uparty Niemiec ustalił zasadę,
2:39
SPEAKER_01: że można podrobić dzieło, ale nie wolno podrobić nazwiska.
2:45
SPEAKER_01: Żeby zrozumieć skąd u tego człowieka taka determinacja,
2:51
SPEAKER_01: skąd w ogóle pomysł,
2:52
SPEAKER_01: że artysta ma markę jak kupiec ma pieczęć,
2:57
SPEAKER_01: trzeba pojechać na północ, do miasta, w którym się urodził.
3:03
SPEAKER_01: I cofnąć się jeszcze o jedno pokolenie do pewnego wędrowca,
3:08
SPEAKER_01: który przyszedł tam pieszo z bardzo daleka.
3:13
SPEAKER_01: Norymberga około połowy XV wieku to jest potęga.
3:21
SPEAKER_01: 43 tysiące mieszkańców po kolonii jest to największe miasto niemieckiej Rzeszy
3:29
SPEAKER_01: i prawdopodobnie najbogatsze.
3:32
SPEAKER_01: Leży na skrzyżowaniu szlaków handlowych między Włochami a północą Europy,
3:39
SPEAKER_01: między wschodem a zachodem, ale prawdziwą sławę zawdzięcza rzemiosłu.
3:47
SPEAKER_01: Norymberskie wyroby z metalu znała cała Europa.
3:53
SPEAKER_01: Zamki, zegary,
3:55
SPEAKER_01: instrumenty naukowe,
3:57
SPEAKER_01: zbroje I to co nas będzie najbardziej interesować wyroby złotnicze.
4:04
SPEAKER_01: Mówiło się wtedy, że norymberska ręka dosięga wszystkich krajów.
4:10
SPEAKER_01: I do tego kraju przychodzi w 1455 roku 28-letni czeladnik złotniczy.
4:22
SPEAKER_01: Nazywa się Albrecht.
4:25
SPEAKER_01: Nazwiska w tamtych czasach to sprawa płynna i drugorzędna.
4:30
SPEAKER_01: Jego rodzina pochodzi z węgierskiej wsi Eitos, niedaleko miasteczka Gyula.
4:37
SPEAKER_01: Eitos znaczy po węgiersku mniej więcej tyle co drzwi.
4:42
SPEAKER_01: Kiedy rodzina...
4:44
SPEAKER_01: Przenosi się w świat niemieckojęzyczny, tłumaczy sobie nazwisko dosłownie.
4:51
SPEAKER_01: Tür, drzwi, türer, dürer.
4:55
SPEAKER_01: Człowiek od drzwi.
4:57
SPEAKER_01: Jest w tym coś bardzo pięknego,
5:01
SPEAKER_01: że największy artysta niemieckiego renesansu nosi
5:06
SPEAKER_01: w nazwisku przetłumaczoną węgierską wieś.
5:12
SPEAKER_01: Ten pierwszy Albrecht, ojciec naszego bohatera, to jest klasyczna historia imigranta.
5:22
SPEAKER_01: Wychował się w rodzinie chłopskiej.
5:25
SPEAKER_01: Jego ojciec wyuczył się złotnictwa w miasteczku odległym o dwie godziny marszu od domu.
5:35
SPEAKER_01: Syn poszedł dalej, dużo dalej.
5:37
SPEAKER_01: Wędrował po Europie jako czeladnik.
5:40
SPEAKER_01: Podobno Pracował jakiś czas w Niderlandach u wielkich mistrzów,
5:47
SPEAKER_01: tam gdzie malowali spadkobiercy Van Eyka i w końcu wybrał Norymbergę,
5:55
SPEAKER_01: bo tam był metal, tam były pieniądze i tam był też rynek.
6:02
SPEAKER_01: Tylko, że Norymberga wcale na niego nie czekała.
6:07
SPEAKER_01: I tu dochodzimy do rzeczy, o której...
6:11
SPEAKER_01: Rzadko się mówi,
6:12
SPEAKER_01: kiedy opowiada się o dawnych mistrzach,
6:16
SPEAKER_01: miasto było rajem, owsem,
6:20
SPEAKER_01: ale dla kilkuset bogatych rodzin patrycjuszowskich,
6:26
SPEAKER_01: które trzymały władzę w Radzie Miejskiej.
6:30
SPEAKER_01: Przybysz z Węgier nie miał nic,
6:32
SPEAKER_01: nie miał praw obywatelskich,
6:35
SPEAKER_01: nie miał tytułu mistrza, a teraz uwaga, Jak działa ta pułapka?
6:42
SPEAKER_01: Żeby otworzyć własny warsztat trzeba było zostać mistrzem.
6:47
SPEAKER_01: Żeby zostać mistrzem trzeba było mieć obywatelstwo.
6:52
SPEAKER_01: A żeby dostać obywatelstwo trzeba było udowodnić odpowiedni majątek,
7:00
SPEAKER_01: którego celadnik pracujący u kogoś za dniówkę dorobić się praktycznie nie mógł.
7:07
SPEAKER_01: System był domknięty.
7:09
SPEAKER_01: Miasto chroniło swoich i bardzo skutecznie filtrowało obcych.
7:16
SPEAKER_01: Jakie to współczesne, słuchajcie.
7:20
SPEAKER_01: Albrecht starszy potrzebował 12 lat,
7:24
SPEAKER_01: żeby ten mur przeskoczyć i zrobił to sposobem starym jak świat.
7:31
SPEAKER_01: Pracował u złotnika Hieronymusa Holpera Wieloletniego, cenionego mistrza.
7:40
SPEAKER_01: Musiał być naprawdę dobry w swoim fachu,
7:43
SPEAKER_01: skoro Holper dał mu w 1467 roku rękę swojej córki Barbary.
7:53
SPEAKER_01: On miał wtedy 40 lat, ona 15.
8:01
SPEAKER_01: Wiem, że to dziś brzmi wstrząsająco,
8:04
SPEAKER_01: I warto się przy tym na chwilę zatrzymać,
8:07
SPEAKER_01: bo to małżeństwo mówi bardzo dużo o tym, jak działał tamten świat.
8:13
SPEAKER_01: To nie był związek z miłości.
8:16
SPEAKER_01: Przynajmniej nie na starcie.
8:19
SPEAKER_01: To była transakcja między mężczyznami.
8:23
SPEAKER_01: Holper zyskiwał zdolnego następcę do warsztatu.
8:28
SPEAKER_01: Albrecht zyskiwał wszystko.
8:31
SPEAKER_01: Żonę z dobrej rodziny A przede wszystkim wejście do cechu i do miasta.
8:39
SPEAKER_01: Bo w tym samym roku,
8:40
SPEAKER_01: tuż po ślubie,
8:42
SPEAKER_01: świeżo upieczony zięć dostaje wreszcie tytuł mistrza i prawa obywatelskie.
8:50
SPEAKER_01: Małżeństwo było w tamtych czasach narzędziem awansu społecznego,
8:55
SPEAKER_01: dla mężczyzn przepustką, dla kobiet losem, o którym decydowali niestety ojcowie.
9:04
SPEAKER_01: Barbara nie miała tu nic do powiedzenia.
9:08
SPEAKER_01: I jeszcze do niej wrócimy, bo jej życie to osobna, bardzo poruszająca historia.
9:14
SPEAKER_01: Na razie zapamiętajmy obraz.
9:17
SPEAKER_01: Jest rok 1467.
9:20
SPEAKER_01: Węgierski imigrant po 12 latach charówki ma wreszcie własny warsztat złotniczy
9:28
SPEAKER_01: w najbogatszym mieście Niemiec.
9:31
SPEAKER_01: Młodziutką żonę I nazwisko, które znaczy drzwi.
