Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Marginalia cz. 2: bazgroły na marginesach średniowiecznych ksiąg

Transcript

Marginalia cz. 2: bazgroły na marginesach średniowiecznych ksiąg · Art Perspective – podcast o sztuce

0:04
SPEAKER_01: Czy Biblia była kiedyś inna?
0:07
SPEAKER_01: Czy średniowieczni kopiści zmieniali książki?
0:12
SPEAKER_01: I czy to możliwe,
0:13
SPEAKER_01: że jedna pomyłka człowieka,
0:15
SPEAKER_01: który 800 lat temu przysnął nad pergaminem wpłynęła na to, co czytamy dzisiaj?
0:22
SPEAKER_01: Bo przez ponad tysiąc lat nie istniał przycisk kopiuj i wklej.
0:28
SPEAKER_01: Nie było drukarek, nie było plików PDF.
0:32
SPEAKER_01: nie było nawet dwóch identycznych egzemplarzy tej samej książki.
0:38
SPEAKER_01: Każda księga była przepisywana ręcznie,
0:41
SPEAKER_01: słowo po słowie,
0:43
SPEAKER_01: litera po literze, a tam gdzie pojawia się człowiek pojawiają się też błędy.
0:51
SPEAKER_01: Czasami były to zwykłe literówki, czasami zgubione zdanie.
0:56
SPEAKER_01: czasami dopisek na marginesie który po stu latach ktoś uznał
1:01
SPEAKER_01: za część właściwego tekstu
1:04
SPEAKER_01: i właśnie dlatego historycy nie traktują średniowiecznych rękopisów
1:10
SPEAKER_01: jak nieruchomych zabytków traktują je jak żywe organizmy
1:16
SPEAKER_01: bo każda kolejna kopia była odrobinę inna od poprzedniej dzisiaj
1:23
SPEAKER_01: pokaże Wam jak naprawdę wyglądało kopiowanie książek w średniowieczu.
1:29
SPEAKER_01: Dowiecie się dlaczego współcześni badacze potrafią odtworzyć zaginione rękopisy
1:36
SPEAKER_01: wyłącznie na podstawie błędów.
1:39
SPEAKER_01: Opowiem Wam o najsłynniejszych fragmentach,
1:42
SPEAKER_01: które przez stulecia pojawiały się w jednych rękopisach, a znikały w innych.
1:49
SPEAKER_01: i zobaczycie,
1:51
SPEAKER_01: że czasami największym sprzymierzeńcem historyka nie jest idealnie zachowana księga,
1:58
SPEAKER_01: tylko pomyłka.
2:00
SPEAKER_01: Jeśli trafiliście tutaj po raz pierwszy, cześć,
2:03
SPEAKER_01: ja jestem Dorota,
2:04
SPEAKER_01: w tym podcaście zaglądam tam,
2:06
SPEAKER_01: gdzie historia robi się znacznie dziwniejsza niż uczono nas w szkole.
2:11
SPEAKER_01: rozbieramy na czynniki pierwsze średniowieczne mity
2:15
SPEAKER_01: w tym odcinku zapomniane opowieści i zaskakujące fakty oddzielając legendy
2:22
SPEAKER_01: od tego co naprawdę mówią źródła a dzisiaj otwieramy jedną
2:29
SPEAKER_01: z najcenniejszych rzeczy jakie przetrwały ze średniowiecza
2:33
SPEAKER_01: nie po to żeby podziwiać złote iluminacje ale żeby znaleźć błędy
2:38
SPEAKER_01: które opowiedzą nam historię ludzi ukrytych między wierszami
2:43
SPEAKER_01: przez kilka lat szukasz jednego konkretnego średniowiecznego rękopisu
2:50
SPEAKER_01: w końcu go znajdujesz ostrożnie otwierasz pergaminowe karty to tekst który znasz
2:58
SPEAKER_01: od dawna tysiące ludzi czytało go przed tobą
3:03
SPEAKER_01: i nagle zauważasz coś dziwnego.
3:06
SPEAKER_01: Jedno zdanie brzmi inaczej.
3:09
SPEAKER_01: To nie literówka, nieźle postawiony przecinek.
3:13
SPEAKER_01: Cały fragment ma inne znaczenie.
3:17
SPEAKER_01: Co się wydarzyło?
3:18
SPEAKER_01: Czy autor zmienił zdanie?
3:20
SPEAKER_01: Nie może.
3:21
SPEAKER_01: Tylko nie żył już od kilkuset lat.
3:24
SPEAKER_01: Czy ktoś celowo sfałszował tekst?
3:27
SPEAKER_01: Może.
3:29
SPEAKER_01: a może po prostu pewien zmęczony kopista na chwilę stracił koncentrację to jedna
3:35
SPEAKER_01: z najbardziej fascynujących rzeczy w historii średniowiecznych ksiąg dzisiaj myślimy
3:42
SPEAKER_01: o książce jak
3:43
SPEAKER_01: o czymś stałym kupujemy dwie kopie tej samej powieści będą identyczne co
3:50
SPEAKER_01: do litery tak działa druk tak działają pliki pdf tak działa świat
3:56
SPEAKER_01: do którego jesteśmy przyzwyczajeni
3:59
SPEAKER_01: ale przez większą część historii ludzkości książki nie były kopiowane
4:04
SPEAKER_01: przez maszyny każda przechodziła przez ludzkie ręce
4:09
SPEAKER_01: a ludzkie ręce popełniają błędy zanim
4:13
SPEAKER_01: w XV wieku pojawił się druk Gutenberga niemal każda księga
4:18
SPEAKER_01: w Europie była przepisywana ręcznie słowo po słowie linijka po linijce
4:26
SPEAKER_01: czasem była to księga przepisywana przez jedną osobę czasem
4:31
SPEAKER_01: przez cały zespół jedni kopiowali tekst inni malowali inicjały jeszcze inni dodawali
4:38
SPEAKER_01: złoto czy ilustracje powstawały prawdziwe arcydzieła
4:43
SPEAKER_01: ale każda nowa kopia była też narażona na drobne zmiany to trochę jak zabawa
4:50
SPEAKER_01: w głuchy telefon jedna osoba szepcze zdanie następnej
4:55
SPEAKER_01: ta kolejnej i po kilkunastu powtórzeniach pierwotny komunikat zmienia się nie do poznania.
