Latest / 8. Gün 25. Saat / Medeniyetin Prangası: Tarımın keşfi aslında bir medeniyet tuzağı mıydı? - #Felsefe1

Transcript

Medeniyetin Prangası: Tarımın keşfi aslında bir medeniyet tuzağı mıydı? - #Felsefe1 · 8. Gün 25. Saat

0:09
Sekizinci gün 25 saatten hepinize selamlar.
0:13
Ben Fırat umarım iyisinizdir. Bu bölümde medeniyetin o meşhur
0:18
prangasından yani neolitik devrimden ve aslında mülkiyetin
0:22
nasıl başımıza bela olduğundan bahsedeceğiz.
0:25
Tabii bu arada şunu belirtmek istiyorum, bu tek bölümle
0:28
kalacak bir şey değil. Neolitik devrim tek bölümle
0:30
kalacak ama felsefe 100 adında podcast programı içerisinde ayrı
0:35
bir potans programı yapmayı düşünüyorum.
0:37
Bir nevi bu sadece felsefe ile kalacak bir şey değ.
0:40
Ya aklımdan böyle bir proje geçti.
0:42
Aslında güzel olacağını düşünüyorum.
0:43
Tabii böyle arka arkaya felsefe için 100 tane bölüm falan
0:47
yayınlayacak değilim. Böyle bir imkanı mı yok?
0:50
Henüz robotlaşamadık o kadar. Umarım robotlaşmayız.
0:54
Yapmak istediğim 35 farklı alanda bu şekilde podcast
0:58
bölümleri yapmak. Aralarda eski sistemimizi de
1:01
devam ettireceğiz. Yani böyle bir şey düşündüm.
1:03
Eskiden anlattığım gibi tarih, biyografi, kişisel gelişim,
1:07
bilim bunlara devam edeceğiz. Bunlara anlatmaya devam edeceğim
1:10
elimden. Geldiğince fakat 3 bölümden biri
1:13
ya da 2 bölümden biri 4 bölümden biri felsefe 100 serisinden
1:17
olacak. Belli bir süre boyunca en
1:19
azından felsefe yüzü tamamlayana kadar böyle olmasını umuyorum.
1:23
Bu bilgiyi de verdikten sonra devam edeyim.
1:25
Hani böyle hepimizin içinde bazen alıp başımı gideyim.
1:29
Bir ege kasabasına yerleşeyim ya da doğada yaşayayım.
1:33
Hisse olur ya işte o hissin kökeni aslında 12.000 yıl
1:36
öncesine henüz başımıza bu mülkiyet ve yerleşik hayat der.
1:41
Açılmadan dert diyorum, buna geleceğiz.
1:44
Bu dertler açılmadan önceki o özgür günlerimize dayanıyor
1:47
olabilir. Bugün biraz bu bölümde o günlere
1:50
her şeyin başladı ya da bittiği o büyük kırılma anına gidelim
1:55
istiyorum. Şimdi arkadaşlar şöyle bir şey
2:14
hayal edin epi paleolit dönemdeyiz.
2:17
Yani buzulların yavaş yavaş çekildiği dünyanın ısınmaya
2:21
başladı. Bir geçiş evresi insanlar o
2:23
zamanlar kelimenin tam anlamıyla dünya vatandaşı sınır yok, tapu
2:28
yok, mesai saati zaten yok. Hiç kimsenin hiç kimseden de
2:31
haberi yok tabi. Yani dünyanın geri kalanının
2:34
varlığından bile haberleri yok. Canınız o mevsimde Ceylan eti mi
2:38
çekti? Hop sürülerin peşinden güneye
2:40
meyveler mi olgunlaştı. Hadi kuzeye yani açık konuşayım.
2:44
Bugün plaza hayatında sabah kahvesini yudumlarken, Excel
2:48
tablosuna bakan modern insanın genetik hafızasında o günlerin o
2:52
gamsız dertsiz ama bir o kadar da hareketli yapısı hala
2:56
duruyor. Bence o dönemde ev dediğin şey
2:59
akşam başını koyduğun gökyüzünün altındaki herhangi bir yer
3:02
aslında. Ki ne oldu da biz bu muazzam
3:05
hareketliliği bırakıp bir yere çakılı kaldık.
3:08
Yani durup dururken kim ya oğlum?
3:10
Ben şu toprağı kazayım, buraya bir de duvar öreyim.
3:13
Ömrümün sonuna kadar da buradan ayrılmayayım dedi.
3:16
Işin aslı bu pek de bizim tercihimiz değildi arkadaşlar
3:19
doğa ana bize bildiğiniz bir oyun oynadı bu genç draias
3:23
dediğimiz meşhur bir olay patlak veriyor, tam her şey düzeliyor,
3:28
hava ısınıyor derken çat diye böyle sıcaklıklar düşüyor.
3:31
Dünya bir anda kuraklaşıyor. Hani bugün iklim.
3:34
Diyoruz ya o günkü kriz bambaşka bir seviyeydi.
3:38
Su kaynakları çekiliyor, bitkiler azalıyor av hayvanları
3:42
ortadan kaybolmaya başlıyor. Bir nevi doğa bize diyor ki ya
3:46
organize olup hayatta kalırsınız ya da bu oyundan eğlenirsiniz
3:50
işte. Tam bu sıkışmışlık anında
3:53
sahneye nato fiyan kültürü çıkıyor.
3:55
Bakın sevgili dinleyenler bu arkadaşlar tarihin gördüğü en
3:59
ilginç topluluklardan biri en üst tarım yapmıyorlar.
4:02
Yani çiftçi değiller ama göçebe de değiller.
4:05
Yerleşik avcı toplayıcı dediğimiz o garip araftalar
4:09
Levent bölgesinde yani bugünkü Filistin israil Ürdün
4:14
taraflarında su kenarlarına ilk taş binaları dikmeye
4:18
başlıyorlar. Düşünsenize binlerce yıldır
4:21
yürüyen bir türün evlatları olarak.
