Latest / 8. Gün 25. Saat / Ruhunu emen o anlık hazlardan kurtulma formülü - Dopamini kırmak

Transcript

Ruhunu emen o anlık hazlardan kurtulma formülü - Dopamini kırmak · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 20 beşten hepinize selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:14
Bu bölümde yeni bir seriye başlamayı düşünüyorum.
0:17
Bu dopamin etkisini kırmak üzerine olacak.
0:20
Peki bu bölümde nasıl bir giriş yapacağız?
0:23
Az ve acı arasına sıkışan modern insandan bahsedeceğim.
0:26
Dünya artık inanılmaz bir bolluk ve tüketim dünyası bildiniz üzre
0:31
bir düğmeye basarak neredeyse. Her şeye sahip olabiliyoruz.
0:35
Kıyafet, yemek, eğlence, cinsellik istiyorsan yarım saate
0:39
kapına sıcak yemek geliyor. Canım sıkıldı mı?
0:42
Tek tıkla karşında 1.001 dizi milyonlarca video.
0:45
Kısacası hayatımız dopamin sağlayan deneyimlerle dolup
0:49
taşıyor. Bu dopamin ne dersen beynimizde
0:52
ödül ve motivasyonla ilgilenen, mutlu hissetmemizi sağlayan
0:56
kimyasalın adı. Itiraf edelim çoğumuz içten içe
1:00
canımız sıkkın olduğunda bu haz verici deneyimlere koşuyoruz.
1:04
Canımız sıkkın aç abi. Netflix sıradaki bölümü de izle
1:07
mutsuz musun? Bir paket cipsi göm gitsin
1:10
keyfin yerine gelir dopamin tam da bu iş için biçilmiş kaftan
1:14
acılarımıza uyuşturmaya yarayan mükemmel bir merhem gibi.
1:18
Ama dert şu ki dopamin patlamasının etkisi uzun
1:21
sürmüyor. Haspişindeki koşu kısa bir mola
1:25
verince tekrar canımız daha fazlasını istiyor.
1:28
Hani koca bir kase dondurmayı mideye indirdikten sonra gelen
1:31
ya bir kaşık daha yesem ne olur ki duygusu var ya da gecenin bir
1:35
yarısı tek bir bölüm daha izleyeyim, sonra yatarım diye
1:38
kendi kendimizi kandırmamız işte bunların altında hep beynimizin.
1:43
Ödül mekanizması yatıyor bilim insanları ve bağımlılık tedavisi
1:47
görmüş insanların deneyimleri bize haz ile acı arasında bir
1:51
denge olduğunu gösteriyor. Bu dengeyi anlamak ve lehimize
1:54
kullanmak günümüzün aşırı tüketim dürtüsünü yenmenin
1:58
anahtarı olabilir. Biraz bilim, biraz tarih ve
2:01
biraz da güncel yaşamdan örneklerle bu konuyu
2:04
derinlemesine kurcalayalım. Bu sayede hem şaşıracak hem de
2:08
belki kendi hayatımızdaki dengesizlikleri fark edeceğiz ve
2:11
bu yolculukta şunları öğreneceğiz, neden artık hepimiz
2:14
az buçuk bağımlı hale geldik? Alışkanlıklarımız hayatımızı
2:18
nasıl ele geçirmiş durumda ve konuşacağımız diğer şey,
2:21
beynimizdeki haz acı terazisi nasıl işliyor ve neden çok fazla
2:25
haz peşinde koşmak sonunda? Daha fazla acıya yol açıyor.
2:29
Eski zamanlardan ve bağımlılardan öğrendiğimiz
2:32
tekniklerle nasıl denge bulabileceğimiz ara vermenin
2:35
gücü, acıyı lehimize kullanmak, radikal dürüstlük ve yapıcı
2:39
utanç duygusunun önemi gibi kavramlarla başlayacağız.
2:43
Hazırsan seni burada bekliyorum. Çayını kahveni kapgel,
2:46
kulaklığını tak ben burada olacağım.
3:04
Bağımlı kelimesini duyunca gözünde nasıl birileri
3:08
canlanıyor? Belki damarı delinmiş ter içinde
3:10
bir uyuşturucu bağımlısı hayal ediyorsun.
3:13
Arka sokakta buruşturulmuş bir banknotta beyaz toz almaya
3:16
çalışan sıska bir tip böyle şeyleri filmlerde falan
3:19
görüyoruz biz değil mi? Ya da belki aklına iş çıkışı eve
3:23
döner. Dönmez, deli gibi alkolü su gibi
3:26
içen plaza anneleri geliyor. Hani şu ınstagramda mükemmel
3:30
hayat pozları veren ama mutfakta gizlice ross şişesini devirmek
3:33
için can atanlar var ya, peki ya sabaha kadar?
3:36
Ekran başında cinsel içerikli videolar izlemekten gözleri kan
3:40
çanağına dönen o yalnız adam veya ders çalışmak yerine
3:44
kütüphaneye gidip saatlerce telefonda sosyal medyaya gömülen
3:48
üniversiteli genç. Bu bölümün biraz sert ve
3:52
sansürsüz olmasını istedim. Dürüst olalım.
3:55
Bu saydıklarımızın hepsi birer bağımlı.
3:57
Aslında bağımlılık dediğimiz şey zarar verdiğini bildiğimiz halde
4:01
bir maddeyi kullanmaya veya bir davranışı takıntılı şekilde
4:04
yapmaya devam etmektir. Bu madde illa uyuşturucu adı
4:08
altında satılan yasak maddeler olmak zorunda değil.
4:11
Kumar cinsellik video oyunları da olabilir.
4:14
Geniş anlamıyla sürdürülebilir bir şekilde kendi iyiliğimize
4:18
aykırı biçimde tekrarladığımız her davranış bir bağımlılık
4:21
adayıdır. Şu devirde az önce saydığım
4:23
örnekler hiç de uç değil, hatta muhtemelen hepimizin benzer bir
4:27
zaafı var. Kötü alışkanlıkları olmayan var
4:30
mı aramızda sanmıyorum mesela ben ben de bir itirafta
4:33
bulunayım. Bir ara telefonumdaki aptal bir
4:35
oyun vardı, yemin ediyorum, tuvalete bile onunla gider
4:38
olmuştum. Ekrana tıklamaktan baş parmağım
4:41
ağrıyordu, rüyalarımda bile o oyunu görüyordum klasik.
4:45
Crash kapılmaca ama benim oynadığım oyun kendi crash
4:47
değildi tabii ki yani demem o ki bu aşırı tüketim çağında aslında
4:52
hepimiz az çok haz bağımız haline geldik.
4:54
Kimimizin zaafı, dizi kimimizin abur cubur kimimizin alışveriş
4:59
kimimizin de artık doğrudan kimyasallar bağımlılığını en
5:03
büyük risk faktörlerinden biri. Aslında elimizin altında olması
5:07
her zaman elimizin altında yani kolay erişebiliyoruz düşünün.
5:10
Bugün neye bağımlı olmak istiyorsan ol kardeşim malzeme
5:14
bol cep telefonu günümüzün dijital uyuşturucusu sürekli
5:19
renkli ekranımızdan akan bitmek bilmez içerikleri beynimize zerk
5:23
ediyoruz. Üstelik ceplerdeki bu dijital
5:26
şırınga uyuşturucu iğnesinden beter her an her yerde elimizin
5:31
altında. Ve dünya üzerindeki dopamin
5:33
kaynaklarına sınırsız bir erişim sağlıyor.
5:36
Parmağın aşağı kaydırdığı sürece yeni video akmaya devam ediyor.
5:40
Tiktok asla bitmiyor tabi bağımlılık deyince akla ilk
5:44
uyuşturucu, alkol gibi kimyevi maddeler geliyor.
5:48
Evet, bugün sokaktaki uyuşturucular da eskiye göre çok
5:51
daha güçlü. Mesela amerika'da halen
5:53
sürenopioid krizinin sebebi 2 binlerin başında.
5:57
Ağrı kesici hapların doktorlarca bonibon gibi dağıtılmasıydı.
6:01
Millet eczaneden morfin türevlerini kutu kutu alıp
6:04
bağımlı oldu. Sonra o haplar kesince soluğu
6:07
sokakta türevi sentetik opidoidlerde aldılar.
6:11
Hani bu ikiye katlanan yaratık gibi olan insanlar var ya,
6:14
acınası halde sokağın ortasında uyuşturucu bağımlısı amerika'da
6:18
çok yaygın. Bizde de artık görülüyor ne
6:20
yazık ki. Bunun nedeni bu, yani çok acı
6:23
bir gerçek. 2.012 yılında amerika'da yazılan opioit
6:26
reçeteleri öyle bir seviyeye gelmiş ki neredeyse ülkedeki her
6:31
vatandaşa bir şişe düşüyormuş. Hala her gün yüzlerce insan bu
6:35
reçeteli hapların ve kaçak versiyonlarının doz aşımından
6:39
ölüyor. Üstelik piyasadaki bu yasaklı
6:42
maddeler falan da eski değil. Yani laboratuvar ürünü fenil
6:46
gibi bir şeyler türedi. 10 kat güçlü yani az cephesinde durum
6:50
vahim. Fakat uyuşturucu işin sadece
6:53
görünen kısmı, yani buz dağının ucu madde bağımlılığı bir
6:57
kenara, bir de davranışsal bağımlılıklar çağındayız.
7:00
Yemeklerimiz bile eskiye göre daha bağımlılık yapıcı hiç
7:04
abartmıyorum. Yediklerimize bir bak, her şey
7:06
şekerli, yağlı yapay tatlarla dolu.
7:09
Markette satılan yiyeceklerin formülü adeta laboratuvarda
7:13
beynimizi zevkten 4 köşe etmek için tasarlanıyor.
7:17
Mesela ultra işlenmiş gıdalar, yüksek şeker ve yağ
7:21
içerikleriyle beyinde abartılı dopamin salgılarına yol
7:25
açabiliyor. Tıpkı bu uyuşturucu maddelerin
7:27
yaptığı gibi. O yüzden cips paketine başladın
7:30
mı? Dibini görmek işten değil, bir
7:32
parça çikolatayla durayım diyene henüz rastlamadım.