5:02
SPEAKER_01: Z rękopisami było bardzo podobnie,
5:05
SPEAKER_01: tylko że zamiast kilku minut proces trwał czasem kilkaset lat.
5:10
SPEAKER_01: Dzisiaj zachwycamy się średniowiecznymi manuskryptami,
5:15
SPEAKER_01: podziwiamy złocenia, iluminacje, fantastyczne marginalia.
5:20
SPEAKER_01: Rzadziej zastanawiamy się nad samym tekstem.
5:24
SPEAKER_01: a przecież tekst też żył własnym życiem zmieniały go przypadek zmęczenie niewiedza
5:32
SPEAKER_01: a czasem świadome decyzje ludzi przekonanych że poprawiają autora
5:38
SPEAKER_01: bo kopiści nie zawsze byli biernymi przepisywaczami czasem byli redaktorami czasem
5:45
SPEAKER_01: korektorami czasami tłumaczami
5:48
SPEAKER_01: a czasami współtworzyli księgę może to brzmieć dziwnie
5:53
SPEAKER_01: W naszej kulturze autor jest niemal święty.
5:56
SPEAKER_01: Kupując książkę zakładamy,
5:58
SPEAKER_01: że każde słowo napisała dokładnie ta osoba, której nazwisko widnieje na okładce.
6:06
SPEAKER_01: Średniowiecze patrzyło na to inaczej.
6:10
SPEAKER_01: Najważniejszy był sam tekst i jego użyteczność.
6:14
SPEAKER_01: Jeśli kopista uważał zdanie za niezrozumiałe czasem je upraszczał.
6:21
SPEAKER_01: Jeśli widział oczywistą pomyłkę poprawiał ją
6:26
SPEAKER_01: Jeśli znał inną wersję opowieści zdarzało się,
6:29
SPEAKER_01: że ją dopisywał Granica między kopiowaniem
6:33
SPEAKER_01: a redagowaniem była znacznie bardziej płynna niż mogłoby się wydawać Nie oznacza to
6:41
SPEAKER_01: jednak, że kopiści mogli robić co chcieli Wręcz przeciwnie
6:46
SPEAKER_01: Dobra kopia była powodem do dumy,
6:48
SPEAKER_01: a pomyłka mogła oznaczać zeskrobanie atramentu z pergaminu i rozpoczęcie pracy
6:56
SPEAKER_01: od nowa.
6:57
SPEAKER_01: Pergamin był niezwykle drogi.
7:00
SPEAKER_01: Nie wiem czy słuchaliście pierwszego odcinka,
7:03
SPEAKER_01: ale taki pergamin powstawał ze skór zwierzęcych i wymagał długiej, żmudnej obróbki.
7:11
SPEAKER_01: Każdy błąd kosztował
7:13
SPEAKER_01: dlatego kopiści wypracowali sposoby kontrolowania swojej pracy czytali tekst
7:20
SPEAKER_01: na głos pracowali w parach numerowali składki rękopisu zostawiali miejsce
7:27
SPEAKER_01: na inicjały które później uzupełniał iluminator a mimo to błędy się zdarzały
7:35
SPEAKER_01: ale zanim ocenimy kopistów za ich pomyłki warto na chwilę wejść do ich świata
7:41
SPEAKER_01: średniowieczne skryptorium nie przypominało spokojnej biblioteki jaką często widzimy
7:48
SPEAKER_01: na obrazach było miejscem ciężkiej fizycznej pracy kopista nie siedział wygodnie
7:55
SPEAKER_01: przy biurku z idealnym światłem w super wygodnym fotelu pracował godzinami w pozycji
8:02
SPEAKER_01: która obciążała plecy i szyję zimą atrament mógł gęstnieć zimna
8:09
SPEAKER_01: a palce drętwiały tak bardzo
8:12
SPEAKER_01: że utrzymanie pióra stawało się wyzwaniem pióro trzeba było regularnie ostrzyć
8:19
SPEAKER_01: atrament trzeba było przygotowywać pergamin nie był idealnie gładkim papierem każda
8:27
SPEAKER_01: skóra miała własną fakturę przebarwienia
8:30
SPEAKER_01: i nierówności dlatego wiele rękopisów nosi ślady procesu tworzenia możemy znaleźć
8:38
SPEAKER_01: poprawki wykonane przez samego kopistę
8:41
SPEAKER_01: możemy zobaczyć miejsca gdzie ktoś zauważył błąd
8:45
SPEAKER_01: i dopisał brakujące słowo nad linią możemy zobaczyć fragmenty gdzie tekst został
8:52
SPEAKER_01: zdrapany specjalnym narzędziem zwanym nożem pergaminowym
8:58
SPEAKER_01: i zapisany ponownie to niezwykłe
9:02
SPEAKER_01: bo nagle średniowieczna księga przestaje być anonimowym zabytkiem staje się zapisem
9:09
SPEAKER_01: ludzkiej pracy
9:10
SPEAKER_01: Czasami kopiści zostawiali też krótkie komentarze pokazujące ich charakter Niektórzy
9:18
SPEAKER_01: prosili czytelnika o modlitwę Inni narzekali
9:22
SPEAKER_01: na trud pracy Jeszcze inni żartowali Jeden
9:27
SPEAKER_01: z kopistów średniowiecznej Europy zostawił po sobie słowa,
9:31
SPEAKER_01: które brzmią niemal jak komentarz współczesnego pracownika
9:35
SPEAKER_01: po zakończeniu trudnego projektu
9:38
SPEAKER_01: koniec księgi dzięki Bogu.