9:36
SPEAKER_01: A te drzwi się właśnie otworzyły.
9:40
SPEAKER_01: Cztery lata później,
9:42
SPEAKER_01: 21 maja 1471 roku w domu przy Winklerstrasse przychodzi
9:50
SPEAKER_01: na świat trzecie dziecko Albrechta i Barbary.
9:54
SPEAKER_01: Chłopiec dostaje imię po ojcu.
9:58
SPEAKER_01: Albrecht Dürer młodszy.
10:01
SPEAKER_01: Na chrzest niesie go sąsiad, niejaki Anton Koberger.
10:06
SPEAKER_01: I to nazwisko proszę zapamiętać, bo to nie jest przypadkowy sąsiad.
10:11
SPEAKER_01: Koberger właśnie porzucił złotnictwo i przerzucił się
10:16
SPEAKER_01: na zupełnie nowy szalony biznes,
10:19
SPEAKER_01: który 20 lat wcześniej wymyślił pewien Gutenberg z Moguncji.
10:25
SPEAKER_01: Zakłada drukarnię.
10:28
SPEAKER_01: Wkrótce będzie największym wydawcą Europy z 24 prasami i setką pracowników.
10:37
SPEAKER_01: Chłopiec,
10:38
SPEAKER_01: którego trzyma nad chrzcielnicą wyrośnie więc dosłownie obok maszyny,
10:44
SPEAKER_01: która za chwilę zmieni jego świat.
10:48
SPEAKER_01: I to nie ojcowskie złoto,
10:50
SPEAKER_01: ale właśnie farba drukarska uczyni z niego pierwszego artystę nowej epoki.
10:58
SPEAKER_01: Ale zanim do tego dojdzie, ten chłopiec będzie musiał przeżyć.
11:04
SPEAKER_01: A to w Norymberdze XV wieku wcale nie było takie oczywiste.
11:10
SPEAKER_01: Barbara Dürer urodzi osiemnaścioro dzieci.
11:15
SPEAKER_01: No tak, niestety, dorosłości dożyje tylko troje.
11:21
SPEAKER_01: O tym jak wyglądało dzieciństwo wśród umierającego rodzeństwa
11:26
SPEAKER_01: i czym naprawdę był dom złotnika opowiem wam za chwilkę.
11:34
SPEAKER_01: Osiemnaścioro dzieci.
11:35
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się przy tej liczbie,
11:37
SPEAKER_01: bo my ją dziś czytamy jako statystykę,
11:40
SPEAKER_01: a to nie jest statystyka, to jest osiemnaście dzieci.
11:44
SPEAKER_01: Porodów jednej kobiety,
11:47
SPEAKER_01: która wyszła za mąż jako 15-latka i przez następne ćwierć wieku była
11:53
SPEAKER_01: w ciąży praktycznie bez przerwy.
11:57
SPEAKER_01: I to nie jest fajne, naprawdę.
12:00
SPEAKER_01: I wiemy o tym wszystkim z pierwszej ręki,
12:02
SPEAKER_01: bo Albrecht Dürer już jako dojrzały,
12:05
SPEAKER_01: sławny człowiek Usiadł w 1524 roku i spisał kronikę rodzinną.
12:12
SPEAKER_01: Na podstawie notatek ojca wyliczył w niej całe swoje rodzeństwo.
12:18
SPEAKER_01: Imię po imieniu.
12:21
SPEAKER_01: Barbara, Johannes, Albrecht, Sebald, Hieronymus, Anton, kolejna Agnes, kolejny Johannes.
12:31
SPEAKER_01: Ciekawe jak się do siebie wołali w domu.
12:34
SPEAKER_01: I tak dalej, aż do osiemnastki.
12:37
SPEAKER_01: A potem dopisał zdanie, które brzmi jak trzaśnięcie drzwiami.
12:41
SPEAKER_01: Wszystkie te dzieci pomarły.
12:44
SPEAKER_01: Jedne w młodości, inne gdy podrosły.
12:48
SPEAKER_01: Zostało trzech synów, Albrecht, Endres i Hans.
12:54
SPEAKER_01: Piętnaścioro dzieci niestety umiera
12:57
SPEAKER_01: i to nie jest wyjątkowa tragedia tej konkretnej rodziny, to jest po prostu norma.
13:02
SPEAKER_01: W miastach tamtej epoki mniej więcej połowa dzieci nie dożywała dorosłości,
13:09
SPEAKER_01: a Norymberga, bogata,
13:11
SPEAKER_01: gęsto zabudowana, ściśnięta w murach, była regularnie nawiedzana przez zarazę.
13:19
SPEAKER_01: Epidemia wracała co kilka, kilkanaście lat jak zła pogoda.
13:24
SPEAKER_01: Ludzie żyli z furtką śmierci otwartą na oścież w domach,
13:29
SPEAKER_01: gdzie kołyska I trumna stały czasem w tym samym roku w tej samej izbie.
13:36
SPEAKER_01: I teraz pomyślmy,
13:39
SPEAKER_01: co to robi z psychiką dziecka,
13:42
SPEAKER_01: które dorasta patrząc jak kolejni bracia i siostry znikają.
13:48
SPEAKER_01: Historycy sztuki Będą się kiedyś głowić.
13:52
SPEAKER_01: Skąd u Durera ta obsesja przemijania śmierci i apokalipsy?
14:00
SPEAKER_01: Może nie trzeba szukać daleko.
14:02
SPEAKER_01: On się w tym po prostu wychował.
14:06
SPEAKER_01: A teraz sam dom.
14:08
SPEAKER_01: Warsztat złotniczy w tamtych czasach to nie jest firma.
14:13
SPEAKER_01: To jest po prostu dom, W którym dzieją się interesy.
14:17
SPEAKER_01: To jest dom, w którym się mieszka, je, śpi i pracuje.
14:22
SPEAKER_01: Wszystko naraz.
14:23
SPEAKER_01: Na dole kuźnia i palenisko.
14:26
SPEAKER_01: Wyżej izby mieszkalne.
14:27
SPEAKER_01: Czeladnicy i uczniowie przy jednym stole z rodziną mistrza.
14:33
SPEAKER_01: Dzieci od małego kręcą się między narzędziami.
14:37
SPEAKER_01: I to jest moment, w którym warto docenić, czym naprawdę było złotnictwo.
14:43
SPEAKER_01: My dziś słyszymy złotnik i myślimy biżuteria.
14:47
SPEAKER_01: A złotnik, przede wszystkim złotnik XV-wieczny, to był precyzyjny inżynier epoki.
14:56
SPEAKER_01: Rytował, odlewał, trybował, robił puchary, relikwiarze, pieczęcia albo oprawy.
15:06
SPEAKER_01: Pracował rylcem na metalu w skali milimetrów,
15:10
SPEAKER_01: gdzie jedno drgnięcie ręki niszczy tygodnie pracy.
15:16
SPEAKER_01: Mały Albrecht dostał więc w domu najlepszą możliwą szkołę ręki i oka.
15:23
SPEAKER_01: Cała jego późniejsza kariera grafika Cała ta legendarna precyzja miedziorytów
15:30
SPEAKER_01: wyrasta wprost z ojcowskiego warsztatu.
15:34
SPEAKER_01: Rylec złotnika i rylec rytownika to jest właściwie to samo narzędzie.
15:41
SPEAKER_01: Ojciec zresztą miał plan, oczywisty jak słońce, najzdolniejszy z synów przejmie warsztat.
15:49
SPEAKER_01: Posłał go krótko do szkoły,
15:52
SPEAKER_01: chłopak nauczył się czytać,
15:53
SPEAKER_01: pisać i rachować,
15:55
SPEAKER_01: a potem jak sam Dürer wspomina w Kronice,
15:58
SPEAKER_01: ojciec zabrał go ze szkoły i zaczął uczyć złotnictwa.