7:35
Teknoloji desen, keza aynı kafada sosyal medya
7:39
uygulamaları, video platformları, arda ardına içerik
7:42
pompalayarak bizi kendine bağlamanın yollarını bulmuş
7:46
durumda. Hatta az önce de dedim.
7:48
Bu aplikasyonlar kasten insanı bağımlı etsin diye tasarlanıyor.
7:53
Ekranı kaydırdığında bir sonraki gelirken ışıklar, renkler,
7:56
algoritmalar falan beynini tam tavşanına dönüştürüyor.
8:00
Avucu görmüş, tavşan gibi kitlenip kalıyoruz.
8:03
Ekrana sonuç ne oluyor? Bağımlılık oranları yükseliyor.
8:06
Modern hayat tarzı bizi sinsi sinsi esir alıyor abi.
8:10
Dünya genelinde ölüm sebeplerine baktığımızda artık %70 yetmişbeş
8:15
kadarı sigara kötü beslenme, obezite, alkol, hareketsizlik
8:19
gibi yaşam tarzı risk faktörleriyle bağlantılı kronik
8:23
hastalıklardan kaynaklanıyor. Eskiden insanlar bulaşıcı,
8:26
hastalıktan açlıktan ölürdü. Şimdi kendi elimizde kendimizi
8:30
tüketiyoruz desek yeridir. Yoksul kesimler gelişmemiş
8:33
bölgeler de bu işten muaf değil, hatta belki daha beter çünkü bir
8:37
anda anlamlı iş, iyi eğitim, sağlıklı yaşam imkanları onlara
8:41
uzak, öbür yanda ise ucuz has kaçışları bol miktarda mevcut
8:46
ucuz, sigara, alkol, uyuşturucu, abur cubur yani fakir fukara
8:51
çekiyor içene kadar. Yiyor, patlayana kadar kendinden
8:55
geçene kadar amerika'dan bir örnek vereyim.
8:58
Orta yaşlı düşük eğitimli beyaz Amerikalılar arasında öyle bir
9:02
ölüm dalgası yaşandı ki buna umutsuzluk ölümleri adı verildi,
9:06
işini, sosyal statüsünü, umutlarını yitiren bu kesimde
9:11
intiharlar, aşırı dozdan ölümler ve alkol kaynaklı karaciğer
9:15
sirozu patlama yaptı. 1.900 doksanlarda bu yollardan
9:19
ölenlerin sayısı yılda 65.000 civarındayken 2.010 sekizde 158
9:24
bine fırlamış opiad hapları ve sokaklardaki uyuşturucular
9:28
derken bir nesil kendini imha etmiş.
9:31
Resmen şimdi diyeceksin ki arkadaş bu ne çelişliyor?
9:34
Uygarlık zirve yapmış teknoloji, desen, uzay çağındayız.
9:37
Tıp ilerlemiş konfor keza, insanlık hiç olmadığı kadar
9:41
özgür, zengin ve ileride olmalı. Madem her şey bu kadar harika,
9:45
neden bu kadar mutsuzuz? Niye bunca insan kendini içkiye
9:49
hapa yeme ekranlara vuruyor? Bu soruyu sormamız gerekiyor
9:53
çünkü görünen o ki acı çekmemek için kendimizi paraladıkça daha
9:58
çok acı çekiyoruz. Şöyle düşün, 1.008 yüzlü
10:01
yıllarda yaşamış bir cerrah olduğunuzu fark edin o zamanlar.
10:05
Ameliyatlarda genel anestezi diye bir şey pek yok.
10:07
Doktorlar hastayı bayıltmadan kesip biçiyor mantık şu acı
10:12
iyidir. Vücut acı hissederse bağışıklık
10:15
uyarılır, iyileşmesi kızlanır, az buz acı değil bu bildiğin
10:19
bıçak altına yatıyorsun ve dişini sıkıp bağırmadan durmaya
10:22
çalışıyorsun. Bugünün doktorları böyle bir
10:25
şeyi aklından bile geçirmez artık tıpta öncelik hastayı
10:29
rahat ettirmek acı vermemek, en ufak ağrı mı var?
10:32
Hemen bir hap yazılıyor canın mı sıkılır?
10:34
Bir psikiyatri ilacı mevcut acıya tahammülsüzlük tavan
10:38
yapmış vaziyette. Öyle ki amerika'da insanlar
10:42
artık reçetesiz hayat sürdüremez olmuş.
10:44
Ha bu demek değil ki. Şimdi anestezi yapmadan hastaya
10:48
ameliyat yapalım. Böyle bir şey savunmuyorum ama
10:51
uç örnekler vermek her zaman daha akılda kalıcıdır.
10:54
Her 4 amerikalıdan biri her gün düzenli bir psikiyatrik ilaç
10:58
alıyor. Her 10 kişiden biri antidepresan
11:01
kullanıyor. 2 binlerden bu yana antidepresan kullanımı kat bek
11:06
arttı. Rozakla başlayan mutluluk kapı
11:09
furyası çığ gibi büyüdü, uyuyamıyor musun?
11:11
Al bi zanax dikkatimi mi dağıldı?
11:13
Buyur aderal 2.006 2.016 arasında sadece.
11:18
Amerika Birleşik devletleri'nde reçeteli uyarıcı ilaçların bu
11:22
ritalin aderal gibi kırmızı reçeteyle yazılanların kullanımı
11:25
ikiye katlanmış durumda. Keza sakinleştiriciler de öyle
11:29
millet haplanmış geziyor desem yeridir. 2.000 onlarda
11:33
yayınlanan bir çalışmaya göre amerika'da her 6 yetişkinden
11:36
biri depresyon, anksiyete veya uykusuzluk gibi dertlerden ötürü
11:41
düzenli bir psikiyatrik ilaç kullanıyor.
11:43
Yani acıya. Sıkıntıya en ufak tahammülümüz
11:47
yok. Çözümü direkt kimyamızı
11:50
bastırmakla buluyoruz. Peki neden böyle?
11:52
Neden bu kadar canımız yanıyor? Aslında yanıyoruz dediğim öyle
11:56
ameliyatsız ameliyat acısı değil, çoğumuzun kaçtığı acı
12:00
ufak tefek günlük sıkıntılar, can sıkıntısı hafif bir
12:03
mutsuzluk, boşluk hissi stresten bunalmıştık, kemik kırığı acısı
12:08
çekmiyoruz yani ama ufak bir sıkıntıya bile gelemiyoruz.
12:12
Anında dikkatimizi dağıtacak bir şey bulup o histen kaçıyoruz.
12:15
Otobüs mü bekleyeceğiz? Hemen telefon elde dal twitter'a
12:19
evde tek başına mısın? Aç müziği youtube'u sakın hakem
12:23
dikenine kalma şimdiki anla baş başa kalmayı unutmuşuz.
12:28
En ufak rahatsızlık kıpırtısında kendimizi oyalayacak bir
12:31
oyuncağa uzanıyoruz. Şunu iddia ediyorum, çektiğimiz
12:35
mutsuzluğun asıl sebebi mutsuzluktan kaçmaya çalışmamız
12:40
kulağa paradoks gibi geliyor ama gerçek bu küçük acılardan kaçmak
12:44
için yaptığımız onca kaçamak sonunda daha büyük acılar ve
12:48
mutsuzluklar olarak geri dönüyor.
12:50
Sen ford'da okuyan genç bir kadın düşünelim, adı ayşe olsun.
12:54
Ayşe birinci sınıfta başarılı ama sürekli depresif ve kaygılı
12:59
hissediyor. Bu ayşe ben değilim.
13:00
Bu arada dikkat ettim. Bu kız ders aralarında yemek
13:05
yerken hatta yürürken bile kulaklıkla ne yapsın pot kes
13:10
dinlesin ya da telefonuyla oynuyor yani zihnini asla boş
13:13
bırakmıyor. Ne zaman kendi başına kalsa
13:16
hemen dikkatini dışarı verecek bir şey buluyor.
13:18
Niye? Çünkü canı sıkılsın istemiyor
13:20
kendi. Içinde kalmak istemiyor.
13:23
Kendiyle yüzleşmekten kaçıyor, sessizliğe gelemiyor.
13:27
Terapisti 10'a çıkart ilginç bir ödev veriyor.
13:29
Yarın derse yürürken müzik falan yok.
13:32
Telefonu cebine koy sadece yürü bu ayşe ilkin itiraz ediyor ama
13:37
çok sıkıcı diyor. Evet, can sıkıntısı kulağı
13:40
berbat gelebilir ama faydasına bak.
13:42
Insan sıkılınca ister istemez ne yapar, kendi düşüncelerine
13:46
dalar, hayatını gözden geçirir. Ben ne yapıyorum, amaç ne diye
13:50
kendine sorar. Yani o monoton yürüyüş anlarında
13:54
zihnin tohumları filizlenir, yaratıcı fikirler akla gelir
13:57
insan biraz kendini duymaya başlar.
14:00
Beyni işler sen beynini işletmezsen beynin körelir bunu
14:04
aklaşır. Ayşe bunu yapınca ne oldu dersin
14:07
ilk günler tabi elini telefona atasımış duruyor kulaklık
14:11
takmadığı için. Dünya sanki yavaş akıyor ama
14:15
birkaç deneme sonra kızın zihni çözülmeye başlıyor.
14:18
Sıkıntısının altında yatan asıl duygularla yüzleşiyor, kaygısı
14:22
azalıyor. Çok basit bir örnek.
14:24
Basit bir hikaye tamamen ben uydurdum ama olay gerçekten de
14:29
böyle gerçekleşecek. Çünkü insan gelişimi, herkeste
14:32
aynı ve evrensel. Biz ne yapıyoruz peki?
14:35
Kafamızı sürekli doldurarak aslında kendi kendimizin
14:39
huzurunu kaçırıyoruz. Ayşe'nin örneği bir metafor
14:42
sadece çoğumuzun yaptığı da bu. Kendimizi oyalamak için
14:45
elimizden geleni yapıyoruz. Ve bu oyalanmaca içten içe bir
14:50
boşluk tatminsizlik olarak geri dönüyor.