9:41
SPEAKER_01: I właśnie takie drobne ślady przypominają nam,
9:44
SPEAKER_01: że za każdą średniowieczną księgą nie stała abstrakcyjna w cudzysłowie tradycja.
9:52
SPEAKER_01: Stał konkretny człowiek.
9:55
SPEAKER_01: I właśnie te błędy są dziś dla historyków bezcenne.
10:00
SPEAKER_01: brzmi paradoksalnie,
10:02
SPEAKER_01: ale gdyby średniowieczni kopiści byli idealni,
10:05
SPEAKER_01: współcześni badacze wiedzieliby znacznie mniej.
10:10
SPEAKER_01: To charakterystyczne pomyłki pozwalają odtworzyć rodzinne drzewo rękopisów.
10:16
SPEAKER_01: Jeśli dwa manuskrypty zawierają ten sam nietypowy błąd,
10:21
SPEAKER_01: jest duża szansa, że oba przepisano z tego samego wcześniejszego egzemplarza.
10:28
SPEAKER_01: To trochę jak badania DNA,
10:30
SPEAKER_01: Genetycy szukają wspólnych mutacji, żeby ustalić pokrewieństwo ludzi.
10:36
SPEAKER_01: Filolodzy robią coś podobnego z rękopisami, szukają wspólnych błędów.
10:42
SPEAKER_01: Na tej podstawie tworzą tak zwane stema codicum, drzewa genealogiczne rękopisu.
10:50
SPEAKER_01: Dzięki nim można prześledzić drogę tekstu przez Europę,
10:55
SPEAKER_01: czasem od jednego klasztoru we Włoszech przez Francję aż do Anglii.
11:01
SPEAKER_01: czasem przez 5 czy 6 kolejnych kopii, z których każda wnosiła coś nowego.
11:07
SPEAKER_01: I tu pojawia się pytanie, które będzie nam towarzyszyć przez cały ten odcinek.
11:14
SPEAKER_01: Czy średniowieczny kopista był wiernym strażnikiem tekstu, czy może jego cichym współautorem?
11:22
SPEAKER_01: bo gdy człowiek
11:23
SPEAKER_01: przez wiele miesięcy przepisuje tę samą księgę zaczyna ją rozumieć zaczyna
11:30
SPEAKER_01: interpretować zaczyna widzieć miejsca gdzie jego zdaniem można coś poprawić a
11:38
SPEAKER_01: kiedy nikt nie ma dostępu do oryginału bardzo łatwo uwierzyć
11:43
SPEAKER_01: że to właśnie twoja wersja jest tą właściwą
11:47
SPEAKER_01: i być może właśnie dlatego każda średniowieczna księga jest czymś więcej niż kopią.
11:54
SPEAKER_01: Jest zapisem decyzji tych świadomych i tych przypadkowych.
11:59
SPEAKER_01: Jest też śladem zmęczonej ręki błysku geniusza,
12:04
SPEAKER_01: chwili nieuwagi i przekonania, że można ulepszyć dzieło sprzed kilkuset lat.
12:11
SPEAKER_01: w kolejnej części zobaczymy
12:13
SPEAKER_01: jak zwykłe pomyłki pominięcie jednego wersu przedstawienie słów czy błędne
12:20
SPEAKER_01: odczytanie skrótu potrafiły zmienić nie tylko pojedyncze zdania
12:26
SPEAKER_01: ale czasem także sposób w jaki kolejne pokolenia rozumiały historię literaturę
12:33
SPEAKER_01: a nawet Biblię jest późna jesień w pomieszczeniu jest zimno
12:40
SPEAKER_01: jedynym źródłem światła jest świeca albo dzienne światło
12:45
SPEAKER_01: z okna kopiści starali się unikać pracy przy płomieniu bo był zbyt słaby
12:51
SPEAKER_01: i zbyt łatwo było przy nim zepsuć wzrok przed tobą leży pergamin obok rękopis
12:59
SPEAKER_01: z którego masz przepisać tekst pracujesz już kilka godzin litera po literze słowo
13:06
SPEAKER_01: po słowie
13:08
SPEAKER_01: nie wolno ci się śpieszyć
13:09
SPEAKER_01: ale nie możesz też zwalniać przed tobą jeszcze kilkadziesiąt stron
13:16
SPEAKER_01: i właśnie wtedy twój wzrok przeskakuje
13:20
SPEAKER_01: o jedną linijkę nie zauważasz tego piszesz dalej kilka godzin później odkładasz
13:27
SPEAKER_01: pióro przekonany że wykonałeś świetną robotę tylko że z tekstu zniknęło całe zdanie
13:35
SPEAKER_01: Tak rodziły się jedne
13:37
SPEAKER_01: z najczęstszych błędów średniowiecznych kopistów Dziś naukowcy mają nawet nazwę
13:43
SPEAKER_01: dla takiej pomyłki Jest to homojoteleuton Brzmi skomplikowanie,
13:49
SPEAKER_01: ale mechanizm jest prosty Jeśli dwa zdania kończyły się tym samym wyrazem
13:55
SPEAKER_01: albo bardzo podobnym zakończeniem
13:58
SPEAKER_01: okokopisty mogło przeskoczyć z pierwszego na drugie,
14:02
SPEAKER_01: a wszystko pomiędzy zostawało przypadkowo pominięte.
14:07
SPEAKER_01: To nie był brak umiejętności,
14:09
SPEAKER_01: to dokładnie ten sam mechanizm,
14:11
SPEAKER_01: który zdarza się każdemu z nas,
14:14
SPEAKER_01: kiedy czytając tekst w książce lub na ekranie nagle orientujemy się,
14:19
SPEAKER_01: że zgubiliśmy miejsce.
14:22
SPEAKER_01: Bywał też problem odwrotny.
14:24
SPEAKER_01: Kopista przypadkiem przepisywał ten sam fragment dwa razy.
14:29
SPEAKER_01: To zjawisko nazywa się ditografia.