4:23
Ilk defa burası bizim burada kalıyoruz diyorsunuz.
4:27
Tabii bu sadece bir konaklama tercihi değil, insan
4:30
psikolojisinde devasa bir devrim ilk defa mekan kavramı yol
4:35
kavramının önüne geçmeye başlıyor.
4:37
Burada bir parantez açayım. Hani hep anlatılır ya insan
4:41
doğaya hükmetmeye başladı diye aslında olan şey tam tersi.
4:45
Doğa bizi bir köşeye sıkıştırdı abi nato fiyanlar bakıyorlar ki
4:49
uzağa gidemiyorlar. Kaynaklar kasıtlı mecburen
4:52
ellerindeki yabani tahıllara. Hani arpalara buğdaylara daha
4:56
bir alıcı gözüyle bakmaya başlıyorlar.
4:58
Yani o meşhur ekmek parası derdi var ya işte o dert tam olarak bu
5:03
kuraklık ve sıkışmışlık anında doğuyor.
5:06
Yerleşik yaşama geçmek aslında bir özgürlük ilanı değil, bir
5:09
hayatta kalma mecburiyeti o taş evlerin içine girdiğimizde
5:13
aslında kendi özgürlüğümüzün kapısını da dışarıdan kilitlemiş
5:17
olduk. Bir bakıma ben açıkçası şunu
5:19
düşünmeden edemiyorum binlerce yıl boyunca.
5:22
Her sabah başka bir manzaraya uyanan bir canlı için her sabah
5:26
aynı 4 duvara aynı komşuya aynı ağaca bakmak ne kadar travmatik
5:31
olmuştur? Yani bugün bile apartman
5:33
dairelerinde yaşadığımız o sıkışmışlık hissinin temeli
5:37
belki de o ilk nato fian köylerinde atıldı insanlar o
5:41
dönemde taş havanlar yapmaya tahılları öğütmeye başlıyorlar.
5:45
Bu bir anlamda ekmeğin yoğunlaşması demek.
5:48
Eskiden doğa sana sunardı, sen toplardın şimdi sen doğanın
5:52
peşinde koşuyorsun. Onu işlemeye çalışıyorsun yani
5:55
üretim dediğimiz o bitmek bilmeyen döngüye ilk adım
5:59
atılıyor. Peki bu insanlar niye
6:01
vazgeçmiyorlar? Yani işler zorlaşınca neden
6:05
tekrar göçebe hayata dönmüyorlar işte burası tam bir bağımlılık
6:09
hikayesi. Yerleşik hayatın getirdiği o
6:11
göreceli konfor yani yiyeceği depolayabilme imkanı, korunma
6:16
içgüdüsü bir süre sonra geri dönüşü imkansız bir yola sokuyor
6:19
bizi bir kere o ağır taş havanları o öğütme taşlarını
6:23
yapınca. Onları sırtlanıp kilometrelerce
6:26
yürüyemezsiniz. Abi eşya insanı ağırlaştırıyor
6:30
arkadaşlar. Biz o dönemde sadece tahıllı
6:32
değil, kendimizi de o toprağa bağladık.
6:34
Eşyalarımızı arttıkça hareket kabiliyetimiz azaldı.
6:38
Şimdi bir düşünün bir yerden taşınmak istiyorsunuz, bugün
6:41
bile kim taşıyacak ağabey, o eşyaları kim nakliye firmalarına
6:44
güvenecek işte nasıl yapacağız, uğraşacaksın, yorulacaksın, yeni
6:48
düzene alışacaksın, yeni yere alışacaksın derken insanlar.
6:52
Belki de küçük böyle pürüzlere artık böyle boyun eğbiliyorlar.
6:57
Çünkü diğer tarafta taşınmak çok maliyetli ve yorucu bir süreç.
7:00
Aynı şey o dönemlerde de geçerli.
7:02
Bugünkü gibi kapından parasını verip de nakliye firması onu
7:06
paketleyip öteki evine götürmüyor.
7:08
Sen götürüyorsun her şey. Bir yandan da şöyle bir
7:10
perspektif var, bugün ev taşırken ya ammada ıvır zıvır
7:14
biriktirmişiz diyoruz ya işte o biriktirme hastalığının ilk
7:18
kıvılcımları o zaman çakıyor. Bu benim taşım bu benim depom bu
7:22
benim öğüttü. Un demeye başladığınız an o
7:25
zihinsel pranga bileğinize geçiyor.
7:27
Nato fianların o dairesel planlı evlere aslında bir nevi modern
7:32
hapishanelerimizin atası sayılır.
7:34
Gözel güvenli ama sınırları belli ve o sınırlar sadece
7:38
fiziksel değil, bir yandan da zihinsel sınırları da
7:41
beraberinde getiriyor. Burası ve dışarısı ayrımı ilk
7:44
kez bu kadar keskinleşiyor o dönemde.
7:47
Tabii işin daha da ilginç yanı. Bu yerleşik hayat sadece
7:49
fiziksel çevremizi değil, sosyal ilişkilerimizi de kökten
7:53
değiştiriyor. Göçebeyken çatışma mı çıktı?
7:55
Alır başını gidersin, başka bir vadiye yerleşirsin abi dünya
7:59
geniş ama yerleşikken öyle değil.
8:01
Komşunla aranda bir sorun mu var?
8:03
Gitmek o kadar kolay değil. Çünkü orada emeğin var, evin
8:06
var, depon var e gitsen başka yerdeki insanlar seni
8:10
istemeyebilir, onların da orada emeği, deposu yeri var,
8:13
sorunlarla yüzleşmek ya da o sorunları bastırmak için kur.
8:17
Koymak zorunda kalıyorsun yani hiyerarşinin 10 meşhur toplumsal
8:21
sözleşmenin temelleri o ilk taş evlerin gölgesinde atılmaya
8:25
başlanıyor. Binlerce yıl boyunca özgürce
8:28
hiçbir yere ait olmadan gezmiş olan bu tür neden bir toprağa
8:32
çakılı kalmayı seçti diye soruyoruz ya belki de cevap çok
8:35
basit abi, korku ve umut aç kalma korkusu ve daha düzenli
8:40
bir hayat umudu. Ama bu umut biz bir sonraki
8:43
aşamada bambaşka bir bağımlılığa, yani o küçücük
8:46
tohumların kölesi olmaya götürecek.