14:53
Rakamlar yalan söylemez. 2.000 sekize kıyasla 2.010 sekizde
14:58
Amerikalılar daha mutsuz hale gelmiş durumda.
15:00
Dünya mutluluk raporunda abd'nin puanı 10 yıl öncesine göre
15:04
düşmüş, sadece Amerika Birleşik devletlerinde de değil.
15:08
Belçika, Kanada, Danimarka, Fransa, Japonya birçok gelişmiş
15:12
ülke vatandaşları 10 yıl öncesinden daha keyifsiz,
15:15
enteresandır, zengin ülkeler genelde yanındaki daha fakir
15:20
ülkelere göre daha yüksek depresyon ve kaygı oranlarına
15:23
sahip yani. Para refah konfor mutluluk
15:26
getirmiyor olabilir mi? Bunu başka bir konuda başka bir
15:30
bölümde konuşalım ama anlaşılan öyle istatistikler diyor ki,
15:34
afrika'nın en yoksul ülkelerinden bazıları refah
15:37
seviyesi yüksek olanlara kıyasla daha az intihar ve depresyon
15:41
vakası görüyor. Demek ki haz peşinde yaşamak
15:44
bizim mutlu etmemiş, aksine daha da üzmüş.
15:48
Peki niye bunun cevabı için beynimizdeki az acı dengesine
15:52
bakmamız gerekiyor çünkü. Meğer o çok arzuladığımız
15:56
hazların bir faturası varmış. Bir arkadaşım vardı, fantastik
16:01
romanlara bayılırdı. Bana kalırsa dandik hikayeler
16:05
ama o resmen müptelası olmuştu. Öyle ki aynı vampir roma'nın bu
16:10
bir seri. Bu roman serisini 4 kere okudu
16:13
ilkokuluşunda dünyalar onun oldu.
16:15
Aşırı keyif almış hatta diyordu ki.
16:18
Hayatımda bu kadar sürükleyici kitap okumadım dayanamayıp
16:21
tekrar okudu. Eh fena değil ama ilk seferki
16:24
tat yok. Üçüncü dördüncü okuyuşla artık
16:27
iyice bayatladı. Tabii eski heyecan kalmadı.
16:30
Peki ne yaptı gitti daha uçuk, daha sert hikayeler aramaya
16:34
başladı. Çünkü o ilk yaşadığı coşkuyu
16:37
tekrar yakalamak istiyordu. Bu döngü tanıdık geldi mi bir
16:40
şey. Ilk başta müthiş haz veriyor ama
16:43
sonra sönüyor yetmemeye başlıyor, doz artırıyoruz.
16:47
Gene yetmiyor işte. Beynimizdeki haz ve acının nasıl
16:50
çalıştığını bu örnek çok güzel özetliyor aslında.
16:54
Haz bedava değil, beynimiz öyle tasarlanmış ki az ve acı aynı
16:58
terazinin 2 kefesi gibi çalışıyor.
17:00
Bir kefeye ne kadar haz ağırlık koyarsan diğer kefede acı
17:04
dengesi bir o kadar yukarı kalkıyor.
17:07
Yani sen kendini zevkin doruklarına çıkardığında beyin
17:10
otomatik olarak faz. Oldu bu deyip dengeyi sağlamak
17:14
için acı kefesine yük bindiriyor.
17:16
Üstelik öyle nazikçe eski haline getirmekle kalmıyor ibre i ters
17:20
tarafa da bastırıyor. Pazdan sonra acı duygusu
17:23
normalden de güçlü geliyor. Bu nedenle oddo pamin
17:27
patlamasından sonra ruh halimiz çoğunlukla bir düşüş Yaşar.
17:30
Hani yükselme ve çöküş diyorlar ya.
17:33
Aynen öyle mesela sosyal medyada saatlerce takılıp çıkınca bir
17:37
boşluk ve can sıkıntısı hissetmemiz bundan beyin diyor
17:40
ki ben sana az önce bir sürü renkli uyarıcı verdim.
17:44
Şimdi biraz karanlıkta kal bakalım haz kaçınılmaz olarak
17:48
acıya yol açar. Evet dostum gerçek bu genelde bu
17:52
acı kendini istek ve özlem olarak gösteriyor.
17:54
Tatlıdan bir kaşık aldın abi ağzın ballandı beyin hemen
17:58
fısıllıyor bir kaşık daha ye sıkıntı etme bir bölüm dizi
18:02
izledin, mutlusun içinden bir ses ak gitsin hiçbir şey olmaz
18:07
izle bir bölüm daha bu dürtüyü hepimiz biliyoruz.
18:11
Peki sorun ne? Sorun şu, ne kadar çok haz
18:14
zamanuz kalırsak aldığımız haz o kadar azalıyor.
18:17
Buna karşın haz yokluğunda. Hissettiğimiz acı giderek
18:22
artıyor. Beyin azza alışıyor, aynı doza
18:25
tepki vermemeye başlıyor. Bilim buna nöro adaptasyon
18:29
diyor. Yani sinir sistemimiz ortama
18:32
uyum sağlıyor. Sürekli dopamin bombardımanına
18:34
maruz kalırsa resepsörlerini kapatıyor.
18:37
Daha az tepki veriyor ve sonuç tolerans gelişiyor.
18:41
Eskiden bir birayla çakır keyif olan adam şimdi kafayı bulmak
18:45
için 6 tane devirmesi gerekiyor. Bu aynı şey kendi parfümünü
18:49
sıkıyorsun ve bir süre sonra o parfümü artık hissedemiyorsun.
18:53
Algılayamıyorsun ya bu kokmuyor deyip daha fazla sıkıyorsun
18:56
ondan sonra dışarıda diyorlar ki şişeyi devirmişsin kanka üstüne
19:00
ediyorsun ki ben duymuyorum o kokuyu hissetmiyorum.
19:03
Algılayamıyorum olsun biz algılıyoruz çünkü onlar için
19:07
daha ilk ya da ikinci doz sen o parfümü defalarca içine
19:12
çekmişsin. Zaten alışmışsın, tolerans
19:14
gelişmiş bağımlılar da bu yüzden zamanla dozu artırıyor.
19:18
Başlangıçta küçük dozda hoş olan etki bir süre sonra yetmiyor.
19:22
Bunlara vücut alıştı mı daha fazlasını istiyor.
19:25
Benim roman kurdu arkadaşta aynısını yaşadı.
19:27
Önce gençlik romanları mutlu olurken sonra yetmedi, daha sert
19:31
hikayelere yöneldi. Tabii bir noktadan sonra terazi
19:34
sürekli acı tarafında kalmaya başlıyor.
19:37
Beyin o kadar süre dopamin dengesini aşağı çekmeye
19:39
çalışıyor ki en sonunda kronik dopamin düşüklüğü hali oluşuyor.
19:44
Artık kişi haz alamaz hale geliyor.
19:46
Aynı zamanda küçük sıkıntılara karşı da hassas oluyor.
19:50
Yani o kadar aşağı çekilmiş ki, çıta normal şeyler bile insana
19:54
tatsız geliyor. Depresyon an hedoni yani
19:57
hayattan zevk alamama dediğimiz durum tam da bu.
20:01
Şimdi bu arkadaşıma dönecek olursak eskiden kitap okumak
20:04
onun en büyük keyfiydi ama kendini o roman dünyasına gömüp
20:08
durunca. Kitap okuma zevki de kaçtı.
20:11
Klasik edebiyat koyu önüne suratına bakmaz oldu.
20:14
Kendi sevdiği tür bile kesmez hale geldi.
20:16
Peki gene de okuyor muydu? Evet, deli gibi okumaya devam
20:20
ediyordu ama zevk aldığı için değil, zevk alamamamanın verdiği
20:24
boşluktan kaçmak için bağımlıların çoğu bu kısır
20:27
döngüye giriyor. Başta kafayı bulmak için keyif
20:29
için içerken sonra sırf yoksunluk acısını bastırmak için
20:33
içmeye devam ediyorlar. O haz acı dengesi acı tarafına
20:37
takılı kalınca kişi o duruma katlanamıyor ve.
20:40
Yeniden kullanıyor ki normale gelsin, buna kısır döngü de
20:43
şeytan çemberi de ne dersen de çıkması çok zor bir tuzak.
20:48
Bu Fırat sen de içimizi karanlıkla kapladım.
20:51
Be kardeşim derseniz iyi bir haber var.
20:53
Eğer bir şekilde sabredip bir süre ara verebilirsek beynimiz
20:56
kendi kendine toparlanmaya başlıyor.
20:58
Terazinin kefeleri yavaş yavaş eski noktalarına geliyor.
21:02
Biz de o sırada sabretmeyi başarırsak yeniden küçük
21:05
şeylerden keyif alabilir, hareket ediyoruz.
21:08
Yani dopamin detoksu gibi bir şey ama hemen sevinmeyelim.
21:11
Bu toparlanma her zaman tam olmuyor.
21:13
Çok ağır ve uzun süreli bağımlılıklarda beynin bazı
21:17
yolları kalıcı olarak hasar görebiliyor mesela sen. 10 sene
21:21
uyuşturucu kullandıysan normale dönmen belki 23 yıl alacak ve
21:26
belki asla hiç içmemiş haline gelemeyeceksin.
21:29
Bazı değişimler ne yazık ki kalıcı olabilir.
21:32
Yine de beyin inanılmaz esnek bir organ hasar gören kısımların
21:36
etrafından yeni yollar çizebiliyor.
21:39
Plaztisite dediğimiz olgu ile kendine adapte ediyor.
21:43
Yeter ki 10'a çıkart şans tanımak lazım ve zaman vermek
21:45
gerekiyor. Uzun süre kullanımdan ötürü
21:47
şartlanmış tetikleyiciler kriz anıları tamamen silinmez.
21:52
Belki ama yönetilebilir hale gelir.
21:55
Beyin hasarlı bölgeleri bypass yapıp daha sağlıklı güzergahlar
21:58
bulur ve kişi yeniden sağlıklı seçimler yapmayı öğrenebilir.