14:32
SPEAKER_01: Wystarczyło odwrócić wzrok,
14:34
SPEAKER_01: żeby zamoczyć pióro w atramencie i po powrocie
14:38
SPEAKER_01: do tekstu nie sprawdzić czegoś dokładnie no i przepisać ten fragment jeszcze raz.
14:45
SPEAKER_01: Dla bezpieczeństwa pisano tą kopię po raz kolejny i tak powstawało powtórzenie.
14:52
SPEAKER_01: Kolejna osoba kopiująca ten rękopis 100 lat później uznawała,
14:56
SPEAKER_01: że skoro dwa zdania znajdują się
14:58
SPEAKER_01: w tekście to widocznie autor tak chciał Błąd zaczynał żyć własnym życiem wędrując
15:05
SPEAKER_01: dalej z klasztoru do klasztoru z miasta do miasta czasem przez kilkaset lat
15:13
SPEAKER_01: jak fale rozchodzące się od kamienia wrzuconego do jeziora coraz szersze
15:19
SPEAKER_01: i coraz trudniejsze do cofnięcia
15:22
SPEAKER_01: Nie wszystkie zmiany były jednak przypadkowe i tutaj robi się naprawdę ciekawie
15:28
SPEAKER_01: bo kopiści byli ludźmi a ludzie mają pokusę poprawiania innych.
15:35
SPEAKER_01: Jeśli kopista widział zdanie które wydawało mu się nielogiczne czasem je poprawiał.
15:42
SPEAKER_01: Jeśli zauważył błąd gramatyczny też to poprawiał.
15:47
SPEAKER_01: A jeśli uważał że autor zapomniał czegoś dopowiedzieć
15:51
SPEAKER_01: dopisywał małe wyjaśnienie.
15:54
SPEAKER_01: Dla nas brzmi to niemal jak świętokradztwo.
15:58
SPEAKER_01: To odważyłby się poprawić średniowiecznego autora.
16:02
SPEAKER_01: Z perspektywy kopisty sytuacja wyglądała jednak nieco inaczej.
16:07
SPEAKER_01: Bardzo często nie miał przed sobą autografu autora, tylko kopię kopii, która była też kopią.
16:16
SPEAKER_01: skąd miał wiedzieć,
16:17
SPEAKER_01: że patrzy na oryginalne brzmienie tekstu,
16:20
SPEAKER_01: a nie na wcześniejszą pomyłkę innego skryby.
16:24
SPEAKER_01: Czasem naprawdę wierzył,
16:25
SPEAKER_01: że ratuje tekst i być może rzeczywiście go ratował,
16:30
SPEAKER_01: bo wielu kopistów było świetnie wykształconymi ludźmi,
16:35
SPEAKER_01: znali łacinę, czytali Biblię i dzieła ojców Kościoła.
16:40
SPEAKER_01: potrafili rozpoznać,
16:42
SPEAKER_01: że jakieś zdanie nie pasuje do stylu autora,
16:45
SPEAKER_01: trochę jak współczesny redaktor,
16:47
SPEAKER_01: który od razu wyłapie, że coś w tekście zgrzyta i nie trzyma się reszty.
16:54
SPEAKER_01: Problem w tym, że nie zawsze mieli rację.
16:58
SPEAKER_01: Jednym z najciekawszych zjawisk były też glosy, krótkie notatki dopisywane na marginesie.
17:06
SPEAKER_01: czasem tłumaczyły trudne słowo czasem wyjaśniały fragment
17:11
SPEAKER_01: albo dodawały komentarz podobnie jak dzisiaj studenci zapisują sobie ołówkiem uwagi
17:17
SPEAKER_01: na marginesie podręcznika problem zaczynał się 100 lat później
17:22
SPEAKER_01: kiedy ktoś przepisywał taką księgę widział na stronie tekst i notatkę obok
17:28
SPEAKER_01: i nie był pewien czy ta druga należy do dzieła czy została dopisana później
17:34
SPEAKER_01: w razie wątpliwości przepisywał wszystko i w ten sposób komentarz zamieniał się
17:40
SPEAKER_01: w część właściwego tekstu.
17:43
SPEAKER_01: To nie była złośliwość tylko ostrożność.
17:47
SPEAKER_01: Kopista bał się czegoś nie zgubić więc wolał przepisać za dużo niż za mało.
17:53
SPEAKER_01: Właśnie dlatego współcześni badacze porównują dziesiątki
17:57
SPEAKER_01: a czasem setki rękopisów tego samego dzieła.
18:02
SPEAKER_01: Nie wystarczy znaleźć jeden egzemplarz,
18:05
SPEAKER_01: trzeba sprawdzić jak wyglądały pozostałe,
18:07
SPEAKER_01: żeby odtworzyć wersję najbliższą tej,
18:10
SPEAKER_01: która wyszła spod ręki autora To trochę jak układanie gigantycznych puzli,
18:16
SPEAKER_01: z których połowa elementów jest uszkodzona,
18:19
SPEAKER_01: a druga połowa dorobiona przez kogoś zupełnie innego Na szczęście kopiści zostawili
18:27
SPEAKER_01: po sobie coś niezwykle ludzkiego
18:30
SPEAKER_01: na końcu wielu rękopisów znajdziemy krótkie notatki zwane kolofonami miejsca gdzie
18:38
SPEAKER_01: na chwilę przestawali być niewidzialnymi skrybami
18:41
SPEAKER_01: i stawali się zwykłymi ludźmi jeden napisał kto nie umie pisać uważa,
18:49
SPEAKER_01: że to łatwa praca ale
18:51
SPEAKER_01: choć tylko trzy palce trzymają pióro całe ciało cierpi inny zakończył pracę słowami
19:00
SPEAKER_01: Teraz, dzięki Bogu, książka jest skończona.
19:04
SPEAKER_01: Zdarzają się też wpisy bardziej żartobliwe w rodzaju koniec, dajcie kopiście coś do picia.
19:12
SPEAKER_01: Takie zdania brzmią zaskakująco współcześnie.