16:05
SPEAKER_01: I pewnie tak by się ta historia potoczyła,
16:08
SPEAKER_01: mielibyśmy dziś w muzeach piękne norymberskie puchary z monogramem Albrechta Dürera,
16:14
SPEAKER_01: ADE, Gdyby nie pewna kartka papieru z 1484 roku.
16:21
SPEAKER_01: Trzynastoletni Albrecht siada przed lustrem, bierze srebrny sztyft i rysuje sam siebie.
16:30
SPEAKER_01: I tu muszę wyjaśnić czym jest srebrny sztyft, bo bez tego nie poczujemy wagi tej sceny.
16:37
SPEAKER_01: To technika, w której rysuje się kawałkiem srebra po specjalnie gruntowanym papierze.
16:45
SPEAKER_01: Kreska jest bardzo delikatna, szara, nie można jej po prostu ominąć wzrokiem.
16:54
SPEAKER_01: Nie ma tutaj gumki, nie ma poprawek, każde pociągnięcie zostaje na zawsze.
17:02
SPEAKER_01: Dorośli mistrzowie podchodzili do srebrnego sztyftu z respektem,
17:08
SPEAKER_01: a tu dzieciak rysuje nim swoją twarz z lustra.
17:12
SPEAKER_01: Z tym charakterystycznym problemem każdego autoportrecisty,
17:17
SPEAKER_01: że ręka, która rysuje nie może być widoczna tak jak ją widać naprawdę.
17:24
SPEAKER_01: Rysunek przetrwał, wisi dziś w wiedeńskiej Albertinie.
17:29
SPEAKER_01: Patrzy z niego poważny chłopiec o migdałowych oczach.
17:34
SPEAKER_01: W czapce z palcem wskazującym gdzieś poza kadr.
17:39
SPEAKER_01: A na górze dopisek, który Dürer dodał po latach z czułością dla samego siebie sprzed lat.
17:48
SPEAKER_01: To narysowałem sam z siebie przed lustrem w roku 1484 roku, kiedy byłem jeszcze dzieckiem.
17:58
SPEAKER_01: To jest, uwaga, najstarszy zachowany autoportret dziecięcy w historii sztuki europejskiej.
18:07
SPEAKER_01: I pierwszy sygnał czegoś, co będzie się przez całe życie Dürera przewijać jak refren.
18:14
SPEAKER_01: Ten człowiek od dziecka uważał, że jest kimś na kogo warto patrzeć.
18:20
SPEAKER_01: Ojciec obejrzał rysunki syna i podjął decyzję,
18:24
SPEAKER_01: która z perspektywy warsztatu była katastrofą,
18:28
SPEAKER_01: a z perspektywy historii sztuki błogosławieństwem.
18:32
SPEAKER_01: Po prostu odpuścił.
18:35
SPEAKER_01: W kronice rodzinnej Dürer zapisze później,
18:38
SPEAKER_01: że ojciec żałował straconego czasu,
18:41
SPEAKER_01: tych lat nauki złotnictwa, Które teraz szły na marne, ale ustąpił.
18:48
SPEAKER_01: W 1486 roku piętnastolatek trafia na trzy lata do pracowni Mikaela Wolgemuta,
18:59
SPEAKER_01: najbardziej wziętego malarza w mieście.
19:03
SPEAKER_01: I tu wszystkie nitki tej opowieści zaczynają się splatać,
19:09
SPEAKER_01: bo pracownia Wolgemuta To nie była cicha malarnia ze sztalugami.
19:16
SPEAKER_01: To był kombinat.
19:18
SPEAKER_01: Obrazy ołtarzowe owszem, ale przede wszystkim drzeworyty.
19:24
SPEAKER_01: Produkowane hurtowo na zamówienie drukarzy.
19:28
SPEAKER_01: A największym drukarzem w mieście i wkrótce w całej Europie był kto?
19:34
SPEAKER_01: Anton Koberger, ojciec chrzestny Albrechta, ten sam, który trzymał go nad chrzcielnicą.
19:43
SPEAKER_01: Właśnie w tych latach Koberger
19:45
SPEAKER_01: i Wolgemuth szykowali wspólnie najbardziej szalone przedsięwzięcie wydawnicze epoki.
19:52
SPEAKER_01: Kronikę norymberską Hartmana Shedla.
19:56
SPEAKER_01: Historie świata od stworzenia do współczesności ilustrowaną 1800 drzeworytami.
20:07
SPEAKER_01: Książka wyjdzie w 1493 roku i będzie najbogaciej ilustrowaną, drukowaną księgą XV wieku.
20:19
SPEAKER_01: Nastoletni Dürer terminował w pracowni dokładnie wtedy,
20:24
SPEAKER_01: gdy powstawały do niej klocki,
20:27
SPEAKER_01: czyli chłopak z domu Złotnika z ręką wytrenowaną na metalu ląduje
20:33
SPEAKER_01: w samym środku pierwszego w dziejach przemysłu masowego obrazu.
20:39
SPEAKER_01: Trudno o lepszy zbieg okoliczności,
20:41
SPEAKER_01: chociaż może to żaden zbieg,
20:43
SPEAKER_01: może po prostu Norymberga była wtedy jedynym miejscem na świecie,
20:48
SPEAKER_01: gdzie taki chłopak mógł się zdarzyć.
20:52
SPEAKER_01: Na koniec tej części chcę wrócić do Barbary, bo obiecałam wam to, że wrócę do niej.
21:00
SPEAKER_01: Przewidźmy taśmę do przodu, bo do roku 1514 Barbara jest już wdową.
21:09
SPEAKER_01: Schorowaną,
21:11
SPEAKER_01: bezzębną, mieszka u sławnego syna, I ten syn u szczytu kariery robi coś niezwykłego.
21:20
SPEAKER_01: Rysuje ją węglem, bez upiększeń, bez litości i jednocześnie z ogromną miłością.
21:30
SPEAKER_01: Zapadnięte policzki,
21:32
SPEAKER_01: wystające kości,
21:34
SPEAKER_01: żyły na skroni,
21:36
SPEAKER_01: oczy patrzące gdzieś w bok, jakby już widziały coś, czego my nie widzimy.
21:43
SPEAKER_01: Dwa miesiące później Barbara umiera,
21:47
SPEAKER_01: a Dürer notuje,
21:48
SPEAKER_01: że odchodziła ciężko w bólu i że on sam tak nad nią bolał,
21:55
SPEAKER_01: że nie umie tego wypowiedzieć.
21:59
SPEAKER_01: Ten rysunek wisi dziś w Berlinie i wielu historyków uważa go
22:03
SPEAKER_01: za pierwszy całkowicie szczery portret starości w sztuce europejskiej.
22:11
SPEAKER_01: 18 porodów,
22:12
SPEAKER_01: 15 pogrzebów,
22:14
SPEAKER_01: całe życie w cieniu męża i syna, a nieśmiertelność dała jej jedna godzina pozowania.
22:24
SPEAKER_01: Tymczasem wróćmy do Naszego nastolatka kończy się terminowanie u Wolgemuta i wiosną 1490 roku.
22:36
SPEAKER_01: 19-letni Albrecht wyrusza z Norymbergi w świat na wędrówkę czeladniczą, która potrwa 4 lata.
22:47
SPEAKER_01: A kiedy będzie daleko od domu, ojciec podejmie za niego najważniejszą decyzję jego życia.
22:55
SPEAKER_01: Znajdzie mu żonę.