22:02
Yani özetle sevgili dinleyenler sistem iflas etmiş değil, doğru
22:06
hamlelerle. Yeniden dengeyi kurmak mümkün ve
22:09
daha da geç kalmamak gerekiyor. Her türlü bağımlılık için
22:13
söylüyorum. Bunu bizim beyin yapımızı
22:15
aslında kıtlık dünyası için evrenmiş.
22:18
Mesela atalarımız mağaralarda yaşarken kıt kanaat
22:21
bulduklarıyla yetiniyor bulunca da abanıyorlardı.
22:24
Şimdi ise tam tersi bolluk içinde yüzüyoruz.
22:27
Ne var ki beynimiz hala o eski modda ne bulursan al y iç çünkü
22:32
sonra bulamayabilirsin. Bu yüzden hiçbir şeye tam
22:36
doyamıyoruz. Hep daha fazlasını istiyoruz.
22:38
Para kazandıkça daha fazlasını başarı elde ettikçe daha
22:41
büyüğünü haz aldıkça daha yoğununu modern kültür de sağ
22:46
olsun. Bunu körükle babam körükle
22:48
yetinme hep daha iyisini hedefle, daha üretken ol daha
22:52
fazlasını yap gazı ile yaşıyoruz.
22:54
Verimlilik, üretkenlik, maksimum performans gibi kavramlar
22:58
dillerden düşmüyor. Bitmek bilmeyen bir tatminsizlik
23:01
döngüsü bu. Halbuki bu gidişat
23:04
sürdürülebilir değil. Her şeyi sonuna kadar tüketip
23:06
keyif almaya çalışmak son tahlilde ne yapıyor bizi harap
23:10
ediyor. Ya bir düşünün.
23:12
Sürekli gaza basan bir araba motoru fazla ısınmaz mı?
23:15
Biz de sürekli has pedalına avanıyoruz.
23:19
Sonuçta beynimizin devrelerinde yakıyoruz.
23:22
Peki çıkış yolu abi frene basmayı öğreneceksin.
23:25
Yani biraz duracaksın. Sakinlemek ve dengeyi bulmak.
23:29
Peki bunu nasıl yapacağız? Burada yardımımıza bizzat en
23:33
dibe vurmuş ve oradan çıkmayı başarmış insanlar koşuyor.
23:36
Bağımlılar, bağımlılar, çağımızın peygamberleridir diyen
23:40
filozof kent danigton var. Tam olarak bizi kastediyor.
23:44
Aslında ağır bağımlılık yaşamış kişiler aslında modern toplumun
23:48
göbeğindeki büyük gerçeği yüzümüze vuruyor.
23:50
Onlar bizim hepimizin aşırıya kaçma eğilimini aşikar yaşayan
23:55
örnekleri bu nedenle. Kurtulanan insanların
23:58
geliştirdiği yöntemler bu haz manyağı dünya için çok değerli
24:02
öğütler barındırabiliyor. Nasıl ki alkolik ayı kalmayı
24:06
öğrenirken hayata dair acı gerçeklerle yüzleşiyor.
24:09
Biz de toplum olarak aynı yollardan geçmeliyiz.
24:12
Bağımlıları iyileştiren prensipler bizi neden
24:15
iyileştirmesin? Bu prensiplerin ilki şu önce bu
24:18
duracaksın. Yani o zararlı maddeyi veya
24:21
davranışı kesip bir kenara koyacaksın ki kafa biraz
24:23
netleşsin. Uyuşturucu bağımlıları tedaviye
24:26
başlarken ne yapıyorlar? Önce vücudunu temizliyor.
24:29
Detoks dedikleri bu aslında. Bir süre tamamen uzak kalmak
24:33
durabilmek bizim gibiler için de aynısı geçerli.
24:36
Madem dünya dopamin deryası bizim belki ilk yapmamız gereken
24:41
arada bir dopamin orucu tutmak, bu kavram öyle yayıldı ki,
24:44
silikon vadisindeki CEO lar falan bile dopamin fasting akımı
24:48
başlattılar. Her şeyi bırakıp inzivaya
24:51
çekiliyor. Sosyal medya yok, abur cubur
24:53
yok, cinsel içerikli videolarmış, oyunmuş yok beyni
24:56
sıfırlamaya çalışıyorlar. Kimileri abarttı.
24:59
Gerçi güya göz teması kurmamak falan gibi uç noktalara
25:02
taşıyanlar oldu. Fakat özü mantıklı arada bir
25:06
frenle o haz bombardımanından çık biraz sakinleş.
25:10
Peki biraz ara verince neler oluyor?
25:12
Dilayla adında bir genç kadın tanıyalım, ismini uyduruyor mu?
25:16
Tabii ki bu kadın her gün uyuşturucu madde kullanıyor
25:19
olsun. Sabah, öğle akşam değil ama hani
25:23
akşamları kafası olmadan duramıyor, beni rahatlatıyor,
25:27
stresimi alıyor diyor. Hakikaten de kafası güzelken
25:30
kaygıları azalıyor ama ayık olduğu zaman da gittikçe daha
25:33
anksiyeteli bir insan haline gelmiş.
25:35
Yani kısır döngü sakinleşmek için gidiyor.
25:38
Ama içmediği zamanlar daha da kaygılı olduğu için tekrar
25:41
içiyor. Terapisti diyor ki buna sen bir
25:43
dene bakayım. Bir ay hiç içme, bir dopamin
25:47
detoksuna gir kızın gözü fal taşı gibi açılıyor.
25:50
Bir ay mı oğlum öldür daha iyi zor da olsa ikna oluyor.
25:54
Bir ay için uyuşturucu yok. Amaç ne beyninin ödül
25:58
mekanizmasını resetlemek o terazi normale getirmek.
26:01
Peki neden bir ay niye bir hafta değil?
26:03
Çünkü araştırmalar gösteriyor ki kısa bir ara yetmiyor, beyin
26:08
kendini toparlamak için zamana ihtiyaç duyuyor.
26:11
Ünlü sinir bilimci doktor norawolkof, bir çalışmasında
26:16
kokain ve metamfetamin gibi uyuşturucuları bırakanların
26:19
beyinlerini görüntülemiş, 2 hafta uzak kalmış bağımlılarda
26:23
bile dopamin resepsörlerinde hâlâ ciddi düşüşler var.
26:27
Beyin henüz normale gelmemiş yani demek ki 14 gün yetmiyor.
26:31
Başka bir klinik çalışmada mark şu kit diye bir profesör yapmış.
26:35
Her gün alkol alan hastalar bir ay içkiyi kesiyorlar.
26:39
Sonuç bir ay sonunda yüzde sekseninin depresyon belirtisi
26:42
kalmamış. Yani bu insanlar aslında alkolün
26:44
kendilerinde yarattığı depresyondan mustaripmiş.
26:48
Onu kesince düzeldiler. Demek ki en az 4 hafta sabretmek
26:51
lazım ki sistem temizlensin. Nitekim terapi camiasında da
26:56
birçok uzman danışanlarına genelde bir ay uzak dur diyor. 2
26:59
hafta kritik eşiğe atlatmak için 4 hafta ise tam etki görmek için
27:04
tabii herkes aynı mı? Herkes için bu durumu aynı
27:07
değil. Eğer çok uzun yıllar çok ağır
27:09
maddeler kullandıysam bir ay değil belki bir yıl gerekebilir.
27:12
Hele bazı bağımlılıklar da yoksulluk dönemi çok ciddi
27:16
sıkıntılı geçebiliyor. Bu uyuşturucu maddelerde genelde
27:19
yoksunluk belirtileri hafif oluyormuş.
27:21
Belki biraz terleme, sinirlilik, uykusuzluk falan, video oyununu
27:25
bırakırsan en fazla canın sıkılır, ellerim boş kalır ama
27:29
alkol işte bu benzodia zepin sanaks gibi şeyler veya yoğun
27:33
opioid kullanan birini düşünün. Bunları pat diye kesmek hayati
27:37
tehlike bile yaratabiliyor. Bu yüzden doktorlar uyarıyor,
27:41
eğer fiziksel bağımlılık yapan ve bırakınca nöbet geçirtme,
27:44
kalbi durdurma riski olan şeylerse kendi başınıza dopamin
27:48
orucu yapmayın, mutlaka tıbbi gözetim altında yoksunluğa
27:51
girin. Bu detayı da atlamayalım.
27:53
O yüzden doktorlar hemen dost kesmiyor.
27:55
Böyle şeylerde azaltıyorlar. Peki bu kadın ne yaptı?
27:58
Zorla da olsa bir ay içmedi ilk günler berbat.
28:02
Elleri titremedi belki ama galiba mide bulantısı yaşamış
28:06
birkaç kez kusmuş yani bu uyuşturucu öyle yapıyormuş.
28:09
Bazen çok alışan birinin bırakması birkaç gün vücudu
28:13
altüst edebiliyormuş. Bu sıkıntıları yaşarken
28:17
dilaylağın aklından şu geçiyor, vay canına diyor işte.
28:20
Meğer ben bu merede nasıl da bağımlı olmuşum ki bıraktım
28:24
böyle hasta gibiyim. Şimdi bu farkındalık önemli
28:28
çünkü bazen insan kendi kendine itiraf etmiyor.
28:31
Bağımlı olduğunu ama vücut gösteriyor işte daha iyi kanıt
28:34
mı var yok bu kız bu sayede devam etmeye motive oluyor.
28:37
Madem bu kadar zorlanıyorum o zaman gerçekten bırakmam lazım.