8:48
Umuttu tabii eskiden doğada ne bulursak onu yemişiz.
8:51
Her gün farklı bir menü her gün başka bir macera dediğim gibi
8:54
ama sonra ne hikmetse o meşhur bereketli hilal dediğimiz
8:58
bölgede, yani bizim bugün Güneydoğu anadolu'dan başlayıp
9:01
da mezopotamya'ya, oradan da az önce bahsini ettiğimiz Levent
9:06
kıyılarına kadar uzanan o devasa ay şeklindeki coğrafyada
9:11
karşımıza buğday ve arpa çıkıyor.
9:14
Ama öyle bugünkü gibi boy, boy, gürbüz başaklar değil bunlar
9:18
cılız. Halinde yabani otlar aslında ne
9:21
olduysa o flört evresinde oluyor insan evladı bu bitkilere biraz
9:26
fazla ilgi gösterince işin rengi bir anda değişiveriyor.
9:29
Hani biyolojide mutasyon falan diyoruz ya aslında tam bir şans
9:33
eseri olay patlak veriyor. Yabani buğdayın normalde şöyle
9:37
bir huyu varmış, tohumları olgunlaşınca sapından kopuyor ve
9:41
rüzgarla her yere dağılır ki nesli devam etsin ama bazen bir
9:45
genetik hata olur. O başak sapına sıkı sıkıya
9:48
tutunur. Burada bile düşmez doğada bu
9:51
aslında o bitki için bir ölüm çünkü tohumları toprağa
9:54
düşemiyor. Ama bizim o dönemdeki atalarımız
9:57
için bu bir piyango. Çünkü yere düşüp kaybolmayan o
10:00
hatalı başakları toplamak çok daha kolay.
10:03
Biz gittik hep o engelli ya da hatalı olanları topladık.
10:07
Onların tohumlarını ektik ve farkında olmadan dünyayı
10:10
değiştirecek o seçici üretimi başlattık.
10:13
Yani biz doğayı dizginlediğimizi sanırken aslında doğanın defolu
10:17
ürünlerini baş tacı ettik. Şimdi size aç.
10:20
Söyliyim. Bu noktada yuvarnoa harari gibi
10:24
tarihçilerin de sıkça vurguladığı o meşhur soru
10:27
devreye giriyor, biz mi buğday'ya evcilleştirdik, yoksa
10:30
buğday mı bizi yani bir düşünün buğday dediğin şey 12.000 yıl
10:34
önce sadece orta doğu'nun küçük bir köşesinde yetişen bir ot.
10:38
Bugün ise dünyanın her yerinde milyonlarca dönüm arazide hüküm
10:43
sürüyor. Buğday bize ne yaptırdı,
10:45
ormanları kestirdi, tarlaları açtırdı, her gün belimiz
10:49
bükülenene kadar çapa yaptırdı. Yetmedi bir de tepemizde güneşin
10:52
altında su taşıttı. Yani aslında biz o küçücük
10:55
tohumların hizmetçisi olduk, çıktık.
10:57
Eskiden günde 35 saat avlanıp geri kalan vakitte keyif yapan o
11:01
havalı avcı toplayıcı gitti. Yerine sabahın köründen akşamın
11:06
karanlığına kadar tarlada ter döken o dertli çiftçi geldi.
11:10
Peki neden bu kadar zahmete girdik?
11:12
Sadece karın doyurmak için mi işte burada işin içine 10 meşhur
11:16
ekmek ve bira 2 ile mi giriyor? Çok eğlenceli bir durum.
11:19
Bazı arkeologlar mes. Robert braad ve janet'in sover
11:24
gibi isimler zamanında çok tartışmışlar.
11:27
Bunu acaba biz karnımız acıktığı için mi tarıma başladık?
11:31
Yoksa şöyle güzel bir bira yapalım da kafa dağıtalım
11:34
dedikleri için mi inanın bana bu çok ciddi bir teori.
11:37
Bu arada tahılın fermente edilmesiyle elde edilen o ilk
11:41
biralar sadece bir içecek değil aynı zamanda toplumsal bir
11:45
yapıştırıcı görevi görüyordu. Insanları bir araya getiren
11:48
ritüellerde kullanılan sosyal bağları güçlendiren bir şeyden
11:52
bahsediyoruz. Yani belki de biz o meşhur
11:54
yerleşik hayatın ilk happy ağrılarını yapabilmek için bu
11:58
kadar zahmete katlandık. Kim bilir?
12:00
Yani ekmek yapmaktan ziyade önce bira yapmaya çalıştılar
12:05
diyebiliriz. Yani dürüst olalım, ekmek yapmak
12:08
da öyle bir kolay bir iş değil. Tahıllı toplayacaksın,
12:11
döveceksin öğüteceksin e bir de hamur yapıp pişireceksin.
12:14
O dönemde yaşayan insanların iskeletlerine bakıyorlar.
12:17
Kadınların dizilerinde ve sırtlarında feci kireçlenmeler,
12:21
bozulmalar var. Niye çünkü?
12:23
Lerce o ağır öğütme taşlarının önünde diz çöküp buğday
12:27
öğütmüşler yani aslında biz o karbonhidrat aşkına resmen kendi
12:32
biyolojimizi feda etmişiz ama o taze ekmek kokusu ya da fermente
12:36
edilmiş o arpa suyunun verdiği anlık keyif muhtemelen bütün o
12:40
yorgunluğa değer gibi geliyordu onlara ya da belki de artık o
12:44
kadar çok nüfuslanmışlardı ki. Avcı toplayıcılığa dönecek
12:48
yollar tamamen kapanmıştı yani. Bir nevi üretim tuzağına
12:51
düştüler. Şey gibi düşünün.