23:01
SPEAKER_01: Wiosną 1494 roku do Albrechta, wędrującego gdzieś po Górnym Renie, dociera list od ojca.
23:10
SPEAKER_01: Wracaj do domu, masz narzeczoną.
23:14
SPEAKER_01: Kurczę, żeby to dzisiaj było takie łatwe, a nie trzeba siedzieć na tych wszystkich aplikacjach.
23:22
SPEAKER_01: No ale wróćmy do historii.
23:24
SPEAKER_01: Nazywa się ta kobieta Agnes Frey.
23:29
SPEAKER_01: Jej ojciec Hans Frey to szanowany norymberski rzemieślnik.
23:35
SPEAKER_01: Mistrz od kunsztownych mechanizmów.
23:38
SPEAKER_01: Robił między innymi ozdobne fontanny stołowe i człowiek bardzo ustosunkowany,
23:45
SPEAKER_01: bo jego żona pochodziła z patrycjatu.
23:49
SPEAKER_01: Dwaj ojcowie dogadali wszystko między sobą przy stole, prawdopodobnie przy winie.
23:56
SPEAKER_01: Posag to 200 florenów.
23:59
SPEAKER_01: To były konkretne pieniądze, równowartość porządnego domu.
24:05
SPEAKER_01: Albrecht i Agnes zobaczyli się pierwszy raz na krótko przed ślubem.
24:10
SPEAKER_01: Pobrali się 7 lipca 1494 roku.
24:15
SPEAKER_01: On miał 23 lata, a ona około 19.
24:21
SPEAKER_01: I znów jak pokolenie wcześniej u jego rodziców, nikt nikogo nie pytał o uczucia.
24:29
SPEAKER_01: Małżeństwo było fuzją dwóch firm rodzinnych.
24:33
SPEAKER_01: Warsztat Dürerów zyskiwał kapitał i koneksję.
24:37
SPEAKER_01: Frejowie zyskiwali zięcia, o którym już mówiło się w mieście, że ma złote ręce.
24:45
SPEAKER_01: A sama wędrówka,
24:48
SPEAKER_01: z której go ściągnięto,
24:50
SPEAKER_01: cztery lata na szlaku i zaczęła się od porażki, która dużo mówi o tamtym świecie.
24:57
SPEAKER_01: Albrecht szedł do kolmaru,
25:00
SPEAKER_01: do Martina Schongauera,
25:03
SPEAKER_01: największego rytownika epoki, człowieka, którego grafiki kopiował jako uczeń.
25:10
SPEAKER_01: Szedł na piechotę setki kilometrów.
25:13
SPEAKER_01: Doszedł i dowiedział się, że mistrz nie żyje.
25:18
SPEAKER_01: Umarł kilka miesięcy wcześniej.
25:21
SPEAKER_01: Wtedy nie było telefonów, nie było poczty w naszym rozumieniu.
25:26
SPEAKER_01: Informacja szła tak szybko, jak szedł człowiek.
25:30
SPEAKER_01: Bracia Szongauera przyjęli chłopaka bardzo życzliwie.
25:35
SPEAKER_01: Pokazali mu rysunki po zmarłym, ale nauki niestety nie było.
25:42
SPEAKER_01: Powędrował dalej do Bazylei i Strasburga, gdzie zarabiał projektowaniem ilustracji książkowych.
25:51
SPEAKER_01: I to też zapamiętajcie, on się uczył z zawodu nie w akademii, tylko w drukarniach.
26:00
SPEAKER_01: No i jest ślub, a trzy miesiące po ślubie Albrecht pakuje sakwy i wyjeżdża sam.
26:11
SPEAKER_01: Do Włoch.
26:13
SPEAKER_01: Zostawia świeżo poślubioną żonę u rodziców i rusza przez Alpy do Wenecji.
26:19
SPEAKER_01: Oficjalny powód był poważny.
26:21
SPEAKER_01: Do Norymbergi wróciła zaraza.
26:25
SPEAKER_01: Ludzie masowo uciekali z miasta.
26:28
SPEAKER_01: Tyle, że uciekali ci, których było na to stać.
26:32
SPEAKER_01: I uciekali zwykle z rodzinami.
26:36
SPEAKER_01: On pojechał bez żony.
26:37
SPEAKER_01: Historycy do dziś Unoszą brew nad tym wyjazdem i nad całym tym małżeństwem,
26:43
SPEAKER_01: do którego jeszcze wrócimy,
26:46
SPEAKER_01: ale z punktu widzenia sztuki to była podróż fundamentalna.
26:51
SPEAKER_01: Dürer zobaczył Wenecję, kolor Belliniego, ryciny Manteni.
26:58
SPEAKER_01: Zobaczył,
26:58
SPEAKER_01: że na południu artysta bywa kimś więcej niż rzemieślnikiem i przywiózł do domu ideę,
27:06
SPEAKER_01: która zmieni wszystko.
27:09
SPEAKER_01: Bo teraz patrzcie, jaki był układ sił.
27:14
SPEAKER_01: Malarz w Norymberdze żył z zamówień.
27:17
SPEAKER_01: Ołtarz dla kościoła, portret dla patrycjusza, herb dla Rady Miejskiej.
27:24
SPEAKER_01: Klient płacił, klient dyktował.
27:28
SPEAKER_01: Bez zamówienia nie było chleba.
27:30
SPEAKER_01: I w ten zastany świat dwudziestoparoletni Dürer wchodzi z modelem,
27:36
SPEAKER_01: który dziś nazwalibyśmy startupem.
27:40
SPEAKER_01: Zamiast czekać na zlecenie,
27:42
SPEAKER_01: sam wybiera temat,
27:43
SPEAKER_01: sam rzeźbi klocki, sam odbija grafiki na prasie i sam je sprzedaje setkami.
27:52
SPEAKER_01: Drzeworyt można odbić w ogromnych nakładach, zanim klocek się zużyje.
27:58
SPEAKER_01: Jedna kompozycja, tygodnie pracy, a potem sprzedajesz ją po wielokroć.
28:06
SPEAKER_01: Każdemu po cenie, na którą stać nie tylko księcia, ale i zamożnego mieszczanina.
28:13
SPEAKER_01: Sztuka przestaje być na zamówienie, staje się towarem na rynek.
28:20
SPEAKER_01: To jest Bez przesady początek masowej kultury wizualnej w Europie.
28:27
SPEAKER_01: Pierwszy wielki strzał pada w 1498 roku.
28:33
SPEAKER_01: 15 wielkich drzeworytów do apokalipsy świętego Jana.
28:40
SPEAKER_01: 4 jeźdźcy tratujący ludzkość.
28:45
SPEAKER_01: Anioły trzymające wiatry, bestia z siedmioma głowami.
28:51
SPEAKER_01: Nikt wcześniej nie robił obrazów o takiej gęstości i furii w tanim, powielanym medium.
29:00
SPEAKER_01: No a teraz czas.
29:03
SPEAKER_01: Zbliżał się rok 1500,
29:05
SPEAKER_01: półtora tysiąclecia od narodzin Chrystusa i pół Europy szczerze wierzyło,
29:11
SPEAKER_01: że koniec świata wisi w powietrzu.
29:15
SPEAKER_01: Kazania grzmiały.
29:18
SPEAKER_01: Komety niepokoiły, drukarnie podsycały ten niepokój.
29:24
SPEAKER_01: Dürer wypuszcza na ten rynek strachu perfekcyjny produkt i to
29:31
SPEAKER_01: w dwóch wersjach językowych,
29:33
SPEAKER_01: po łacinie dla wykształconych i po niemiecku dla reszty.
29:39
SPEAKER_01: Wydaje to własnym sumptem,
29:42
SPEAKER_01: bez wydawcy, prasy prawdopodobnie Podejmując u ojca chrzestnego Kobergera.