19:16
SPEAKER_01: Nagle okazuje się,
19:17
SPEAKER_01: że człowiek żyjący 800 lat temu narzekał na zmęczone plecy,
19:22
SPEAKER_01: bolące dłonie i długie godziny pracy dokładnie tak samo jak my.
19:28
SPEAKER_01: I chyba właśnie dlatego warto patrzeć na średniowieczne księgi nie tylko jak
19:34
SPEAKER_01: na zabytki za muzealną szybą,
19:37
SPEAKER_01: ale jak na ślady konkretnych ludzi, ludzi,
19:41
SPEAKER_01: którzy ziewali podczas pracy,
19:44
SPEAKER_01: popełniali błędy i czasem byli przekonani,
19:47
SPEAKER_01: że poprawiają historię, a czasem naprawdę ją zmieniali.
19:53
SPEAKER_01: Już za chwilę zobaczymy przypadki,
19:55
SPEAKER_01: w których jedna dodatkowa linijka,
19:58
SPEAKER_01: jedno pominięte zdanie albo jeden dopisany komentarz wpłynęły na to,
20:03
SPEAKER_01: jak przez całe stulecia czytano Biblię
20:06
SPEAKER_01: i najważniejsze teksty średniowiecznej Europy Teraz wyobraź sobie,
20:12
SPEAKER_01: że właśnie odnaleziono najstarszą znaną kopię jednej
20:16
SPEAKER_01: z Ewangelii Ostrożnie otwierasz rękopis
20:20
SPEAKER_01: Pergamin ma ponad półtora tysiąca lat.
20:25
SPEAKER_01: Atrament wyblakł, ale tekst wciąż można odczytać.
20:30
SPEAKER_01: Więc czytasz i nagle orientujesz się, że czegoś brakuje.
20:35
SPEAKER_01: Niejednego słowa, niejednego zdania.
20:38
SPEAKER_01: Brakuje całego zakończenia.
20:41
SPEAKER_01: Tak naprawdę wyglądała prawdziwa historia,
20:44
SPEAKER_01: która od ponad 150 lat fascynuje historyków, biblistów i językoznawców.
20:51
SPEAKER_01: przez większość średniowiecza chrześcijanie czytali Ewangelię Marka z zakończeniem
20:58
SPEAKER_01: które opisuje ukazanie się zmartwychwstałego Jezusa uczniom nakaz głoszenia
21:04
SPEAKER_01: Ewangelii całemu światu i słynne zdanie o tym że wierzący
21:09
SPEAKER_01: w cudzysłowie będą brać węże do rąk a nawet jeśli wypiją truciznę nie zaszkodzi im
21:17
SPEAKER_01: Problem w tym, że dwa z najstarszych i najważniejszych greckich rękopisów Nowego Testamentu
21:24
SPEAKER_01: Kodeks Vatikanus i kodeks Sinaiticus
21:28
SPEAKER_01: oba z IV wieku kończą Ewangelię Marka na wersecie 16.8
21:35
SPEAKER_01: I tyle. Żadnego ukazania się Jezusa, żadnego wielkiego finału.
21:42
SPEAKER_01: Przez wieki wszyscy byli przekonani, że znają tę Ewangelję w całości
21:47
SPEAKER_01: Dziękuje za uwagę.
21:48
SPEAKER_01: a tu nagle okazuje się
21:49
SPEAKER_01: że najstarsze zachowane świadectwa wyglądają zupełnie inaczej czy to znaczy
21:56
SPEAKER_01: że ktoś dopisał zakończenie większość współczesnych badaczy uważa
22:02
SPEAKER_01: że dłuższe zakończenie pojawiło się później niż pierwotny tekst św. Marka
22:08
SPEAKER_01: choć nie wiadomo dokładnie dlaczego być może oryginalne zakończenie zaginęło bardzo
22:14
SPEAKER_01: wcześnie
22:16
SPEAKER_01: Być może ktoś uznał,
22:17
SPEAKER_01: że Ewangelia urywa się zbyt nagle i dodał podsumowanie oparte na innych Ewangeliach
22:23
SPEAKER_01: oraz tradycji chrześcijańskiej Co ważne,
22:27
SPEAKER_01: współczesne wydania Biblii zwykle tego nie ukrywają W przypisach można przeczytać,
22:33
SPEAKER_01: że najstarsze rękopisy kończą się wcześniej
22:38
SPEAKER_01: To dobry przykład na to
22:40
SPEAKER_01: jak dzisiejsza nauka nie zaciera śladów tylko pokazuje czytelnikowi historię tekstu
22:46
SPEAKER_01: To jednak nie jedyny taki przypadek Jest jeszcze opowieść,
22:51
SPEAKER_01: którą zna chyba każdy nawet jeśli nigdy nie przeczytał całej Biblii
22:57
SPEAKER_01: Do Jezusa przyprowadzono kobietę oskarżoną o cudzołóstwo.
23:01
SPEAKER_01: Uczeni w piśmie chcieli zastawić na niego pułapkę i zapytali,
23:06
SPEAKER_01: czy zgodnie z prawem Mojżesza powinna zostać ukamienowana.
23:11
SPEAKER_01: Jezus schylił się,
23:13
SPEAKER_01: pisał palcem po ziemi, a potem wypowiedział słowa, które przeszły do historii.
23:19
SPEAKER_01: Kto z Was jest bez grzechu, niech pierwszy rzuci w nią kamieniem.