12:53
Hani bugün bir teknolojiye alışırsınız, artı onsuz
12:56
yapamazsınız ya tarımda öyle bir şey.
12:59
Bir kere o tarlayı ektiniz mi? Artık onu bırakıp gidemiyorsunuz
13:02
onu korumanız lazım. Zararlı otlardan arındırmanız
13:06
lazım. Çekirgelere karşı savunmanız
13:08
lazım. Yani o tohum sizi toprağa
13:10
çiviledi. Eskiden mevsimlik bir göçebeyken
13:13
şimdi o tarlanın nöbetçisi oldun.
13:15
Bu sadece bir beslenme değişikliği değil, aynı zamanda
13:18
biz sahiplenme duygusunun da doğuşu arkadaş bu benim tarlam
13:21
benim hasım hayırdır. Yani benim emeğim demeye
13:24
başladığınız an zihninizde 10 meşhur mülkiyet duvarları da
13:28
yükselmeye başlıyor. Tabii ilginç bir detay daha
13:31
vereyim size yabani tahılların mütasyonu öyle bir noktaya
13:35
geliyor ki. Artık insan yardımı olmadan
13:38
üreyemez hale geliyorlar. Yani biz simbyos bir ortak yaşam
13:42
başlıyor. Biz buğday muhtaç kalıyoruz.
13:44
Karnımızı doyurmak için buğday da bize muhtaç kalıyor.
13:47
Neslinin devam ettirmek için bu doğayla aramızdaki 10 mesafeli
13:51
ve saygılı ilişkinin bitip yerine bu bağımlılık ilişkisinin
13:55
gelmesi demek artık doğanın bir parçası değil, onun yöneticisi
13:59
ya da öyle olduğumuzu sanan kölesi olmaya doğru evriliyoruz.
14:03
Tabii bu kadar çok tahıl birikiyor birikince.
14:06
Bunları saklayacak yer de lazım. Hani öyle sepetle nöbette olacak
14:09
iş değil. Bu işin içine dayanıklı kaplar,
14:12
ambarlar giriyor. E ambar yapınca da o ambarı
14:15
koruyacak bir çatı, bir duvar lazım işte. 10 meşhur, 4 duvar
14:19
hikayesi tam da burada o ambarların etrafında
14:22
şekillenmeye başlıyor. Yani biz aslında kendimize ev
14:25
yapmadan önce yiyeceklerimize birer kasa yapmaya başladık
14:29
desek yeridir. Işin asla arkadaşları o ilk
14:32
tohumu toprağa gömdüğümüzde sadece bir bitki yetiştirmedik,
14:35
bugünkü o bitmek. Bilmeyen çalışma hayatının
14:38
mülkiyet hırsının ve yerleşik düzen dediğimiz o devasa
14:42
sistemin de tohumlarını ektik. Tabii o tohumlar yeşeriyor.
14:45
Bizde etrafımıza duvarlar örmeye başlıyoruz.
14:48
Madem o tahıllı bir yere hapsettik, o zaman kendimizi de
14:51
o tahulun yanına hapsetmemiz gerekiyordu.
14:54
Hani bugün evim evim güzel evim diyoruz ya kapıyı kilitleyip dış
14:57
dünyadan kopuyoruz işte bu içerisi ve dışarısı ayrımı tam
15:01
bu dönemde o kerpiç duvarların yükselmesiyle başlıyor.
15:05
Mesela çatalhöyüğü düşünün. Orası gerçekten çok acayip bir
15:08
yer. Konya okyanusu'nun ortasında
15:11
yükselen devasa bir bal kovanı gibi hayal edin.
15:15
Orayı gözünüzde canlandırın, sokak yok, cadde yok, kapı bile
15:19
yok insanlar evlerine çatılardan, damlardaki
15:23
deliklerden merdivenle giriyorlar.
15:25
Yani bütün sosyal hayat aslında damların üzerinde geçiyor.
15:29
Akşam yemeğine komşuya gideceksiniz.
15:30
Damdan nama atlayarak gidiyorsunuz.
15:33
Peki niye böyle yapmışlar? Muhtemelen hem vahşi
15:36
hayvanlardan korunmak hem de o dönemdeki o yoğun bir arada olma
15:40
ihtiyacından. Ama bir yandan da o 4 duvarın
15:42
içine girdiğiniz an artık topluluktan bir nebze olsun
15:46
kopuyorsunuz. O kopuş antropolojide özel alan
15:50
dediğimiz şeyin doğum sancısıdır.
15:52
Bu çatalhöyük'teki evlerin içinde başka bir tuhaflık daha
15:56
var ki hani ruhuna işlemek tabiri vardır ya tam öyle
16:00
adamlar ölülerini yani atalarını ev.
16:03
Abanına o kerpiç sekilerin altına gömüyorlar.
16:07
Düşünsenize akşam yatağınıza uzanıyorsunuz ama hemen
16:10
altınızda dedeniz yatıyor. Bu aslında burası benim yerim.
16:13
Burası benim toprağım demenin en uç noktası.
16:16
Yani benim soyum burada köklerim bu evin tabanında diyerek
16:20
toprağa ve mekana öyle bir mühür vuruyorlar ki o mülkiyet duygusu
16:25
kemiklere kadar işliyor abi. Yani ev sadece bir barınak değil
16:29
bir hafıza kutusu bir kimlik parçası haline geliyor.
16:32
Tabii biz hep önce karnımız doydu, sonra ev yaptık sonra da
16:36
tapınak kurduk diye biliyorduk ama Göbeklitepe çıktı.
16:39
Bütün ezberlerimizi bozdu geçti. Rahmetli claus şimdidin 10
16:44
meşhur tezi var ya hani önce tapınak geldi, sonra şehir bu
16:48
hikayeyi bambaşka bir yere taşıyor.