29:51
SPEAKER_01: Na końcu każdej księgi stoi dumnie wydrukowano w Norymberdze przez malarza Albrechta Dürera.
30:00
SPEAKER_01: Malarz jako wydawca samego siebie.
30:04
SPEAKER_01: Sukces jest natychmiastowy i ogromny.
30:08
SPEAKER_01: I tu wchodzi na scenę, ciekawie, Agnes, bo ten rodzinny startup potrzebował działu sprzedaży.
30:18
SPEAKER_01: Wiemy ze źródeł, że Agnes sprzedawała grafiki męża na targach.
30:22
SPEAKER_01: Jeździła między innymi na słynny jarmark do Frankfurtu.
30:27
SPEAKER_01: Stała przy straganie z rycinami jak inne mieszczki przy straganach z suknem.
30:33
SPEAKER_01: Sprzedażą zajmowała się czasem też matka Dürera.
30:37
SPEAKER_01: A po Europie krążyli wynajęci agenci z pakami odbitek.
30:43
SPEAKER_01: Od Krakowa po Włochy.
30:46
SPEAKER_01: Kiedy więc Raimondi w Wenecji kopiował te grafiki,
30:50
SPEAKER_01: o czym mówiłam wam na początku, on nie kradł obrazków.
30:54
SPEAKER_01: On podrabiał produkt sprawnie działającego przedsiębiorstwa rodzinnego.
31:01
SPEAKER_01: Zresztą sam Dürer policzył to sobie na chłodno w listach do Jakoba Hellera,
31:09
SPEAKER_01: frankfurckiego kupca,
31:10
SPEAKER_01: dla którego męczył się latami nad wielkim ołtarzem,
31:14
SPEAKER_01: wypisał wprost,
31:16
SPEAKER_01: że na malowaniu obrazów się traci,
31:20
SPEAKER_01: że gdyby siedział przy rycinach, byłby dziś bogatszy o tysiąc florenów.
31:26
SPEAKER_01: Malarstwo dawało prestiż, grafika dawała pieniądze.
31:32
SPEAKER_01: On chciał obu rzeczy narast i co niebywałe obie dostał.
31:38
SPEAKER_01: Najlepszy dowód na siłę tej machiny przyszedł w 1515 roku.
31:44
SPEAKER_01: Do Lizbony przypłynął z Indii żywy nosorożec.
31:49
SPEAKER_01: Pierwszy w Europie od czasów rzymskich.
31:52
SPEAKER_01: Sensacja stulecia.
31:53
SPEAKER_01: Do Norymbergi dotarł tylko list z opisem i czyjś szkic.
31:59
SPEAKER_01: Dürer nosorożca nigdy nie widział na oczy.
32:03
SPEAKER_01: Wziął opis,
32:04
SPEAKER_01: dodał wyobraźnię i wyrył zwierzę w drewnie,
32:09
SPEAKER_01: pancerne,
32:11
SPEAKER_01: nitowane, z dodatkowym rożkiem na karku, którego prawdziwe nosorożce nie mają.
32:18
SPEAKER_01: I ten niepoprawny,
32:20
SPEAKER_01: fantastyczny nosorożec stał się jednym
32:23
SPEAKER_01: z największych bestsellerów graficznych epoki.
32:28
SPEAKER_01: Był kopiowany w podręcznikach przyrody przez kolejne 300 lat.
32:34
SPEAKER_01: Pokolenia Europejczyków były święcie przekonane,
32:38
SPEAKER_01: że nosorożec wygląda właśnie tak, bo tak narysował go Dürer.
32:44
SPEAKER_01: Prawdziwe zwierzę przegrało z marką.
32:47
SPEAKER_01: Sława rosła, pieniądze też rosły, a w 1512 roku przyszło ukoronowanie.
32:58
SPEAKER_01: Cesarz Maksymilian I bierze Dürera pod swoje skrzydła
33:02
SPEAKER_01: i przyznaje mu dożywotnią pensję,
33:06
SPEAKER_01: 100 florenów rocznie, wypłacaną z podatków miasta Norymbergi.
33:12
SPEAKER_01: Rok wcześniej artysta dostał cesarski przywilej chroniący jego ryciny przed
33:17
SPEAKER_01: kopiowaniem na terenie Rzeszy.
33:20
SPEAKER_01: Syn węgierskiego imigranta, wnuk chłopa ze wsi Eitos jest teraz człowiekiem cesarza.
33:29
SPEAKER_01: Z własną marką,
33:30
SPEAKER_01: własną siecią dystrybucji i ochroną prawną,
33:34
SPEAKER_01: o jakiej nie śnił żaden artysta przed nim.
33:38
SPEAKER_01: Został mu do zdobycia już tylko jeden rynek.
33:42
SPEAKER_01: Wieczność.
33:44
SPEAKER_01: I o tym, jak Dürer malował samego siebie, aż wreszcie namalował się jako Chrystus.
33:50
SPEAKER_01: Opowiem wam już teraz.
33:55
SPEAKER_01: Monachium, stara pinakoteka, wisi tam obraz, przy którym ludzie do dziś przystają zbici z tropu.
34:04
SPEAKER_01: Mężczyzna patrzy prosto na nas,
34:06
SPEAKER_01: idealnie frontalnie,
34:08
SPEAKER_01: twarz symetryczna jak ikona, Długie włosy spływają na ramiona równymi puklami.
34:16
SPEAKER_01: Dłoń uniesiona na wysokości piersi dotyka futrzanego kołnierza.
34:24
SPEAKER_01: Wspaniały jest ten obraz.
34:26
SPEAKER_01: Mam go u siebie w sypialni w formacie 100 na 70,
34:29
SPEAKER_01: więc każdego ranka witam się z Albrechtem i życzymy sobie miłego dnia.
34:37
SPEAKER_01: No a każdy, kto wychował się w kulturze chrześcijańskiej, rozpoznaje ten schemat natychmiast.
34:43
SPEAKER_01: Tak się maluje Chrystusa, Zbawiciela Błogosławiącego Świat.
34:50
SPEAKER_01: Tylko, że to nie jest Chrystus.
34:53
SPEAKER_01: Złoty napis z boku informuje, ja, Albrecht Dürer z Norymbergi, malowałem siebie w wieku 28 lat.
35:02
SPEAKER_01: Rok 1500, sam środek apokaliptycznej gorączki, o której mówiłam wcześniej.
35:11
SPEAKER_01: Pół Europy czeka na sąd ostateczny, a norymberski grafik maluje siebie jako Boga.
35:20
SPEAKER_01: Do dziś historycy sztuki spierają się, co on właściwie zrobił.
35:26
SPEAKER_01: Czy to było bluźnierstwo?
35:28
SPEAKER_01: No raczej nie.
35:29
SPEAKER_01: Dürer był szczerze pobożny.
35:33
SPEAKER_01: Najczęstsza interpretacja mówi, że to manifest teologiczno-artystyczny.
35:39
SPEAKER_01: Człowiek został stworzony na obraz i podobieństwo Boga,
35:44
SPEAKER_01: a artysta, który tworzy, naśladuje stwórcę.
35:49
SPEAKER_01: Więc malując siebie jako Chrystusa,
35:53
SPEAKER_01: Dürer mówi,
35:54
SPEAKER_01: mój talent jest darem od Boga i aktem twórczym uczestniczę w czymś boskim.
36:03
SPEAKER_01: Bardzo piękna teoria, ale patrząc na całe jego życie, trudno nie dodać drugiej warstwy.
36:11
SPEAKER_01: Ten człowiek po prostu uważał, że zasługuje na taki kadr, bo autoportret był u niego nałogiem.