28:40
Günler geçiyor. Yoksulluk belirtileri azalıyor
28:44
ve ilginç bir şey fark ediyor. Anksiyetesi uçup gitmiş, meğer
28:48
sürekli içip durmak hayatını 10'a çıkart göre planlamak satın
28:52
alması gizlemesi günlük rutini başlı başına stres kaynağı, bunu
28:57
içmediği bir hayat ilk kez deneyimliyor ve bir bakıyor ki
29:01
daha sakin daha huzurlu, ay sonunda kendine harika
29:04
hissediyor. Yıllardır ilk kez bu kadar uzun
29:07
süre ayık kaldım ve şaşırtıcı biçimde hayat daha güzelmiş
29:11
diyebiliyor. Bu söz konusu bir ay 10 a çok
29:14
önemli iç gürler kazandırıyor. Bu şeyi içmeden de
29:18
eğlenebileceğini, onun aslında kaygısını artırdığını, boş
29:22
zamanlarında farklı hobilerle uğraşınca daha tatmin olduğunu
29:25
keşfediyor. Yani maddeyi bir kenara
29:27
bırakınca zihnini berraklaşıyor ve hayatına dışarıdan bakıp
29:30
neyin yanlış gittiğini görebiliyor.
29:32
Bunun sihri burada işte dopamin orucunun uzaklaşmak resmin
29:37
tamamını görmemizi sağlıyor. Bir şey o kadar takılmışız ki
29:40
içindeyken anlamıyoruz. Biraz mesafe koyunca ya ben ne
29:43
yapıyormuşum diye kafamıza dank ediyor.
29:47
Elbette bu herkes için mucize çözüm değil.
29:49
Bazı insanlar bir ay dener ama yine de depresyondan veya aşırı
29:52
kaygıdan kurtulamazlar. Bu durumda belki de zaten klinik
29:55
bir rahatsızlık vardır ve tıbbi tedavi gerekiyor olabilir.
29:58
Yani 20 hastadan dördü diyelim. Bir ay sonunda hâlâ kötü
30:01
hissediyorsa belki de altta bağımlılık dışında bir
30:04
psikiyatrik bozukluk yatıyor olabilir.
30:07
Onu da göz ardı etmemek gerekiyor.
30:09
Yani sevgili dinleyenler zararlı alışkanlığımıza mola vermek zor
30:13
ama çok değerli bir adım. Bu sürede vücut ve beyin kendini
30:17
onarmaya başlıyor. Biz de bu arada hayatımıza
30:20
dışarıdan bakıp neyin neden ters gittiğini anlama fırsatı
30:23
buluyoruz. Sabır taşı olsa çatlar dedikleri
30:26
ilk haftalara atlattık mı inanın?
30:28
Güneş yeniden doğuyor, uzak durma yani abstinans dedik.
30:33
Bu işin bir ayağı. Peki ya acıyı tersine çevirme
30:36
fikri nasıl şimdi diyeceksin ki acıdan kaçın dedik.
30:39
Sonra acı çekmenin faydasına mı geldik?
30:42
Evet, kontrollü acı belki de en güçlü ilaç Michael diye bir adam
30:47
var. Tabii yine temsili bir örnek
30:49
uyduruyorum ama buna benzer birçok vaka mevcut.
30:51
Bu arada bu Michael denen abi uyuşturucuyu bırakmış bir
30:55
bağımlı olsun temizlenmiş ama keyif alamıyor.
30:58
Hayat boş geliyor derken bir gün.
31:00
Soğuk duş almış ve inanılmaz iyi hissetmiş adam ekstazi hap'ı
31:04
almış gibi oldum demiş. Sonra iş ilerletmiş her gün
31:08
sabah akşam 10 dakikalık buz banyosu yapmaya başlamış.
31:12
Yani içi buzdolabı soğuk suya giriyor.
31:14
Titreyerek 10 dakika duruyor. Çıkınca müthiş bir mutluluk, bir
31:17
enerji patlaması, kendini doğal yoldan kafalamış gibi bir iz ya
31:22
tamam hayal geliyor olabilir böyle şeyler ama işin bilimi
31:26
bunu destekliyor. Pragchars Üniversitesine yapılan
31:29
bir deney var insanları farklı sıcaklıkta su dolu küvete
31:33
koyuyorlar. 14 derecelik buz gibi bir suda bir saat duran
31:36
deneklerin kanındaki dopamin seviyesi tam %250 artmış.
31:40
Bakın %10, %15 falan değil %250 noradrenalin hormonu da %5. 30
31:46
artmış ki bu da acayip bir enerji dikkat zindelik demek.
31:50
Yani soğuk suya girince vücut strese giriyor ama beyin de
31:53
yaşasın abi hayattayız diye dopamin pompalıyor.
31:57
Hatta işin güzel tarafı bu dopamin artışı öyle hızlı
32:00
tüketilen bir coşku değil etkisi saatlerce sürebiliyormuş.
32:03
Tabi bu Michael dediğimiz adamın keşfettiği şey ne olacak?
32:06
Şu olacak, acının kefesine biraz ağırlık koyunca beyin dengeyi
32:11
sağlamak için az tarafına yükleniyor.
32:13
Nasıl ki fazladan haz aldığımıza ardından acı geliyordu.
32:17
Bunun da tersi geçerli bilerek gönüllü şekilde kendimize ufak
32:20
zorluklar çıkarırsak beyin bunun ödülünü hazla veriyor.
32:24
Üstelik bu haz uyuşturucu gibi hızlı çakıp inen cinsten değil,
32:29
daha yavaş gelen ama kalıcı tatlı bir haz spordan sonra
32:33
gelen o mutluluk hissi gibi. Runner derler ya koşucu kafası
32:38
ağır bir idmandan sonra hem kafan boşalır hem endorfinler,
32:41
dopaminler devreye girer. Müthiş bir huzur dolar için
32:45
aslında bu ters paradoks binlerce yıldır biliniyor.
32:48
Antigunan filozofu sokrates acıyla haz arasındaki ilişki
32:51
sorgulamış, acı verici bir durumdan çıkınca hissettiğimiz
32:55
keyfi anlatmış eserlerinde. Ayağındaki ayakkabı vuruyor.
32:59
Çıkarınca bir oh Dersim misali basit bir şey ama doğru hepimiz
33:04
yaşamışızdır. Diş ağrısı bütün gece uyutmaz,
33:07
sabaha doğru geçer, mucize gibi mutlu olursun ya da çok üşüdüğün
33:11
bir günden sonra sıcak bir oda cennet gibi gelir.
33:13
Yani acıdan gelen haz diye bir şey var.
33:16
Hipokrat tıbbın babası dedikleri var ya hani bir aforizma aslında
33:20
ne demiş? Birlikte görülen 2 acıdan güçlü
33:24
olağan zayıf olanı bastırır. Bu aslında şunu anlatıyor, bir
33:27
yerde bir ağrın varsa başka bir ağrı daha yaratırsan birinciyi
33:31
unutursun, illa ki aklımıza gelmiştir.
33:33
Bu turum mesela klasik yöntemdir.
33:36
Başın ağrıyorsa kolunu çimlikle beynin oraya odaklanıyor.
33:39
Baş ağrın hafifliyor, istersen dene başın ağrıdığında hatta
33:42
modern tıp bunu onaylayan deneyler yapıyor.
33:45
Akupunktur mesela ince iğneler batırarak vücudun başka
33:49
yerlerinde minik acılar oluşturmak, bir araştırma, beyin
33:53
görüntülemeyle gösteriyor ki, akupunktur gibi ikinci bir acı
33:56
uyarısı mevcut bir ağrıyı bastırabiliyor muhtemelen
33:59
beyindeki ağrı motivasyon. Mekanizmaları sayesinde yani
34:03
bilimsel adı, ağrı kapısı teorisi falan detaya girmeyelim.
34:07
Özetle bir acı diğer acıyı keser sözü boşuna söylenmemiş, çivi
34:12
çiviyi söküyor. Hormetik etki diye bir kavram
34:15
var. Bilimde ölçülü miktarda stres
34:18
veya toksin canlıları daha güçlü yapıyor.
34:20
Mesela laboratuvar deneylerinde solucanlara hafif yüksek
34:23
sıcaklık veriyorlar. Sonra aynı yüksek sıcaklığa
34:26
maruz kalan solucanlar, önceden alıştırılmayanlar göre daha uzun
34:30
süre hayatta kalıyor str. Dayanıklılık kazanıyor keza
34:34
1.940 beşte japonya'da atom bombasından düşük doz
34:37
radyasyonla kurtulan bazı gruplarda uzun vadede ortalama
34:42
yaşam süresinin biraz uzadığı, bazı kanser oranlarının da genel
34:46
popülasyonundan düşük seyrettiği bile raporlanmış.
34:48
Tabii yanlış anlaşılmasın, radyasyon iyidir demiyorum ama
34:51
düşüktü. O zaman mazuriyet ne ya düşük
34:54
doz maruziyetinin belki de savunma sistemlerini
34:58
tetikleyerek beklenmedik olumlu etkiler.
35:00
Doğurabildiğine dair ilginç veriler var.
35:02
Bu tartışmalı bir konu olsa da genel prensip şu vücut
35:05
zorlanırsa kendini korumak için güçleniyor.
35:08
E pandemide gördük sinovac seyreltilmiş dozda korona
35:12
veriyordu millete ve buna başlık kazanan vücut koronaya karşı
35:16
başlık kazanıyordu. Klasik aşı kafası aynı şey yani
35:20
inaktif virüs kullanımı mesela aşı covid 10 dokuza neden olan o
35:24
sars covid'i vardı ya. Onun virüsünün o virüsün etkisiz
35:28
hale getirilmiş, yani ölü bir formunu içeriyor.
35:31
Enfeksiyon oluşturma ve çoğalma yeteneği kaybediyor ve bu da bu
35:35
inaktif virüs aşı yoluyla vücuda enjekte edildiğinde bağışıklık
35:39
sistemi virüsü bir antijen yabancı madde olarak algılıyor.
35:42
Tabii bağışıklık sistemi bu ölü virüsü tanımak ve 10'a çıkart
35:46
karşı savaşmak için antikorlar ve diğer savunma mekanizmalarını
35:49
üretmeye başlıyor. Aşı bağışıklık sistemine virüsü
35:54
hafızasına kaydetmesini sağlıyor.
35:56
Yani aşılanan kişi daha sonra gerçek canlı virüsle
35:59
karşılaştığında başlık sistemi virüsü tanıyor.
36:01
Hafızasındaki bu bilgiyi kullanarak hızla antikorları
36:04
harekete geçiriyor ve enfeksiyonun ciddi hastalığa
36:07
dönüşmesini engellemeye çalışıyor.