16:50
Belki de biz yerleşik hayata sadece hayatta kalmak için
16:54
değil, o devasa t biçimli. Etrafında toplanıp bir anlam
16:59
bulmak için geçtik. Göbekli tepedeki o devasa
17:02
organizasyon, o mühendislik harikası dikili taşlar, onları
17:06
oraya diken binlerce kişiyi doyurmak için birilerinin tarım
17:10
yapması gerekiyordu. Yani din ve inanç bizi yerleşik
17:14
hayata ve duvarlar örmeye iten asıl itici gücü olmuş olabilir.
17:19
Bu duvar meselesi sadece fiziksel bir şey değil.
17:23
Zihinsel bir devrim dedik ya açıkçası saklamak kavramı da
17:26
burada doğuyor. Avcı, toplayıcıyken her şeyiniz
17:29
ortada. Ne avladıysanız o akşam kamp
17:33
ateşinin başında herkesle paylaşıyordunuz, saklayacak bir
17:36
buzdolabınız kileriniz yada kasanız yok ama duvarlar
17:39
yükselince o duvarların arkasından neler olduğunu artık
17:43
sadece. Siz bilmeye başladınız.
17:45
Bu benim buğdayım. Bu benim aletim bu.
17:48
Benim ailem duvarlar. Bizi sadece soğuktan değil,
17:52
başkalarının gözlerinden de korumaya başladı.
17:54
Mahremiyet dediğimiz o modern dert işte o ilk kerpiç sıvalarla
18:00
hayatımıza giren bir dert. Antropolojik açıdan bakarsak el
18:03
dediğimiz yer doğadan koparılmış, ehlileştirilmiş bir
18:06
alan, dışarısı vahşidir, tehlikelidir, kaostur içerisinde
18:11
düzenledir, tanıdıktır ve kontrol altındadır insan.
18:15
Doğanın o uçsuz bucaksızlığının duvarlarla parçalara ayırıp
18:19
burası benim kontrolümde diyerek bir nebze olsun kendini güvende
18:23
hissetmeye çalıştı. Ama bu güvenlik hissi
18:25
beraberinde büyük bir yalnızlığı ve öteki kavramını da
18:29
getiriyordu. Yan taraftaki duvarların
18:31
arkasından ne olup bittiğini bilmemek merakı ve belki de ilk
18:35
kuşkuları doğurdu. Yani şeyi düşünün.
18:38
Bugün bir plazada yan odada kimin çalıştığını bilmeyiz.
18:41
Ya da yan dairemizdeki komşumuzun adını bilemeyiz.
18:44
Işte o kopukluğun tohumları çatalhöyük'teki o bitişik nizam
18:48
evlerin içinde her ailenin kendi ocağının başında oturduğu
18:52
anlarda atıldı. Sosyal mesafe dediğimiz şey biz
18:55
binlerce yıl önce o duvarlarla icat ettik.
18:58
Mimari insanın ruh halini şekillendiriyor.
19:01
O daracık girişler o loş odalar, o ocak başları hepsi bizi birey
19:06
olma yolunda ama bir yandan da toplumdan yavaş yavaş ayrışma
19:10
yolunda bir yerlere itti. Açıkçası o dönemde insanların
19:14
neden dış? Doymak yerine bu daracık evlerde
19:17
yaşıyoruz diye sorgulayıp sorgulamadıklarını merak
19:20
ediyorum. Belki de o duvarlar onlara bir
19:21
çeşit kozmik düzen hissi veriyordu.
19:24
Dışarıdaki o öngörülemez vahşi doğaya karşı kendi yarattıkları
19:28
o küçük kare dünyalarında bir tanrı gibi hissediyorlardı
19:31
kendilerini. Tabii ki bu fizyolojik
19:33
ihtiyaçların dışında düşünüyorum ama bu kutuların içine kendimizi
19:36
hapsetmekle kalmadık. Bir de yanımıza o güne kadar
19:39
doğada özgürce koşturan dostlarımız ya da kurbanlarımızı
19:43
almaya karar verdik işte tam. Bu da işler biraz daha
19:47
ilginçleşiyor arkadaşlar. Sadece kendimizi duvarların
19:49
içine kapatmıyoruz. Bir de çitler çekiyoruz.
19:52
Kendi özgürlüğümüzden feragat ederken duayı kullanıyoruz ya
19:56
diğer jazzların özgürlüğüne de göz dikiyoruz.
19:58
Çünkü o buğday ambarlarını doldururken sadece ekmekle
20:02
yaşanmayacağını yanına bir de protein gerektiğini fark ettik
20:06
ama proteini ormanla kovalamak yerine kapımızın önüne
20:09
bağlamanın bir yolunu bulmalıydık.
20:11
Insan güçlü bir varlık gerçekten.
20:14
Çünkü akıl dediği bir nimet var ve.
20:16
Onu kullanmasını iyi biliyor ve akıl da tabii ki evrimleşen bir
20:20
şey şöyle düşünün, binlerce yıl boyunca ormanda ovada peşinden
20:25
koşuyorsun. Kutsal saydığın mağara
20:27
duvarlarına resimlerini çizip ruhuna saygı duyduğun o heybetli
20:31
varlıkları yani yaban öküzlerini o hırçın yaban koyunlarını alıp
20:35
bir çitin arkasına hapsetmeye karar veriyorsun.
20:38
Sadece akşama etimiz hazır olsun demek değil.
20:41
Bu aslında doğanın o vahşi ve öngörülemez ritmini bozup onu
20:46
kendi fabrika ayar. Uydurma girişimi yani biz o
20:49
dönemde sadece bu hayvanları değil, bir bakıma zamanı ve
20:53
mekanı da ehlileştirmeye çalışmışız.
20:55
Açıkçası bu iş öyle. Hadi gel pisi pisi demek de
20:58
olmuyor. Arkeolojik veriler gösteriyor ki
21:00
biz bu işe en uysal olanları seçerek başladık.
21:04
Hani o süredeki en dik başlığı en hızlı en asi kestik yedik.
21:09
Ama o daha sakin daha söz dinleyen belki de biraz daha
21:12
aptal duranı damızlık olarak bıraktık.