23:25
SPEAKER_01: to jedna z najbardziej znanych scen Nowego Testamentu a jednak
23:30
SPEAKER_01: w najstarszych greckich rękopisach Ewangelii Jana tego fragmentu
23:35
SPEAKER_01: po prostu nie ma historia pojawia się dopiero w późniejszych świadectwach
23:41
SPEAKER_01: i to nie zawsze w tym samym miejscu w niektórych rękopisach znajduje się
23:47
SPEAKER_01: po siódmym rozdziale Jana w innych na końcu Ewangelii
23:52
SPEAKER_01: a w jeszcze innych trafiła nawet do Ewangelii Łukasza nie oznacza to
23:58
SPEAKER_01: że historia została zmyślona raczej że
24:01
SPEAKER_01: przez pewien czas funkcjonowała jako przekaz ustny
24:05
SPEAKER_01: albo niezależna tradycja zanim trafiła do części rękopisów to dobrze pokazuje
24:13
SPEAKER_01: jak skomplikowane było życie tekstów w starożytności i średniowieczu
24:18
SPEAKER_01: Nie istniała jedna centralna drukarnia wysyłająca identyczne egzemplarze
24:23
SPEAKER_01: do wszystkich kościołów Europy.
24:26
SPEAKER_01: Każda wspólnota korzystała z własnych rękopisów, a każdy egzemplarz miał własną historię.
24:34
SPEAKER_01: Jeszcze bardziej niezwykły jest przypadek tak zwanego koma johaneum.
24:39
SPEAKER_01: Brzmi tajemniczo, ale chodzi zaledwie o jedno zdanie w pierwszym liście św. Jana.
24:45
SPEAKER_01: W wielu łacińskich rękopisach pojawił się fragment mówiący o trzech świadkach
24:50
SPEAKER_01: w niebie Ojcu,
24:53
SPEAKER_01: Słowie i Duchu Świętym Przez wieki wykorzystywany jako ważny argument teologiczny
25:00
SPEAKER_01: w dyskusjach o Trójcy Świętej Problem w tym,
25:03
SPEAKER_01: że zdania tego nie ma
25:05
SPEAKER_01: w najstarszych greckich rękopisach Nowego Testamentu Większość badaczy uważa dziś,
25:11
SPEAKER_01: że początkowo była to glosa
25:14
SPEAKER_01: komentarz dopisany na marginesie przez jednego z czytelników którą kolejni kopiści
25:21
SPEAKER_01: z czasem uznali za część właściwego tekstu i przepisali razem
25:25
SPEAKER_01: z resztą listu to chyba najlepszy dowód na to
25:29
SPEAKER_01: jak cienka bywała granica między tekstem głównym a komentarzem na jego marginesie
25:36
SPEAKER_01: i tu wracamy do pytania które zadaliśmy na początku tego odcinka
25:41
SPEAKER_01: Czy średniowieczny kopista był tylko człowiekiem przepisującym litery?
25:47
SPEAKER_01: Im dłużej patrzymy na rękopisy, tym mocniej odpowiedź brzmi nie.
25:53
SPEAKER_01: Bywał czytelnikiem,
25:55
SPEAKER_01: redaktorem,
25:56
SPEAKER_01: interpretatorem,
25:58
SPEAKER_01: a czasem strażnikiem tradycji próbującym zachować tekst najlepiej jak potrafił.
26:06
SPEAKER_01: Najbardziej fascynujące jest to, że współcześni naukowcy
26:11
SPEAKER_01: potrafią dziś wykrywać takie zmiany z zaskakującą precyzją,
26:16
SPEAKER_01: bo nie opierają się na jednym rękopisie, tylko porównują ich tysiące.
26:22
SPEAKER_01: Znamy dziś ponad pięć tysięcy greckich rękopisów Nowego Testamentu
26:27
SPEAKER_01: oraz tysiące kolejnych w łacinie,
26:31
SPEAKER_01: syryjskim, koptyjskim, ormiańskim i wielu innych językach.
26:37
SPEAKER_01: Jeśli jakiś dodatek pojawia się dopiero w późniejszych kopiach,
26:41
SPEAKER_01: a wcześniejsze go nie zawierają,
26:44
SPEAKER_01: badacze mogą dość precyzyjnie ustalić moment,
26:47
SPEAKER_01: w którym najprawdopodobniej wszedł do tradycji tekstowej.
26:51
SPEAKER_01: Trochę jak dziennikarz śledczy,
26:53
SPEAKER_01: który zestawia dziesiątki niezależnych relacji świadków tego samego wydarzenia,
26:59
SPEAKER_01: żeby znaleźć moment,
27:00
SPEAKER_01: w którym do opowieści wkradł się szczegół, którego pierwotnie w niej nie było.
27:06
SPEAKER_01: I właśnie dlatego średniowieczne błędy są dziś tak cenne Nie dlatego,
27:13
SPEAKER_01: że pokazują niekompetencje kopistów wręcz przeciwnie Pokazują,
27:19
SPEAKER_01: że za każdą księgą stał człowiek Taki,
27:22
SPEAKER_01: który czasem się mylił czasem próbował pomóc tekstowi a czasem zostawił
27:29
SPEAKER_01: po sobie ślad tak subtelny że dopiero po kilkuset latach ktoś go zauważył
27:36
SPEAKER_01: a za chwilkę już w ostatniej części tej historii przeniesiemy się poza Biblię
27:44
SPEAKER_01: bo okaże się że pojedyncze błędy kopistów wpływały również
27:50
SPEAKER_01: na kroniki legendy mapy dzieła antycznych filozofów
27:56
SPEAKER_01: i całe nasze rozumienie średniowiecznej Europy
28:00
SPEAKER_01: być może najbardziej niezwykłe jest to
28:03
SPEAKER_01: że gdyby nie te pomyłki współczesna historia wyglądałaby zupełnie inaczej
28:09
SPEAKER_01: na początku tego odcinka zadaliśmy sobie pytanie
28:12
SPEAKER_01: które wydawało się proste czy średniowieczna księga była tylko kopią
28:17
SPEAKER_01: bo odpowiedź teraz chyba już nie jest tak oczywista bo
28:21
SPEAKER_01: za każdym rękopisem stał człowiek z własnym charakterem wiedzą zmęczeniem
28:29
SPEAKER_01: i przekonaniem, że czasem warto coś poprawić.
28:32
SPEAKER_01: Ale czy to naprawdę miało znaczenie?
28:35
SPEAKER_01: Czy pominięte słowo albo dopisek na marginesie mogły wpłynąć na to, jak rozumiano świat?