36:09
Bu yöntem 10 yıllardır hepatit a ve grip aşıları gibi birçok
36:13
aşıda kullanılan köklü bir aşı teknolojisi inaktif virüs
36:16
içeriği için aşı sonrası hissedilen yan etkiler hastalığa
36:19
yakalanma anlamına da gelmiyor. Aynı şey işte.
36:22
Formatik etki daha güncel ve günlük bir örnek verelim.
36:26
Aralıklı oruç son yılların popüler sağlık trendi bir gün 16
36:30
saat aç kalıp sadece 8 saatlik dilimde yemek yiyorsun ya da
36:34
haftanın belirli günleri kalori kısıtlaması yapıyorsun.
36:37
Bu da bir çeşit kontrolü stres yani çoğu insan zayıflamak için
36:41
yapsa da araştırmalar gösteriyor ki aralıklı oruç bir çok faydalı
36:44
etkiye sahip kan basıncını düşürüyor.
36:46
Insülin direncini iyileştiriyor. Vücutta otopoloji yani hücre
36:51
temizliği mekanizmalarını harekete geçiriyor.
36:54
Belki de ömrü uzatıyor yani kendini arada aç bırakmak,
36:57
vücudu dirençli tutan bir şey. Egzersiz desen en bariz örnek
37:01
spor yapmak aslında kaslarına mikro düzeyde zarar vermek demek
37:05
yani ağırlık kaldırıyorsun. Kas liflerin yırtılıyor, kardiyo
37:08
yapıyorsun. Metabolik stres altına
37:11
giriyorsun. Kısa vadede vücut için travma
37:13
ama ne oluyor? Kasların daha güçlü onarılıyor.
37:16
Kalbin damarların güçleniyor. Beynin endorfin salgılıyor,
37:19
hatta dopamin seviyeleri kalıcı olarak artıyor.
37:22
Spor sonrası o kendini iyi hissetme hali bundandır.
37:25
Düzenli spor yapan insanlar depresyona daha az giriyor.
37:28
Bağışıklıkları güçleniyor. Yani noopeyn no gain boş bir laf
37:33
değil, fizyolojik bir gerçek. Tabi bu Michael buz banyosunun
37:36
mutluluğu buldu dedik ya. Olay tamamen bu mantıkla
37:39
açıklanıyor. Acıya dayanarak gelen haz kalıcı
37:42
ve temiz bir hazır bu aslında günlük hayatta da böyle değil
37:46
mi? Sosyal yaşantı da çok fazla
37:48
badireler atlatarak başardığın bir şeyin verdiği haz hiç emek
37:52
vermeden başardığın bir. Verdiği hazla aynı mıdır?
37:55
Elbette değil tabii kulağa delilik gibi de geliyor
37:58
olabilir. Kim soğuk suya girmek ister ama
38:00
denersen hak verebilirsin. Çünkü ben bunu bağımlı isimli
38:04
podcast bölümümde de açıkladım ve o günden sonra ben de
38:07
uygulamaya başladım. Tabi aralarda uygulayamaya
38:09
biliyorum. Korkuyorum, suya girmekten buz
38:11
gibi ama iyi geliyor. Soğuk duş alamıyorsan bile biraz
38:15
kondisyonlu bir yürüyüş, bir koşu, iyi bir ter atma ya da
38:18
sauna soğuk su konvusu hepsi benzer etkiyi verebiliyormuş.
38:22
Hatta bazı psikiyatrlar depresyon tedavisinde kısa
38:26
süreli bozlu suya kolunu sokma gibi yöntemler öneriyor.
38:31
Ani uyarılma ve nörokimyasal değişim sağlasın diye, yani işin
38:35
özü, kendimizi iyi hissetmek için illa haz dozunu artırmak
38:40
zorunda değiliz. Bazen kendimizi biraz zorlayarak
38:42
konfor alanından çıkararak da benzer hatta daha güçlü bir
38:46
mutluluk elde edebiliyoruz. Bu tabii ki dozunda olacak yani
38:49
kendimize zarar verme noktasına varmadan ığımız zorluklar
38:52
şeklinde. Ama şu kesin kolay mutluluklar
38:55
kadar zor mutluluklarda var ve çoğu zaman onların değeri daha
38:59
büyük bağımlılıktan kurtulanların öğrettiği bir
39:02
başka ders var. Radikal dürüstlük belki de bu en
39:06
zor ama en dönüştürücü adımlardan biri kendine ve
39:08
başkalarına karşı acı da olsa gerçeği söylemek.
39:12
Seni özgür kılar derler bu en iyi nerede görülüyor?
39:16
Alkolikler anoniminde yani böyle gruplar var.
39:20
Alkolikler anonim gibi gruplar bu grupların kuralı her toplamda
39:24
çıkıp ben falanca alkollüyüm diye kendini ifşa etmek ve tüm
39:27
hayat hikayeni dobra dobra paylaşmak hani filmlerde
39:30
görüyoruz ya böyle çember etrafında birbirlerini aynı
39:33
dertten muzdarip insanlar. Bir şeyler anlatıyor,
39:35
paylaşıyorlar ilk duyanda şok etkisi yaratır.
39:38
Yabancı insanların önüne çıkıp en utandığın hikayelerini
39:41
anlatıyorsun. Rezalet bir şey.
39:43
Ama tam tersine bu sayede iyileşme başlıyor.
39:46
Tabii bu rezalet derken kendi fikrimi söylemiyorum.
39:48
Rezalet gibi bir durum. Yani o an o kişi açısından ilk
39:52
katılan o ortama ilk giren kişi açısından bir bakıma rezalet.
39:55
Ben burada ne işim var? Diyebiliyorlar.
39:57
Maria adında temsili bir kişi daha oluşturalım.
40:01
Bütün böyle bildiğim yabancı isimleri 35 taneler zaten
40:05
temsili isim diye kullanıyorum. Ya bu kadın yıllarca alkol
40:08
kullanmış olsun. Bu anonim alkolikler
40:11
toplantılarına giden bir iyileşme yolcusu olsun.
40:14
Bir gün evde kargo geliyor. Bakıyor ki paket kardeşine
40:17
gelmiş ama merak ediyor içinde ne var dayanamayıp kardeşinin
40:20
paketini açıyor gizlice. Kardeşi bunu fark edince
40:23
soruyor, paketi sen mi açtın? Maria paniğe kapılıp yalan
40:26
söylüyor yo ben ellemedim. O gece marya'nın gözüne uyku
40:29
girmiyor. Eğer benim podcastlerimi takip
40:32
ediyorsanız sıkı bir takipçiyseniz zaten bu hikayeyi
40:35
farklı bir isimle anlattığımı biliyorsunuzdur.
40:38
Yabancılaşma otkeslimdeydi. Bu arada dönelim işimize tabi
40:43
gece kendini çok kötü hissediyor.
40:45
Yalanın vicdan azabı içini kemiriyor, böyle kalkıyor.
40:48
Kardeşinin yanına gidiyor diyor ki evet diyor yani paketini ben
40:52
açtım, utanıyorum. Affet beni kardeşi önce
40:54
şaşırıyor. Sonra marya'nın dürüstlüğü
40:56
karşısına yumuşuyor. 2 kardeş birbirine sarılıyorlar.
41:00
Mevcut tatlıya bağlanıyor. Marya diyor ki ya ben o gerçeği
41:03
söylediğim an sanki omzumdan koca bir yük kalktı.
41:06
Eskiden ben ne çok yalan söylerdim.
41:08
Her konuda dolap çevirirdim. Bu yüzden sevdiklerimle arama
41:11
duvar örüyordum. Şimdi gerçeği söyleyerek hem
41:14
kendimi hafiflettim hem kardeşimle aram düzelde,
41:17
dürüstlük her dinde. Her kültürde övülen bir erdem bu
41:21
alkolik anonimler ya da anonim alkolikler gibi programlarda da
41:25
10'a çıkart çok vurgu yapılıyor. Çünkü yalan söylemek bizi
41:27
çürüten bir şey. Hem içeriden hem dışarıdan
41:30
özellikle bağımlılar bağımlılık devam etsin diye çok yalan
41:33
uyduruyorlar. Yo içmedim ki bir tane içtim
41:36
paramı çalmadım. Dün neredeydim hatırlamıyorum.
41:39
Gibi gibi bu yalanlarla kendi karakterine yabancılaşırlar.
41:43
Gerçeği söylemek ise bizi kendimize ve etrafımıza karşı
41:46
sorumlu tutuyor. Yalan kalkanın kalkınca
41:49
hatalarımızla yüzleşiyoruz. Bu başta çok rahatsız edici tabi
41:52
ama. Iyileşme oradan başlıyor
41:55
isviçre'de yapılan ilginç bir deneyimden bahsedeyim.
41:57
Bilim insanları deneylerin beyinlerine düşük doz elektrik
42:01
akımı veriyor. Özellikle reforontal korteks
42:04
dediğimiz ön beyin bölgesine bu bölge düşünme, mantık, karar
42:07
verme ve dürtü kontrolleriyle ilgili.
42:11
Ne görüyorlar, dürüstlük seviyeleri artıyor ve deneklere
42:14
bir oyun oynatılıyor. Hile yapıp para kazanma şansı
42:17
var. Normalde çoğu biraz hile yapıyor
42:20
ama sağ ön beyinlerini hafif bir akım verildiğinde hile yapma
42:23
yani yalan söyleme oranı yarı yarıya düşüyor.
42:26
Elektrik akımı dürüst yaptım. Milleti resmen araştırmacılar
42:30
diyor ki belli ki beyin dürüst davranırken bu ön bölgede bir
42:34
karar verme süreci yaşanıyor. Kendini kontrol ediyor ve akımla
42:38
orayı aktive edince dürüst karar baskın çıktı.
42:41
Bu bize şunu düşündürmüyor mu? Sevgili dinleyenler acaba dürüst
42:45
olmayı seçmek de beynimizin o kontrol bölgesini güçlendirir
42:49
mi? Yani tersten düşünelim, eğer ben
42:52
çıkarlarım pahasına da olsa gidip gerçeği söylersem belki de
42:55
prefrontal. Eksiğimi çalıştırıyorum demek
42:58
midir? Bu da uzun vadede duygularımı,
43:01
dürtülerimi kontrol etmeme yardımcı olabilir mi?