21:15
Binlerce yıl boyunca süren bu yapay seçilim sonucunda o vahşi
21:19
ve gururlu hayvanları biz kendi elimizle bize muhtaç uysal ve
21:23
biraz da hantal varlıklara dönüştürdük.
21:27
Yani biyolojinin o muazzam akışına resmen bir müdahale.
21:30
Bu hani bugün laboratuvarda genlerle oynamak gibi düşünün.
21:33
Biz o gün bunu çitlerle ve bıçaklarla yaptık.
21:36
Hayvanımı o vahşi ruhunu öldürüp onu bir kaynak.
21:39
Haline getirdik yani düşünün. Olayın aslı kısaca asi olan
21:44
hayvanı öldürüp yiyerek doğrudan protein elde etmek farkında
21:48
olmadan da o hayvanın asi olanların üremesini engellemek,
21:53
diğer yandan da uysal olanı damızlık yapmak, üretmek,
21:57
üretimine katkı sağlamak ve bu hayvanları uysalları daha fazla
22:01
çoğaltmak. Olay bundan ibaret.
22:03
Tabii bu kadar yakın temasın yani o hayvanlarla alt alta üst
22:07
üste yaşamanın bir de faturası vardı ki orası.
22:11
Biz o günlerde bu faturayı bugün zoonos dediğimiz o bela
22:16
hastalıklarla ödedik. Hani bugün kuş gribi domuz gribi
22:20
diyoruz ya işte o meşhur grip virüsleri, kızamık, suç içeyi,
22:23
hatta tüberküloz. Bunların hepsi aslında o hayvan
22:27
dostlarımızın bize birer hediyesiydi.
22:30
Eskiden avcı toplayıcı iken bir hayvanı vurup yiyor ve
22:34
gidiyordunuz ama şimdi onun dışkısıyla, nefesiyle, teriyle
22:38
aynı daracık köy sokaklarında hatta aynı evlerin içinde.
22:41
Yaşıyorsunuz, bir de evin altında mesela 2 katlı bir ev
22:44
düşünün alt tarafa dam yaparlarmış ki o hayvanların
22:48
sıcaklığıyla ev ısısı yükselsin. Bu da etken bir durum.
22:52
Tabii bu olumlu noktası ama diğer yandan biz bu hayvanların
22:57
hastalıklarıyla da birlikte yaşıyoruz.
22:59
Açık konuşayım. O dönemdeki insan iskeletlerine
23:02
bakıldığında atolojik izler resmen bağırıyor, boylar
23:06
kısalıyor, dişler çürüyor, salgın hastalıklar ilk kez
23:10
organize bir şekilde. Almaya başlıyor.
23:12
Yani yerleşik hayata geçip hayvanları yanımıza aldığımızda
23:16
aslında görünmez bir düşmanı da soframıza davet etmiş olduk.
23:20
Şimdi şöyle düşünün, basitçi bizler avcı toplayıcıyken
23:24
doğadaki bir hayvan ya da bitki gibiydik, doğanın bir
23:27
parçasıydık. O işleyişi bozmuyorduk.
23:29
Nasıl ki bir kaplan bir ceylanı avlayabiliyorsa antilobu
23:33
avlayabiliyorsa biz de başka şeyleri avlayıp yiyorduk bu
23:37
kadardı. Olay bundan ibarette hayvani bir
23:40
içgüdüyle hareket ediyorduk bir yerde.
23:42
Ve biz bu doğanın içindeyken doğanın sunacağı hastalıklardan
23:46
da bağışık şekilde korunmuş oluyorduk.
23:49
Fakat biz kendimizi izole ettik ve bu durum yıllar boyunca 10
23:53
yıllar 100 yıllar boyunca devam ettiğinde artık bu hastalıklara
23:58
bağışıklığımız kalmıyordu ve sonucunda ne olacaktı?
24:01
Tabii ki dışarıdan o hayvanları ehlileştirmeye çalışırken artık
24:06
doğanın getireceği o hastalıklara açık hale
24:09
geliyorduk. Olay bundan ibaret burada
24:12
Android. Diye bir adam var, kulakları
24:15
çınlasın. Onun ikinci ürünler devrimi diye
24:18
muazzam bir teorisi var. Şragat diyor ki, biz önce
24:22
hayvanları sadece eti ve derisi için besliyorduk.
24:25
Yani öldürüp tüketiyorduk ama sonra bir an geldi ve fark ettik
24:29
ki bu hayvanların hayatta kalması ölmesinden daha karlı
24:32
işte bu farkındalık medeniyetin vitesini beşten altıya attı.
24:36
Arkadaşlar sütünü sağmaya başladık, yönünü kırktık.
24:40
Daha da önemlisi o hayvanları sabana koştuk.
24:44
Bu senize bir öküzün gücünü kullanmaya başladığınızda artık
24:47
o tarlayı 10 kişinin yapacağı işten daha hızlı sürüyorsunuz.
24:51
Bu ekonominin ilk kez vites yükseltmesi demek.
24:54
Hayvan artık sadece bir besin değil, bir enerji kaynağı bir
24:57
canlı makina oluyor işte bu canlı makine mevzusu bize
25:01
aslında mülkiyetin en karanlık ve en derin noktasına götürüyor.
25:05
Bir tahıl çuvalını saklayabilirsin ama o çuval
25:08
kendi kendini çuvalmıyor abi. Oysa bir çift koyun seneye 3
25:12
koyun olur işte bu tar. Ilk faizi ilk biriken
25:16
sermayesidir. Hayvan sahibi olmak artık bir
25:19
statü göstergesi, bir zenginlik ölçütü haline geldi.
25:22
Eskiden herkes eşitti. Çünkü kimsenin yanında
25:25
taşıyamayacağı kadar çok şeyi yoktu ama şimdi kapısının önünde
25:29
50 tane koyuna olan adamla 2 tane tavuğu olan adam arasındaki
25:34
o uçurum ilk kez açılmaya başladı.