28:42
SPEAKER_01: Okazuje się, że tak.
28:44
SPEAKER_01: I tym razem nie chodzi już o teksty religijne.
28:48
SPEAKER_01: Przeniesiemy się do starożytnego Rzymu.
28:51
SPEAKER_01: Jednym z najważniejszych autorów dla ludzi średniowiecza był Pliniusz Starszy.
28:58
SPEAKER_01: autor monumentalnej historii naturalnej encyklopedii całego znanego świata
29:05
SPEAKER_01: opisującej zwierzęta, rośliny, minerały, medycynę, geografię i astronomię.
29:13
SPEAKER_01: Brzmi nowocześnie.
29:16
SPEAKER_01: Problem w tym, że wiele informacji było błędnych już w chwili, gdy Pliniusz je zapisywał.
29:23
SPEAKER_01: korzystał on z relacji podróżników kupców
29:27
SPEAKER_01: i wcześniejszych autorów nie wszystko sprawdzając osobiście
29:32
SPEAKER_01: a potem przyszło średniowiecze i kolejni kopiści przepisywali jego dzieło
29:37
SPEAKER_01: przez setki lat czasem poprawiali niezrozumiałe słowa czasem źle odczytywali skróty
29:46
SPEAKER_01: czasem dopisywali własne wyjaśnienia
29:49
SPEAKER_01: w ten sposób niektóre informacje zaczęły żyć własnym życiem
29:54
SPEAKER_01: i właśnie dlatego średniowieczne bestiariusze pełne są stworzeń
30:00
SPEAKER_01: które dziś wydają się czystą fantastyką jednorożce mantykory ludzie
30:07
SPEAKER_01: z psimi głowami olbrzymy z jedną stopą czy średniowieczni ludzie naprawdę wierzyli
30:15
SPEAKER_01: w istnienie takich istot
30:17
SPEAKER_01: część z nich prawdopodobnie tak bo jeśli coś znajdowało się w księdze przepisywanej
30:23
SPEAKER_01: od setek lat łatwo było uznać to
30:26
SPEAKER_01: za wiarygodne to pokazuje ogromną siłę rękopisów nie były jedynie nośnikiem wiedzy
30:34
SPEAKER_01: one tę wiedzę współtworzyły podobna historia dotyczy map dziś
30:40
SPEAKER_01: w kilka sekund możemy zobaczyć na telefonie praktycznie każdy zakątek świata
30:46
SPEAKER_01: średniowieczny kartograf nie miał satelity,
30:49
SPEAKER_01: miał rękopisy opowieści pielgrzymów, relacje kupców i wcześniejsze mapy.
30:56
SPEAKER_01: Jeśli gdzieś pojawiała się pomyłka, była często kopiowana przez następnych autorów.
31:03
SPEAKER_01: Dlatego przez stulecia na mapach pojawiały się wyspy, których nigdy nie było.
31:10
SPEAKER_01: Rzeki płynęły w niewłaściwym kierunku, a miasta zmieniały położenie.
31:15
SPEAKER_01: Nie dlatego, że zmieniła się polityka, tylko dlatego,
31:19
SPEAKER_01: że ktoś kiedyś źle przepisał opis.
31:23
SPEAKER_01: Dziś wydaje nam się to zabawne, ale dla ludzi tamtych czasów
31:28
SPEAKER_01: mapa była jednym z najważniejszych źródeł wiedzy o świecie.
31:33
SPEAKER_01: Jeszcze ciekawsze są średniowieczne kroniki.
31:36
SPEAKER_01: Wyobraź sobie kronikarza opisującego bitwę sprzed 200 lat.
31:43
SPEAKER_01: nie był jej świadkiem korzystał z wcześniejszego rękopisu a ten
31:48
SPEAKER_01: z jeszcze wcześniejszego każdy kolejny autor coś dopisywał czasem wyjaśniał
31:55
SPEAKER_01: wydarzenia czasem skracał czasem dodawał szczegóły zasłyszane od innych
32:02
SPEAKER_01: po kilku pokoleniach trudno było już rozdzielić to co naprawdę wydarzyło się
32:06
SPEAKER_01: podczas bitwy od tego co było późniejszym komentarzem
32:11
SPEAKER_01: i znów niekoniecznie było to oszustwo,
32:14
SPEAKER_01: po prostu tak wyglądało przekazywanie wiedzy przed epoką druku.
32:20
SPEAKER_01: Ten sam trop, który widzieliśmy już przy Ewangeliach, sprawdza się i tutaj.
32:25
SPEAKER_01: Historyk nigdy nie opiera się na jednym egzemplarzu,
32:29
SPEAKER_01: tylko zestawia całą rodzinę rękopisów tego samego dzieła,
32:34
SPEAKER_01: żeby ustalić, która wersja jest najstarsza i kto od kogo przepisywał.
32:41
SPEAKER_01: Czasem jeden źle zapisany wyraz wystarczy,
32:44
SPEAKER_01: żeby ustalić, że dwa rękopisy powstały w tym samym klasztorze.
32:49
SPEAKER_01: A czasem identyczna pomyłka prowadzi badaczy do śladu rękopisu,
32:54
SPEAKER_01: który już fizycznie nie istnieje,
32:57
SPEAKER_01: zaginą albo spłoną,
33:00
SPEAKER_01: ale którego istnienie da się odtworzyć właśnie po błędach,
33:05
SPEAKER_01: jakie zostawił w późniejszych kopiach.
33:08
SPEAKER_01: to jedna z najbardziej poruszających rzeczy w tej pracy zniszczona księga może
33:14
SPEAKER_01: w pewnym sensie nadal istnieć nie fizycznie ale w pomyłkach które po sobie zostawiła
33:21
SPEAKER_01: na początku tego odcinka porównywaliśmy losy średniowiecznej księgi do zabawy
33:26
SPEAKER_01: w głuchy telefon teraz można powiedzieć coś więcej to nie była tylko zabawa
33:32
SPEAKER_01: w przekazywanie słów
33:34
SPEAKER_01: To był proces, w którym tekst dojrzewał, zmieniał się i wędrował razem z ludźmi.