36:21
SPEAKER_01: Pamiętacie trzynastolatka ze srebrnym sztyftem?
36:25
SPEAKER_01: Potem w 1493 roku jeszcze na wędrówce maluje się jako młodzieniec z gałązką Mikołajka w dłoni.
36:36
SPEAKER_01: Ta roślina uchodzi za symbol wierności i część badaczy sądzi,
36:41
SPEAKER_01: że ten portret pojechał do Norymbergi jako podarunek dla narzeczonej,
36:46
SPEAKER_01: której nigdy nie widział.
36:49
SPEAKER_01: Rodzaj fotografii wysłanej przed pierwszą randką.
36:54
SPEAKER_01: W 1498 roku,
36:57
SPEAKER_01: świeżo po włoskich szlifach,
37:00
SPEAKER_01: maluje się w Prado,
37:02
SPEAKER_01: znanym dziś portrecie jako wytworny kawaler w pasiastym berecie,
37:08
SPEAKER_01: w eleganckich rękawiczkach z alpejskim pejzażem za oknem.
37:14
SPEAKER_01: I dopisuje z nonchalancją, malowałem to pod łuk swojej postaci.
37:20
SPEAKER_01: Miałem 26 lat.
37:22
SPEAKER_01: Żadnej wzmianki o zawodzie, bo to jest właśnie komunikat tego obrazu.
37:27
SPEAKER_01: Nie patrzcie na mnie
37:30
SPEAKER_01: jak na rzemieślnika z farbą za paznokciami.
37:35
SPEAKER_01: Patrzcie na mnie jak na pana.
37:38
SPEAKER_01: W Niemczech to był skandal towarzyski, wtedy zupełnie nieoczywisty.
37:43
SPEAKER_01: Malarz był rzemieślnikiem jak szef czy stolarz.
37:48
SPEAKER_01: Członkiem cechu, człowiekiem od roboty na zamówienie.
37:52
SPEAKER_01: We Włoszech tymczasem Dürer zobaczył artystów jedzących u stołów książąt
37:59
SPEAKER_01: i tę różnicę odczuł boleśnie na własnej skórze.
38:04
SPEAKER_01: Z Wenecji podczas drugiego pobytu pisał do przyjaciela zdanie,
38:11
SPEAKER_01: które jest jednym z najsłynniejszych westchnień w historii sztuki.
38:18
SPEAKER_01: Jak ja tu marznę za słońcem.
38:22
SPEAKER_01: Tutaj jestem panem w domu pasożytem.
38:26
SPEAKER_01: Po niemiecku to brzmi jeszcze dosadniej.
38:30
SPEAKER_01: Ein Schmarrotzer, darmoziat.
38:34
SPEAKER_01: Cała frustracja północnego artysty w jednym zdaniu.
38:39
SPEAKER_01: Adresatem tych listów był Willibald Birkheimer i ta postać należy się naszej opowieści.
38:47
SPEAKER_01: Najbogatszy humanista Norymbergi,
38:51
SPEAKER_01: prawnik,
38:52
SPEAKER_01: tłumacz Greki, człowiek biblioteka i człowiek beczka, bo słynął też z obżarstwa.
39:00
SPEAKER_01: Przyjaźń między Patrycjuszem a synem Złotnika była czymś społecznie egzotycznym,
39:06
SPEAKER_01: a jednak trwała całe życie.
39:10
SPEAKER_01: Listy Dürera do niego to skarb, bo pokazują człowieka prywatnego.
39:16
SPEAKER_01: Są tam sprośne żarty,
39:19
SPEAKER_01: docinki o kochankach Pilchheimera,
39:25
SPEAKER_01: narzekanie na teściową, zakupy,
39:27
SPEAKER_01: które Dürer robił mu w Wenecji,
39:30
SPEAKER_01: pierścienie, dywany,
39:32
SPEAKER_01: greckie książki przez Birkheimera,
39:37
SPEAKER_01: Dürer, który nie znał porządnie łaciny, miał dostęp do całej uczoności epoki.
39:44
SPEAKER_01: Kiedy potem rył swoje najbardziej zagadkowe ryciny, za plecami stała mu biblioteka przyjaciela.
39:53
SPEAKER_01: A w domu stała Agnes.
39:56
SPEAKER_01: I tu muszę oddać sprawiedliwość kobiecie, którą historia potraktowała paskudnie.
40:04
SPEAKER_01: Małżeństwo było bezdzietne,
40:06
SPEAKER_01: co w tamtej kulturze samo w sobie było ciężarem i powodem oczywiście plotek.
40:12
SPEAKER_01: Agnes prowadziła sprzedaż,
40:14
SPEAKER_01: jeździła na jarmarki,
40:17
SPEAKER_01: ogarniała dom i finanse,
40:19
SPEAKER_01: a po śmierci Dürera Pirkheimer napisał list, w którym oskarżył ją o wszystko.
40:28
SPEAKER_01: Że była skąpa, że była zgryźliwa, że zamęczyła męża pracą.
40:34
SPEAKER_01: Że to przez nią umarł przedwcześnie.
40:39
SPEAKER_01: Nazwał ją starą wroną.
40:41
SPEAKER_01: I ten jeden zjadliwy list na 400 lat ustawił jej wizerunek.
40:48
SPEAKER_01: Dopiero współcześni badacze zaczęli go rozbierać na części, bo Birkheimer pisał w gniewie.
40:56
SPEAKER_01: Po kłótni z wdową, podobno o poroże jelenia, które chciał dostać po zmarłym.
41:03
SPEAKER_01: A fakty mówią co innego.
41:05
SPEAKER_01: Dürer przez 34 lata małżeństwa powierzał żonie pieniądze i interesy.
41:12
SPEAKER_01: Zabrał ją w ostatnią wielką podróż,
41:15
SPEAKER_01: a w listach bywa o niej mowa rzeczowo, bez czułości, ale i bez skargi.
41:23
SPEAKER_01: Prawdy o tym małżeństwie nie znamy i pewnie nie poznamy.
41:27
SPEAKER_01: Znamy tylko czarny PR, który okazał się trwalszy niż fakty.
41:33
SPEAKER_01: To jest też ponadczasowa lekcja.
41:37
SPEAKER_01: Rok 1514,
41:38
SPEAKER_01: ten sam,
41:39
SPEAKER_01: w którym umiera Barbara,
41:41
SPEAKER_01: przynosi rycinę, która stanie się największą zagadką w historii grafiki.
41:47
SPEAKER_01: Melenkolia mężczyzna.
41:49
SPEAKER_01: Skrzydlata postać siedzi z głową wspartą na dłoni.
41:54
SPEAKER_01: Wokół rozrzucone narzędzia,
41:57
SPEAKER_01: cyrkiel,
41:58
SPEAKER_01: waga, piła, dziwna wielościenna bryła, nad którą matematycy głowią się do dziś.
42:06
SPEAKER_01: Wychudzony pies, nietoperz z napisem na skrzydłach.
42:11
SPEAKER_01: I kwadrat magiczny na ścianie.
42:14
SPEAKER_01: 16 liczb, które sumują się do 34 w każdym rzędzie
42:19
SPEAKER_01: W każdej kolumnie i po przekątnych, a w dolnym rzędzie stoją obok siebie liczby 15 i 14.
42:28
SPEAKER_01: Data ryciny.
42:30
SPEAKER_01: Napisano o tej jednej odbitce więcej książek niż o niejednym całym artyście.
42:37
SPEAKER_01: Najkrócej mówiąc, Dürer sporsytował tu melancholię, stan ducha, który jego epoka za Włochami
42:48
SPEAKER_01: Zaczynała wiązać się z geniuszem.