25:36
Yani o çitler sadece hayvanları içeride tutmak için değil,
25:40
fakiri dışarıda tutmak için de örülmeye başlanacaktı.
25:44
Hani diyorum ya hay. Çitlerin arkasına koymak insanın
25:47
kendi etrafına çit ölmesine yol açtı diye işin felsefi boyutu
25:51
gerçekten de can sıkıcı bir hayvana hapsettiğinizde onu
25:55
korumak için siz de o hapsin nöbetçisi oluyorsunuz.
25:58
Zamanındaki tarlayı ekiyorsun biçiyorsun, sürüyorsun, onun
26:02
nöbetçisi olduğun gibi ve bu daha karlı bir iş.
26:05
Artık istediğin yere gidemezsin. Çünkü o koyunları kurt kapar, o
26:09
sığırlar susuz kalabilir. Yani biz hayvanları
26:11
ehlileştirdiğimizi sanırken aslında hayvanlar üzerinden
26:15
kendi kendimizi. Toprağa ve o çitlere mahkum
26:18
ettik. Hayvanların özgürlüğünü aldık
26:20
ama karşılığında kendi hareket özgürlüğümüzü de o çitlerin
26:23
kapısına asıp bıraktık. Açıkçası o günden beri de pek
26:27
uzaklaşabildiğimiz söylenemez. Ilginç bir detay daha var.
26:31
Hani bu süt meselesi aslında biz biyolojik olarak süte karşı pek
26:35
de dayanıklı bir tür değiliz. Ama o neolitik dönemde bu
26:39
hayvanlarla o kadar içli dışlı oluyoruz ki vücudumuz o sütü
26:42
sindirebilmek için genetik bir takla atıyor.
26:45
Laktaz enzimini yetişkinlikte de üretmeye başlıyoruz.
26:49
Yani biz hayvanları değiştirirken o hayvanların
26:52
ürünleri de bizim DN a'mızı değiştirdi.
26:53
Resmen bana göre biyolojik bir hacklenme hikayesi bu o
26:58
peynirler, yoğurtlar, tereyağları sadece midemizi
27:01
değil sosyal yapımızı da dönüştürdü.
27:03
Daha fazla nüfusu daha küçük alanlarda doyurabiliyorduk ve
27:07
daha fazla nüfus demek daha fazla kural, daha fazla
27:10
hiyerarşi ve daha fazla bu benim lan kavgası demektir.
27:13
Şey gibi düşünün bugün banka hesabındaki rakamlara bakıp
27:17
zenginim diyen adamla 8. Yıl önce alnındaki koyunlara
27:21
bakıp güçlüyüm diyen adamın zihniyeti aslında aynı
27:25
fabrikadan çıkma, hayvan ilk taşınabilir servetti.
27:29
Altın yokken para yokken hayvan vardı.
27:31
Hatta kapital kelimesi bile laçince kaput yani baş kökünden
27:36
gelir. Hani şu kadar baş hayvanın var
27:39
deriz ya işte o hesap bizim bugün o deliler gibi peşinde
27:43
koştuğumuz kapitalizmin köküleri aslında o ilk çitlerin içindeki.
27:49
Meleyen koyunların sesinde saklı arkadaşlar.
27:51
E tabii bu birikim bu fazlalık meselesi.
27:54
Bir süre sonra öyle bir noktaya geldi ki artık yedik, doyduk
27:57
bitti, devre tamamen kapanıyor. Ambarlar dolmaya sürüler,
28:01
büyümeye başlıyor ve insanoğlu o an fark etti ki elinde
28:05
ihtiyacından fazlası varsa bu fazlalık 10'a çıkart sadece
28:08
konfor değil aynı zamanda bir güç sağlıyor ama o gücü nasıl
28:12
yöneteceğiz? O biriken buğdayı o çoğalan
28:15
sürüyor. Kime nasıl paylaştıracağız?
28:17
Insanlık tarihinin en büyük illüzyonu sahneye çıkmaya
28:21
başlıyor. Artı ürün ve o kutsal saydığımız
28:25
mülkiyet bilinci eskiden yani o eski toprak avcı toplayıcı
28:30
günlerdi. Bir geyiği vurduğunuzda onu
28:33
saklama şansın yok ya akşam hep beraber yerdin ya da et bozulur
28:37
giderdi. Başla da söylediğim gibi yani
28:39
biriktirmek diye bir kavram eşyanın tabiatına aykırıydı.
28:43
Ama ne zaman ki o buğdayı çuvallara doldurup sil olarak
28:46
tıkmaya başladık bu benim ni. Yeryüzünde ilk kez bu kadar gür
28:50
çıktı. Mesele sadece karın doyurmak
28:52
değil, o fazlalığı kimin kontrol edeceği de açıkçası düşünsenize
28:56
bir köyde yaşıyorsunuz ve elinizde koca bir kış yetecek
28:59
hatta artacak kadar tahıl var. O tahıl artık sadece yemek
29:03
değil, o bir güç, bir kredi kartı, bir itibarı kaynağı
29:06
arkeolojik kazılarda gördüğümüz o devasa küpler o kerpiç
29:10
ambarlar aslında tarihin ilk banka kasaları.
29:14
Ve o kasaların anahtarı kimin? Elinde ise rajonu dağa o kesmeye
29:18
başlıyor. Senin hasadın kötü mü geçti gel
29:20
benden borç al ama karşılığında benim tarlamda çalışacaksın işte
29:24
o meşhur hiyerarşi o sınıfsal uçurum, o ambar kapılarının
29:29
önünde belirmeye başlıyor. Burada marşıl salensin.
29:32
O efsanevi orijinal bolluk toplumu teorisine bir selam
29:36
çakmak lazım. Selims abimiz diyor ki, asıl
29:39
zengin olanlar avcı toplayıcılardı.
29:42
Niye mi? Çünkü adamların ihtiyaçları
29:43
azdı. Ve o ihtiyaçları karşılamak için
29:46
günde sadece 35 saat mesai harcıyorlardı.