43:04
Beyinle ilgili henüz kanıtlanmamış bir hipotez bu.
43:07
Ama alkolik anonimler tecrübesi bunu doğruluyor.
43:10
Programın içinde olanlar, düzenli itiraflar ve dürüst
43:14
paylaşımlar sayesinde. Öz farkındalıklarının arttığını,
43:17
duygusal patlamalarını daha iyi yönettiklerini söylüyor.
43:20
Radikal dürüstlük pratiği bizi tüketen o aşırı tüketim
43:24
döngüsüne de ışık tutuyor. Yani önce kendimize karşı dürüst
43:28
olacağız ki ya evet, ben bu telefonu elimden düşünmüyorum.
43:31
Bu beni bitiriyor kardeşim diyebilelim mesela oradan ancak
43:35
değişim başlayabilir, dürüst olmaktan çoğumuz korkarız deriz
43:38
ki gerçek yüzümü insanlar görsek kaçır, halbuki tam tersi.
43:42
Açık yüreklilikle zaaflarını paylaşmak, insanların sana
43:46
yaklaşmasını sağlar. Çünkü herkes aslında benzer
43:49
dertler yaşı ve sen onları dile getirdiğinde lan vay be sadece
43:54
ben değilmişim diyorlar. O utandığımız yanlarımız belki
43:57
başkalarının da aynaya bakınca gördükleri şey sen bunu ortaya
44:00
dökünce onlara da yalnız olmadıklarını hissettirirsin.
44:03
Bu çok güçlü bir bağ kurar insanlar arasında. 2 insan
44:08
hatalarının zayıflıklarını birbirini açtığında arada büyük
44:12
bir samimiyet doğar. Bu adam kadın da benim gibiymiş
44:15
dersin ve güvenirsin. Yani bu güven duygusu topluluk
44:19
hissi insanı çok rahatlatıyor. Hani derler ya her şey düzelecek
44:23
çünkü yanımda beni anlayan insanlar var.
44:26
Dürüstlük bunu gerektiriyor abi. Ve bir de günümüz toplumunda
44:29
tabii şuna da değinmek istiyorum.
44:31
Şey ming dediğimiz ayıplama kültürü çok eleştiriliyor.
44:33
Mesela kilolu birini aşağılamak, body shaming, cinsel hayatı
44:37
üzerinden birini utandırmak. Slat shamking, sosyal medyada
44:41
sürü halindeki linç kampanyaları bunların ne kadar zararlı
44:45
olduğunu artık biliyoruz. Aşağılanan kişi içine kapanıyor,
44:48
depresyona giriyor. Belki daha da kötüye gidiyor.
44:50
Yıkıcı utanç kimseye yaramıyor. Özellikle sosyal medya utancı,
44:54
linç kültürü insanların hayatını karartıyor.
44:57
Bu yüzden utandırmayalım, herkese olduğunca kabul gibi bir
45:00
akım da var. Öte yandan bana göre utanç
45:03
duygusu tamamen yok edilmesi gereken bir şey değil.
45:06
Aslında utanç insan topluluklarını bir arada tutan
45:09
bir harç da olabilir. Yanlış bir şey yaptığımıza utanç
45:12
duyarız ve bu bizi terbiye eder. Atağımızı düzeltmeye iter.
45:16
Yani sorun utancın dozunda ve yapıcı kullanıp
45:19
kullanılmamasında bağımlılar çok utanç verici işler yapmış
45:23
olabiliyorlar. Yalan söylemek çalmak sözünü
45:26
tutmamak, saldırganlık, rezillik ya da alkolikler sabah
45:29
uyandığında tüh dün ne dedim ben öyle diye utanırlar.
45:33
Mesela uyuşturucu kullananlar, ailelerine, arkadaşlarına 100
45:37
kızartıcı şeyler yaşatabilir, utanç birikir birikir insanı
45:41
içten içe yer. Eğer bu utançla tek başına
45:45
kalırlarsa. Daha da kötü hissederler ve
45:47
genelde tekrar aynı hatalara yönelirler.
45:49
Çünkü nasıl olsa rezilim deyip bırakırlar.
45:51
Kendini işte yıkıcı utanç döngüsü budur.
45:54
Kişiyi toplumdan izole eder, içe kapatır ve değişimi engeller.
45:59
Bu alkolik anonimler ya da anonim alkolikler her neyse.
46:03
Ve benzeri destek grupları burada devreye giriyor.
46:06
Bu gruplarda prosecial shame yani toplumsal bağ kurduran
46:11
utanç kavramı yaşanıyor. Ne demek bu mesela anonim ben
46:15
senin anonim diyesim geliyor. Sürekli 2 saattir içimde bunu
46:18
düşünüyorum ya. Hoşuma alkolikler toplantısında
46:22
çıkıp, diyorsun ki ben dün gece içtim, eşime söz vermiştim ama
46:26
dayanamadım. Üstelik gidip arabayla marketin
46:30
duvarına vurdum. Polis geldi çok mahcubum.
46:32
Normalde bunu duyunca millet senden tiksinir, sanırsın ama
46:37
burada ne oluyor? Herkes alkışlıyor kardeş seninle
46:40
aynı durumdayız başımıza geldi diyorlar ve sonra belki
46:43
işlerinden biri kendi benzer hikayesini paylaşıyor.
46:46
Kimse kimseyi yadırgamaz. Çünkü bilirler ki oraya gelen
46:48
herkes hayatının bir döneminde böyle utandırıcı şeyler yaptı.
46:52
Buutancın paylaşılarak hafifletilmesi demek insan yine
46:58
utanıyor yaptığından ama ben kötü bir insanım yerine hatalar
47:01
yapan bir insanım ve düzeltebilirim noktasına
47:04
evriliyor. Duygu topluluk onu yargılamıyor,
47:06
dışlamıyor, tam tersine kucaklıyor.
47:09
Ve hepimiz buradayız. Abi hepimiz düzeltiriz,
47:12
birbirimizi düzeltiriz mesajı veriyor işte yapıcı utanç budur.
47:16
Kişiye haddini ve sınırını gösterir ama onu toplumdan
47:19
koparmadan bir arada tutarak yapar.
47:22
Şimdi az önce bahsettiğim kim dedik Maria dedik değil mi?
47:25
Kilisede yaşadığı olay bunun zıttı.
47:28
Maria kilisede içki sorununu açmaya çalıştığında kilisenin
47:32
ileri gelenleri onu. Susturuyor tamam senin için dua
47:35
edeceğiz ama kimseye bahsetme ayıp olur.
47:38
Yani ne yapıyorlar? Maria'yu utancıyla baş başa
47:41
bırakıyorlar. Bir nevi onu dışlıyorlar ya sen
47:43
kirli bir şeysin kirli bir sır olarak kal seni topluluğa
47:47
açmayalım diyorlar. Maria orada kendini yalnız ve
47:50
daha da utanç içinde hissetmiş. Sanki toplum onu istemiyor gibi
47:54
sonuç fıtı fıtı fıtı oradan gidiyor.
47:56
Daha da içmeye devam ediyor. Neyse ki anonim alkolikler gibi
48:01
bir yere denk geliyor. Sonra orada insanlar şeffaf ve
48:04
acımasız bir dürüstlükle her şeyini çatır çatır ortaya
48:07
döküyor ama kimse kimseye lan sen ne iğrenç bir adammışsın
48:11
demiyor. Tam tersine hoş geldin biz de
48:14
senin gibiydik, birlikte hallederiz diyorlar.
48:17
Maria orada ilk kez yalnız olmadığını hissediyor.
48:20
Lan demek benim gibi bir sürü insan varmış diye bir
48:24
rahatlıyor. Kim rahatlamaz ki?
48:26
Kendiyle aynı durumda olan birilerini görünce ben de çok
48:28
rahatlıyorum. Mesela ödevini yapmamışsın.
48:31
Sınıfta ödevini yapmayan tek sensin düşünsene ilkokul
48:34
yıllarına bir gidin kabus gibi bir şey ama 2 kişi daha ödevini
48:38
yapmadıysa diyorsun. Dur bakalım elimiz güçlendi.
48:42
Yani bu iş biraz günlük hayatın içerisinde çok
48:45
örneklendirilebilecek, örneklendirilebilecek bir iş siz
48:49
de birçok örneği hatırlayabilirsiniz.
48:51
Böylece tabii bu anonim alkoliklerin yaklaşımı, kişiye
48:54
hatalarını inkar ettirmemek ama bunlar için sonsuza kadar
48:58
kendini mahvetmek yerine telafi fırsatı vermek.
49:01
Mesela programda öz eleştiri envanteri ve telafi etme
49:05
adımları var. Herkes teker teker yaptığı
49:07
hataları yazıyor. Sonra gidip imkânı buldukça
49:10
zarar verdiklerinden özür diliyor, zararı onarmaya
49:13
çalışıyor. Bunu yaparken bir yandan da
49:15
diğerlerinin hikayelerini duydukça benim haftalarım
49:18
affedilmez değilmiş hissi geliyor.
49:20
Böylece kişi hem alçak gönüllülük öğreniyor çünkü
49:23
hatalarını kabul ediyor hem de öz değerini kazanmaya başlıyor.
49:26
Çünkü bakar ki diğer insanlar onu yargılamadan kabul ediyor
49:30
demek ki. Ben yine sevilmeye layığım
49:33
anonim alkolikler üyesi bir akıl hocası şunu diyor, bu program
49:37
beni adeta yeniden utanmayı öğreterek iyileştirdi ve shaming
49:42
proses yeniden utandırmaktan arındırma süreci diyordu
49:46
ingilizcesinde yani yıkıcı utancın getirdiği sahte gurur ve
49:50
kibrit kırıp yerine sağlıklı bir 100 kızartıcı ve tevazu
49:54
yerleştirmişler. Bu adam yıllarca içki içerken
49:57
karısına 1.001 türlü yalan söylemiş.