42:52
SPEAKER_01: Twórca to ktoś, kto widzi więcej i dlatego cierpi.
42:57
SPEAKER_01: Jeśli szukacie momentu,
42:58
SPEAKER_01: w którym rodzi się nasz nowoczesny mit udręczonego artysty,
43:03
SPEAKER_01: to on ma datę wyrytą w kwadracie magicznym.
43:07
SPEAKER_01: A że Dürer znał ten stan od środka, mamy dowód na piśmie.
43:12
SPEAKER_01: Noc z 7 na 8 czerwca 1525 roku artysta budzi się zlany potem.
43:22
SPEAKER_01: Śniły mu się wielkie wody spadające z nieba.
43:26
SPEAKER_01: Pierwsza uderzyła w ziemię, jakieś cztery mile od niego.
43:31
SPEAKER_01: Z tym hukiem i taką mocą, że obudził się drżący na całym ciele.
43:37
SPEAKER_01: I co robi człowiek renesansu po koszmarze o końcu świata?
43:42
SPEAKER_01: Bierze pędzel, maluje akwarelą to, co widział we śnie.
43:46
SPEAKER_01: Granatowe słupy wody walące z nieba na puste pola.
43:51
SPEAKER_01: A pod spodem zapisuje relacje,
43:55
SPEAKER_01: kończąc słowami, że gdy wstał rano, malował to wszystko tak, jak widział powyżej.
44:01
SPEAKER_01: Historycy sztuki uważają tę kartkę za pierwszy
44:04
SPEAKER_01: w dziejach europejskiej sztuki wizualny zapis snu.
44:08
SPEAKER_01: Cztery wieki przed Freudem
44:10
SPEAKER_01: i surrealistami Norymberski mistrz precyzji notuje własną podświadomość.
44:18
SPEAKER_01: Miał zresztą powody do niepokoju,
44:20
SPEAKER_01: świat wokół pękał,
44:22
SPEAKER_01: Luther podpalił kościół,
44:24
SPEAKER_01: chłopi podpalali Niemcy,
44:26
SPEAKER_01: a stary porządek, w którym Dürer zrobił karierę właśnie się kończył.
44:32
SPEAKER_01: Dodajmy jeszcze,
44:33
SPEAKER_01: że w tym rozedrganym świecie jego młodszy brat Hans szukał chleba daleko
44:39
SPEAKER_01: na wschodzie i znalazł go na Wawelu jako malarz nadworny króla Zygmunta Starego.
44:47
SPEAKER_01: Tak w tej historii jest i polski rozdział.
44:52
SPEAKER_01: Ale najpierw musimy wsiąść z Albrechtem na statek.
44:56
SPEAKER_01: Płyniemy zobaczyć wieloryba.
44:59
SPEAKER_01: W styczniu 1519 roku umiera cesarz Maksymilian i
45:07
SPEAKER_01: dla Dürera to nie jest tylko żałoba, to jest dziura w budżecie.
45:15
SPEAKER_01: Pamiętacie dożywotnią pensję, 100 florenów rocznie z podatków Norymbergi?
45:19
SPEAKER_01: Otóż dożywotnią, ale czyjego życia?
45:24
SPEAKER_01: Rada Miejska uznała skwapliwie, że cesarza i przestała mu płacić.
45:30
SPEAKER_01: Jedyny ratunek nowy władca,
45:33
SPEAKER_01: młodziutki Karol V musi przywilej potwierdzić osobiście,
45:39
SPEAKER_01: a koronacja ma się odbyć w akwisgranie.
45:43
SPEAKER_01: Do tego w Norymberdze przychodzi zaraza,
45:48
SPEAKER_01: więc latem 1520 roku prawie 50-letni Dürer pakuje skrzynię pełne rycin na sprzedaż
45:55
SPEAKER_01: i rusza w ostatnią wielką podróż życia.
45:58
SPEAKER_01: I zabiera ze sobą Agnes oraz służącą Zuzannę.
46:03
SPEAKER_01: Po tylu latach małżeństwo wreszcie podróżuje razem.
46:08
SPEAKER_01: O tej wyprawie wiemy Więcej niż
46:11
SPEAKER_01: o jakiejkolwiek podróży jakiegokolwiek artysty tamtej epoki,
46:16
SPEAKER_01: bo Dürer prowadził dziennik i to jaki dziennik?
46:19
SPEAKER_01: Skrupulatny jak księga rachunkowa i podszyty czystym zachwytem dzieckiem.
46:26
SPEAKER_01: Notuje każdy wydany fenik,
46:29
SPEAKER_01: każdy posiłek, każdy podarowany komuś sztych i każdą dziwność świata, jaką napotkał.
46:36
SPEAKER_01: A w Antwerpii, w największym porcie Europy, Dziwności czekały na niego stosami.
46:44
SPEAKER_01: Kupował kokosy, orogi, rybie łuski, papugę, dostał małpkę.
46:51
SPEAKER_01: Oglądał kości olbrzyma i zobaczył rzecz, która wstrząsnęła nim do głębi.
46:58
SPEAKER_01: Wystawione w ratuszu skarby przesłane przez korteza z podbijanego właśnie Meksyku.
47:06
SPEAKER_01: Złote słońce szerokie na sążeń,
47:09
SPEAKER_01: srebrny księżyc Broń, szaty, przedziwne przedmioty nieznanego ludu.
47:16
SPEAKER_01: Dürer zapisał wtedy w dzienniku zdanie, które przeszło do historii.
47:21
SPEAKER_01: Przez wszystkie dni żywota nie widziałem niczego,
47:25
SPEAKER_01: co by tak uradowało moje serce,
47:27
SPEAKER_01: bo ujrzałem w tych rzeczach cudowny kunszt ludzi z obcych krajów.
47:34
SPEAKER_01: Kiedy pół Europy widziało w zamorskich ludach dzikusów do ochrzczenia i złupienia,
47:39
SPEAKER_01: najsłynniejszy artysta kontynentu stanął przed sztuką Azteków i rozpoznał
47:45
SPEAKER_01: w niej braci po fachu.
47:49
SPEAKER_01: Dodajmy gorzko, że te cuda przytopiono potem na sztaby.
47:55
SPEAKER_01: Przyjmowano go jak dziś przyjmuje się gwiazdy.
48:00
SPEAKER_01: Gildia malarzy wydała na jego cześć bankiet, na którym wprowadzono go w asyście.
48:06
SPEAKER_01: Przy stole wstawali wszyscy.
48:09
SPEAKER_01: Miasto próbowało go wręcz kupić.
48:13
SPEAKER_01: Oferowało 300 florenów rocznie.
48:16
SPEAKER_01: Dom i wolność od podatków, byle został.
48:19
SPEAKER_01: Ale Albrecht odmawia.
48:21
SPEAKER_01: A w październiku 1520 roku w Akwizgranie dopiął swoje.
48:28
SPEAKER_01: Patrzył na koronację Karola V, a nowy cesarz potwierdził mu pensję.
48:35
SPEAKER_01: Misja wykonana i gdyby wtedy wrócił do domu, ta historia skończyłaby się inaczej.
48:43
SPEAKER_01: Ale w grudniu Doszła go wieść, że w Zelandii morze wyrzuciło na brzeg wieloryba.
48:52
SPEAKER_01: Ogromnego, ponad 100 stóp długości, jak zanotował, Dürer nigdy nie widział wieloryba.
49:00
SPEAKER_01: A w głowie miał gotowy scenariusz.
49:03
SPEAKER_01: Przecież to on zrobił z nosorożca, którego nie widział, bestseller stulecia.
49:11
SPEAKER_01: Wieloryb Narysowany z natury mógł być jeszcze większym hitem.