33:41
SPEAKER_01: Dziś jesteśmy przyzwyczajeni do myśli, że książka jest czymś zamkniętym.
33:47
SPEAKER_01: Autor kończy pisać, wydawnictwo drukuje no i koniec tak?
33:53
SPEAKER_01: Średniowiecze myślało inaczej Księga była żywym organizmem,
33:59
SPEAKER_01: a każdy kolejny kopista zostawiał na niej własny ślad
34:04
SPEAKER_01: czasem niemal niewidoczny czasem ogromny
34:09
SPEAKER_01: i chyba właśnie dlatego rękopisy fascynują historyków bardziej niż idealne wydruki
34:16
SPEAKER_01: drukarka nie zdradzi nam nic
34:19
SPEAKER_01: o człowieku nie pokaże chwili zawahania zmęczonej ręki ani poprawki wykonanej
34:26
SPEAKER_01: po latach średniowieczna księga pokazuje to wszystko jest jednocześnie dziełem
34:33
SPEAKER_01: autora
34:34
SPEAKER_01: kopisty iluminatora czytelnika i kolejnych pokoleń które
34:39
SPEAKER_01: przez setki lat miały odwagę albo po prostu konieczność coś do niej dopisać
34:48
SPEAKER_01: ale jest też druga strona tej historii bo
34:51
SPEAKER_01: jeśli jedna księga mogła przetrwać dzięki tysiącom ludzkich decyzji to wystarczyło
34:58
SPEAKER_01: kilka złych okoliczności aby cała tradycja zniknęła
35:03
SPEAKER_01: Nie każdy tekst miał szczęście trafić w ręce kolejnego kopisty Niektóre księgi
35:09
SPEAKER_01: po prostu przestały być przepisywane I to był
35:13
SPEAKER_01: dla nich wyrok Średniowieczny rękopis nie ginął tylko wtedy,
35:19
SPEAKER_01: kiedy ktoś go spalił albo zniszczył podczas wojny Czasami znikał po prostu
35:25
SPEAKER_01: w ciszy Biblioteka zmieniała właściciela, klasztor podupadał
35:31
SPEAKER_01: język tekstu przestawał być zrozumiały dzieło
35:35
SPEAKER_01: które kiedyś było ważne nagle przestawało interesować kolejne pokolenia a
35:42
SPEAKER_01: kiedy nie było już nikogo kto chciałby je przepisać księga umierała i to jedna
35:49
SPEAKER_01: z najbardziej niezwykłych rzeczy w historii literatury
35:53
SPEAKER_01: przetrwanie tekstu nie zależało wyłącznie od tego czy był dobry zależało
35:59
SPEAKER_01: od przypadku od tego czy ktoś uznał go
36:02
SPEAKER_01: za wart zachowania czy jakiś mnich miał czas aby tą księgę przepisać czy jakaś
36:08
SPEAKER_01: biblioteka przechowywała ją
36:09
SPEAKER_01: przez kolejne stulecia czy ktoś setki lat później otworzył zakurzoną skrzynię
36:16
SPEAKER_01: i powiedział to jest ważne dlatego historia książek nie jest tylko historią wielkich
36:22
SPEAKER_01: autorów
36:23
SPEAKER_01: jest historią ludzi którzy
36:25
SPEAKER_01: przez przypadek stali się strażnikami pamięci czasami anonimowy kopista którego
36:33
SPEAKER_01: nazwiska nigdy nie poznamy decydował o tym że dzieło przetrwało następne tysiąc lat
36:40
SPEAKER_01: a czasami jedna osoba która odłożyła księgę na półkę i nigdy już do niej nie wróciła
36:48
SPEAKER_01: mogła sprawić
36:48
SPEAKER_01: że cały świat stracił tekst którego już nigdy nie odzyskamy wróćmy więc do pytania
36:56
SPEAKER_01: od którego zaczęliśmy czy średniowieczna księga była kopią tak ale tylko
37:03
SPEAKER_01: w takim sensie
37:04
SPEAKER_01: w jakim rzeka jest tą samą rzeką każdego dnia jej nazwa pozostaje ta sama
37:10
SPEAKER_01: nurt płynie w tym samym kierunku
37:12
SPEAKER_01: a jednak woda nieustannie się zmienia dokładnie tak wyglądało życie średniowiecznych
37:19
SPEAKER_01: rękopisów każda kolejna kopia była wierna poprzedniej
37:23
SPEAKER_01: i jednocześnie była już trochę inną księgą może właśnie dlatego
37:28
SPEAKER_01: kiedy następnym razem zobaczysz w muzeum średniowieczny manuskrypt nie patrz tylko
37:34
SPEAKER_01: na złote litery i piękne ilustracje
37:38
SPEAKER_01: pomyśl o człowieku który siedział nad nim setki lat temu o jego zmęczonych oczach
37:44
SPEAKER_01: o dłoniach trzymających gęsie pióro
37:48
SPEAKER_01: o jednej małej pomyłce której sam nigdy nie zauważył
37:53
SPEAKER_01: i o tym,
37:54
SPEAKER_01: że być może właśnie dzięki niej dziś wiemy
37:57
SPEAKER_01: o historii znacznie więcej niż gdyby przepisał wszystkie idealnie.
38:02
SPEAKER_01: Dziękuję Ci za dzisiejszy odcinek.
38:04
SPEAKER_01: Jeśli chcesz być częścią Art Perspective i usłyszeć kolejne ciekawe
38:10
SPEAKER_01: i fascynujące historie, zapraszam Was na odcinek w przyszłym tygodniu.
38:14
SPEAKER_01: Do usłyszeli!
38:14
SPEAKER_01: Do usłyszenia.
38:16
SPEAKER_01: Dziękuję.
38:16
SPEAKER_01: Cześć.
38:48
SPEAKER_00: muzyka