49:59
Mesela her seferinde yakalanmış karısının yüzündeki hayal
50:02
kırıklığını görmüş, işte o eşinin gözlerindeki hayal
50:05
kırıklığı adama en sonunda öyle bir utanç veriyor ki bu utanç
50:10
motive edici oluyor. Ben napıyorum, karımın güvenini
50:13
mahvettim, onu hayal kırıklığına uğrattım.
50:15
Kendi gururunu değil, başkasının 10'a çıkart duyduğu güvenin dert
50:19
etmeye başlıyor ve anonim alkoliklere gidip toparlanıyor.
50:22
Tabii bu grubun herkesin dilinde.
50:24
Bu grupta herkesin dilinde bir söz var, ayık kalmak istiyorsan
50:28
önce burnunu sürteceksin. Bunu kendi deyimleri olarak
50:31
kullanıyorlar. Burnu sürtünmek, utandırmak
50:34
demek yani bir bağımlı iyileşmek için önce egosunu törpülemeli
50:37
mahcup olmayı kabul etmeli, zayıf olduğunu hata yaptığını
50:41
kabul etmeli. Bu olunca mucize bir şey oluyor.
50:44
Eskiden sadece kendini düşünen bencil biriyken şimdi
50:47
başkalarına empati duymaya başlıyor.
50:49
Ben neler yaptım? Demek ki insanlar da neler
50:52
yaşıyordur diyerek yargılamamayı öğreniyor.
50:55
Şefkat gelişiyor. En önemlisi hem kendine hem
50:58
başkasına karşı daha merhametli bakmaya başlıyor.
51:01
Bu dünyada işte en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, belki de biraz
51:05
merhamet, biraz anlayış hepimiz hatalar yapıyoruz.
51:09
Bazılarımızın kusuru alenen ortada bazılarımızınki kapalı.
51:12
Lar ardında fakat anlasak ki yalnız değiliz ve birbirimize
51:16
destek olursak daha iyiye gidebiliriz.
51:19
Eminim toplum olarak da bu aşırı tüketime hazbatağından
51:22
çıkabiliriz. Bir düşünelim, sona yaklaşırken
51:26
kendimizi paralamaktan yorgun düşmedik mi?
51:29
Kendimize koyduğumuz veya toplumun bize yüklediği o
51:32
mükemmel beklentilere ulaşmak için al bile koşuyoruz.
51:35
Hep daha iyi görünmeliyim. Hep daha çok kazanmalıyım, hep
51:38
eğlenceli, sosyal pozitif olmalıyım.
51:40
Böyle olamayınca da kaçacak delik arıyoruz.
51:43
Barlar, kulüpler sonu gelmez sosyal medya akışları.
51:46
Sınırsız dizi platformları hepsi bizi bekliyor.
51:49
Gel kafanı dağıt gerçeklerden uzaklaş arada kafa dağıtmak kötü
51:54
değil tabii ki ama sürekli gerçek hayattan kaçma ihtiyacı
51:57
duyuyorsak orada bir problem var demektir.
52:00
Mesela son zamanlarda çarşamba günleri sanırım tiyatro günümü
52:04
yok, sinema günü ilan edildi, tiyatro apayrı bir şey özür
52:07
diliyorum. Tiyatro bir zevk meselesi.
52:09
Sinema günü ilan edildi. Ben artık şöyle bir karar aldım,
52:12
hani bu tabii ki sinema sektörünü kurtaramak için
52:15
yapılmış bir adım muhtemelen bunun da farkında olarak ama
52:18
gitmeyi düşünüyorum çünkü. Hem indirimden yararlanırız.
52:24
Hem de bu platformlardansa sonsuz döngüde kendi
52:28
seçebileceğim bir şeye erişmek ihtiyacındansa o hafta ne var
52:32
abi 10'a çıkart bir gideyim kendimi sürekli kaydıracağım bir
52:36
ekrana ya da değişimin sürekli açık olduğu dinamik bir ekrana
52:39
bağlamaktansa. Sosyallik içinde o filmi
52:42
izleyeyim. Bunu yapacağım yani yapmayı
52:45
düşünüyorum. Bakalım şöyle bir hayal kursak
52:48
kaçmaya gerek olmayan bir hayat nasıl olurdu?
52:50
Yani öyle bir yaşamın var ki her anına tama ediyorsun kendinde
52:55
barışık ve dengedesin. Netflix'e de bakarsın belki ama
52:58
ondan kaçış olarak değil. Bilinçli bir keyif olarak
53:01
içiyorsan alkol kullanıyorsan onu da yudumlarsın ama
53:04
sorunlarından kaçmak için değil tadını çıkarmak için ertesi gün
53:08
pişmanlık duymadan yatağa girdiğin kendini ve seçimlerini
53:11
sevebildiğin bir hayat bu ütopya da il abi.
53:14
Bunun için yüzümüzü hayata dönmemiz lazım.
53:18
Arkamızı değil arkın dönersen olacak şeyi söyleyeyim, ben sana
53:22
ya da hiç söylemeyeyim. Stanford'lu psikiyatr doktor
53:26
analemcke, hani şu dopamin ile ilgili kitabı yazan kadın, en
53:30
sonunda şunu öğütlüyor, sahip olduğun hayata sahip çık.
53:34
Onun 1.001 tonuna dikkat kesil acısıyla, tatlısıyla kabullen ve
53:38
dengede kalmaya çalış. Basit ama derin bir tavsiye
53:42
demek istediği sürekli başka bir hayat aramak yerine kendi
53:45
hayatımızı geliştirmeye, onun içinde denge bulmaya çalışmak.
53:48
Bu hemen sonuç vermez. Sabır ve sebat ister.
53:51
Hayattaki çoğu şey gibi ama meyvesi büyük kaçmaya gerek
53:54
olmayan bir hayat yani yaşamaya değer bir hayat.
53:58
Son olarak pratik bir öneriyle bitirelim bir saate de
54:02
tamamlamış olayım. Diyelim ki sen de şu anda
54:05
kendinde tüketim fazlalığı gördün.
54:06
Belki çok telefonu kurcalıyorsun belki alışveriş manyağısın belki
54:10
kumarda para. Okuyorsun veya sürekli
54:12
atıştırmaktan göbeğin çıktı. Bu kısır döngüden çıkmak mı
54:15
istiyorsun? Ama zorlanıyorsun.
54:17
Şunu dene, kendini daha uzun vadede düşün.
54:20
Yani her gün yarın düzeltirim haftaya bırakırım diyorsun ya
54:23
yapma bir adım geri çık ve büyük resme bak kendine bir sor ben
54:27
bir yıl sonra, 5 yıl sonra halen bugünkü gibi yaşamak ister
54:31
miyim? Cevabın hayır.
54:33
Muhtemelen motivasyon burada abi her gün ayrı ayrı mücadele etmek
54:37
zor geliyorsa gelecekteki halini gözünün önüne getir.
54:40
Bazı çocuklar şimdi çalışırken hedefledikleri meslek için
54:44
sınavlara falan çalışıyorlar. Ya böyle odanın kapısına falan
54:47
tabela yaptıran var ya atıyorum tıp için uğraşıyor, doktor
54:51
fikriye ölmez diyor. Mesela ismi salladım, tamam
54:54
fikriye ölmez niye dedim ya ben şu an onu sorguladım.
54:58
Fikirlerin ölmemesinden kaynaklanıyor olabilir.
55:00
Neyse daha fazla saptırmadan konuyu hep boş ve soğuk espriler
55:04
yapmadan denge kelimesini de hatırlatmak istiyorum.
55:08
Denge kelimesini aklından çıkarma yeter.
55:10
Bir de kendine motivasyon oluştur.
55:12
Geleceğe dair diğerine sorumluluklarını koy bir kefeye.
55:15
Sorumluluklar, bir kefeye hazlarını koy bir yana eğilirse
55:19
düzelt canın çok mu sıkıldı? Eskisi gibi hemen telefonu
55:22
kapmak yerine belki bir 10 dakika kendi düşüncelerini otur.
55:25
Çok mu bunaldın? Küçük bir yürüyüş yap azıcık ter
55:28
at yalan söyleyip kurtulmak kolay mı?
55:30
Bir kez de dürüst olup sonucu gör yapmacık arkadaşlıklardan
55:34
yoruldun muutanını yenip gerçek duygularını paylaşacak insanlara
55:39
yönel ve en önemlisi kendine karşı merhametli ol.
55:42
Hepimiz bazen fazla yiyoruz, tembellik yapıyoruz, ekranlara
55:45
gömülüyoruz. Bu bizi kötü biri yapmaz insan
55:48
yapar. Ancak bunu fark etmek ve
55:50
kontrolü ele almak da yine senin ya da benim sorumluluğumda.
55:54
Yani hayatımızı seyirci koltuğundan izlemeyip
55:57
direksiyona geçmemiz lazım. Bugün belki ufak bir adım
56:00
atarsın. Telefonu bir kenara koyup
56:02
sevdiğin biriyle 100 yüze sohbet edersin mesela ya da her zamanki
56:06
içkini içmeyip aklın ayık kalırken duygularını yazarsın
56:09
ilk başta zor gelebilir ama bil ki yarın daha kolay olacak.
56:13
Her günün sonunda ya ben bugün hayatımı yaşadım mı yaşadım abi
56:17
yoksa o hayattan kaçtım mı diye bir kendine sor kanka eğer
56:21
cevabın yaşadım hissettim, deneyimledim ise doğru yollasın.
56:25
Eğer kaçtım uyuştum görmezden geldim diyorsan işte o zaman dur
56:30
ve az önce konuştuğumuz dengeleri hatırla hayat bizi
56:33
bekliyor. Hem de tüm renkleriyle,
56:35
acısıyla, tatlısıyla kaçmak yerine kucakladığımızda anlam
56:39
kazanacak. Dengede kal azı karar çoğu zarar
56:43
ilkesini unutma. Ben Fırat kendine iyi bak az
56:48
buzğına düşmeden yaşamayı öğrenmek.
56:50
Belki de bu dijital çağın en büyük meydan okuması hoşça kal.