49:18
SPEAKER_01: Więc w środku zimy wsiada na statek i płynie między wyspami Zelandii.
49:23
SPEAKER_01: Krainy wydartej morzu, gdzie ląd i woda nieustannie zamieniają się miejscami.
49:32
SPEAKER_01: I tam morze pokazało co myśli o jego planach.
49:38
SPEAKER_01: Sztorm zerwał cumy.
49:40
SPEAKER_01: Statek z Dürerem na pokładzie poniosło bez sterów.
49:44
SPEAKER_01: Kapitan,
49:45
SPEAKER_01: jak notuje artysta,
49:46
SPEAKER_01: załamał ręce,
49:47
SPEAKER_01: bo załoga zeszła już na ląd i garstka ludzi na pokładzie została sam na sam
49:52
SPEAKER_01: z żywiołem.
49:55
SPEAKER_01: Przeżyli, ale przeżyli cudem, a kiedy w końcu dotarł na miejsce, wieloryba już nie było.
50:03
SPEAKER_01: Może zabrało go z powrotem.
50:07
SPEAKER_01: Philippe Poor, który napisał o tym całą piękną książkę, ujął to jednym zdaniem.
50:15
SPEAKER_01: Podróż skróciła Dürerowi życie przez chorobę,
50:18
SPEAKER_01: której nie umiał nazwać z powodu zwierzęcia, którego nawet nie zobaczył.
50:24
SPEAKER_01: Bo na tych zimnych bagnach Dürer złapał gorączkę, która już nigdy go nie opuściła.
50:31
SPEAKER_01: Dziś podejrzewa się malarię,
50:34
SPEAKER_01: W dzienniku zaczyna się od tej pory powtarzać słowo choroba,
50:39
SPEAKER_01: a wydatki na lekarzy i lekarstwa rosną z każdą stroną.
50:44
SPEAKER_01: Została po tym wszystkim jedna pamiątka,
50:49
SPEAKER_01: rysunek głowy Morsa, którego łeb widział gdzieś po drodze.
50:54
SPEAKER_01: Dorysował go z pamięci i wyszło mu mówiąc czule łysawe szczenie z kłami.
51:00
SPEAKER_01: Ostatnie zwierzę z wielkiej menażerii mistrza precyzji jest wzruszająco nieudolne.
51:09
SPEAKER_01: Wraca do Norymbergi latem 1521 roku, odmieniony.
51:15
SPEAKER_01: Jeszcze w Niderlandach,
51:17
SPEAKER_01: gdy gruchnęła plotka,
51:18
SPEAKER_01: że Lutra porwano i zabito,
51:21
SPEAKER_01: Dürer wylał na karty dziennika rozpaczliwą modlitwę,
51:26
SPEAKER_01: O Boże, jeśli Luter nie żyje, kto nam odtąd będzie wykładał Ewangelię?
51:33
SPEAKER_01: Reformacji kibicował sercem, choć formalnie nigdy nie zerwał ze starym kościołem.
51:40
SPEAKER_01: Umarł w mieście, które właśnie przeszło na luteranizm, jako człowiek pogranicza epok.
51:48
SPEAKER_01: Sił na wielkie malowanie już nie miał, zamiast tego pisał.
51:52
SPEAKER_01: Traktat o mierzeniu cyrklem i linijką.
51:56
SPEAKER_01: Potem dzieło o proporcjach ciała ludzkiego.
52:01
SPEAKER_01: Syn Złotnika,
52:02
SPEAKER_01: który nie znał porządnie łaciny,
52:05
SPEAKER_01: kończył życie jako uczony, pierwszy teoretyk sztuki na północ od Alp.
52:12
SPEAKER_01: Zdążył jeszcze podarować rodzinnemu miastu testament malarski,
52:17
SPEAKER_01: dwie tablice z czterema apostołami,
52:20
SPEAKER_01: pod którymi kazał wypisać cytaty przestrzegające przed fałszywymi prorokami.
52:27
SPEAKER_01: A 6 kwietnia 1528 roku, krótko przed 57 urodzinami, zmarł.
52:37
SPEAKER_01: Birkheimer napisał, że wysechł jak wiązka słomy.
52:42
SPEAKER_01: Pochowano go na cmentarzu świętego Jana w grobie Teściów i
52:49
SPEAKER_01: na tym normalna historia by się skończyła,
52:54
SPEAKER_01: ale wtedy stało się coś, co mnie w tym wszystkim bardzo porusza.
52:59
SPEAKER_01: Kilka dni po pogrzebie grupa artystów po cichu otworzyła grób, nie po kosztowności.
53:08
SPEAKER_01: Zdjęli z twarzy zmarłego odlew gipsowy, żeby zachować jego rysy.
53:14
SPEAKER_01: A malarz Hans Baldung Green, dawny uczeń, otrzymał odcięty pukiel włosów mistrza.
53:24
SPEAKER_01: Ten pukiel istnieje do dziś,
53:25
SPEAKER_01: leży w srebrnej kasetce ze szkłem w Wiedeńskiej Akademii Sztuk Pięknych,
53:31
SPEAKER_01: przechowywany i przekazywany z rąk do rąk przez 500 lat.
53:37
SPEAKER_01: Rozumcie co się wydarzyło.
53:39
SPEAKER_01: Włosy, odlew twarzy, otwierany grób to jest przecież dokładnie język relikwii, kult świętych.
53:46
SPEAKER_01: I to w samym środku reformacji, która właśnie wyrzucała relikwie z kościołów.
53:54
SPEAKER_01: Europa przestawała czcić kości świętych i w tej samej chwili
53:59
SPEAKER_01: na tym samym cmentarzu zaczęła czcić włosy artysty.
54:04
SPEAKER_01: Na naszych oczach jedna religia oddaje pałeczkę drugiej.
54:09
SPEAKER_01: Kult geniusza, w którym żyjemy do dziś, ma swoją datę i miejsce urodzenia.
54:15
SPEAKER_01: A jest to Norymberga, kwiecień 1528 roku.
54:21
SPEAKER_01: A monogram, od którego zaczęliśmy, duże A z wciśniętym D, okazało się trwalsze niż wszystko.
54:29
SPEAKER_01: Przetrwało proces w Wenecji,
54:32
SPEAKER_01: Fałszerzy,
54:33
SPEAKER_01: którzy podrabiali je jeszcze setki lat po śmierci mistrza,
54:37
SPEAKER_01: przetrwały nawet sam grób,
54:39
SPEAKER_01: który z czasem opróżniono,
54:41
SPEAKER_01: bo Dürer nie zostawił potomków i nie miał kto opłacać miejsca.
54:48
SPEAKER_01: Ciało niestety przepadło, kości zaginęły, ale została Marka.
54:54
SPEAKER_01: Człowiek, który jako pierwszy zrozumiał, że artysta jest tym, co po sobie stworzył.
55:00
SPEAKER_01: Wygrał na własnych zasadach.
55:04
SPEAKER_01: My dzisiaj kłócimy się o kopie, oryginały i o to, kto ma prawo do obrazów.
55:10
SPEAKER_01: On tę rozmowę zaczął 500 lat temu, dwiema literami w rogu kartki.
55:17
SPEAKER_01: Nosorożca nie widział albo widział i może coś zmyślił,
55:22
SPEAKER_01: wieloryba nie widział Boga, jak my wszyscy też nie, ale narysował ich tak,
55:31
SPEAKER_01: Do usłyszenia w przyszłym tygodniu.
55:33
SPEAKER_01: Dziękuję, że byliście dzisiaj ze mną.
55:35
SPEAKER_01: Trzymajcie się i cześć.
55:59
SPEAKER_00: .
56:02
SPEAKER_00: .
56:10
.