29:49
Geri kalan vakit gırgır şamata, uyku ya da sosyallik ama biz
29:53
tarıma ve mülkete bir dalandık. Çalışma saatlerimizi bir anda
29:56
fırladı gitti. Daha fazla ek, daha fazla
29:59
depola, daha fazla koru derken o bolluk dediğimiz şey yerini
30:03
bitmek bilmeyen bir yokluk korkusuna bıraktı.
30:06
Siloyu doldurdukça içimizdeki o paylaşma içgüdüsünde yavaş yavaş
30:10
körelttik. Çünkü paylaşmak artık sadece
30:12
nezaket değil, mülkiyetinden vazgeçmek demekti.
30:15
E bir yandan da insan sosyal bir varlıktır.
30:17
Çıkıp daha da tek başıma yaşayacağım dersen hayatta
30:20
kalamazsın. Ben eskiden olduğu gibi avcı
30:22
toplayıcı olacağım dersen kalabalık bir toplum zaten o
30:25
doğayı farklılaştırmış. Sen bu sefer hayatta kalamazsın
30:29
ya hani bugün mahallede birinin başına bir iş gelse aman bana
30:33
bulaşmasın. Benim düzenim bozulmasın diye
30:35
kapıyı şak diye kapatıyoruz ya işte o kapı kapatma refleksi o
30:39
ilk silalarla başladı. Mülkiyet insanı bencil bir
30:43
bekçiye dönüştürdü arkadaşlar. En başta da dediğim gibi benim
30:47
tarlam benim suyum benim tohumum benim hayvanım dedikçe o eski
30:51
dostane biz kavramı darmaduman oldu.
30:54
Paylaşmak hayatta kalmanın kuralıyken biriktirmek gücün
30:58
kuralı haline geliyor. Hatta o dönemde yapılan
31:01
araştırmalar gösteriyor ki, yerleşik hayata geçişle birlikte
31:04
toplumlardaki şiddet oranları ve bireysel çatışmalarda tavan
31:07
yapıyor. Niye?
31:09
Çünkü artık ortada çalınacak el konulacak miras bırakılacak bir
31:13
şey var işin ekonomik boyutu bir yana, psikolojik tahribatı da az
31:17
buz değil. Bu mülkiyet bilinci insanın
31:19
doğayla olan o organik bağını kopardı ve onu bir müteahhit
31:23
kafasına soktu. Toprağı artık üzerinde
31:25
yaşadığımız bir yuva değil, bir gayrimenkul olarak görmeye
31:28
başladık. Oysa avcı toplayıcı bir insanın
31:30
zihninde toprak kimseye ait olamazdı.
31:33
Rüzgar kimsenin malı değildi ama biz o ilk çiti çaktığımızda
31:38
sadece bir ara. Bölmedik insan ruhunu da
31:41
sahipler ve sahip olmayanlar diye ikiye ayırdık ve o günden
31:45
beri de o aradaki tel örgüleri bir türlü kaldıramadık.
31:49
Abi açıkçası mülkiyetin icadı paylaşma gücümüzü öyle bir
31:53
köreltti ki bugün bile en yakınımızda hesabı kim ödeyecek?
31:57
Kavgası yaparken o neolitik ambar bekçisinin sesini
32:01
duyabilirsiniz. Fazlalık medeniyeti inşa etti.
32:04
Evet, sanatı, mimari, yazıyı belki o fazlalığın getirdiği boş
32:08
vakti borçluyuz ama. Bedeli de ağır oldu.
32:11
Birkaç kişinin elinde toplanan o artı ürün geri kalan milyonların
32:15
boynuna geçecek olan o görünmez zincirin yani devletin ve
32:19
otoritenin de ilk sermayesiydi. Yani yazı bile aslında şiir
32:23
yazmak ya da aşk mektubu göndermek için icat edilmedi ilk
32:26
yazılı tabletlerin çoğu ne biliyor musunuz?
32:28
Muhasebe kayıtları kim, ne kadar arpa getirdi, kim ne kadar
32:32
borçlu yani biz mülkiyetimizi takip etmek o artı ürünü kontrol
32:36
altında tutmak için alfabeyi oluşturduk.
32:39
Düşünsenize bugün okuduğ. O şahane romanlar aslında bir
32:42
neolitik ambar memurunun şu kadar çuval buğday eksik diye
32:46
tuttu. O sıkıcı notların evrimleşmiş
32:48
hali. Peki Fırat bu kadar mülkiyet bu
32:51
kadar benim kavgası sadece içeride mi kaldı?
32:54
Tabii ki hayır o ambarlar dolup taştıkça yan köyün ambarlarına
32:58
göz dikmekle kaçınılmaz oldu. Benim olanı korumam lazım
33:01
düşüncesi bir süre sonra senin olanı da almam lazım'a ya da sen
33:05
benimkini almadan ben seni paketlemeliyime evrildi.
33:09
Yani mülkiyet sadece hiyerarş. Değil organize şiddeti ve o
33:13
meşhur savunma ihtiyacını da kucağımıza bir bomba gibi
33:17
bıraktı. Artık sadece tarlayı çapalamak
33:19
değil, o tarlanın etrafına devasa duvarlar örmek ve o
33:23
duvarların üzerine nöbetçiler dikmek haline geldi.
33:26
Çünkü bu benim dediğiniz zam artık bir düşmanınız var. 10'a
33:29
çıkart sahip olmayan herkes ve bu korku bizi insanlık tarihinin
33:34
bir sonraki kanlı ve zorunlu aşamasına, yani savaşın ve o
33:38
devasa devlet aygıtının tohumlarını atmaya götürecek.
33:42
Şimdi göçebeyken bir anne çocuğunu belli bir yaşa gelene
33:46
kadar yanında taşımak zorunda olduğu için doğum aralıkları
33:49
uzun ama yerleşik hayatta hani o kerpiçevin konforunda her sene
33:54
bir çocuk yapmak hem daha kolay hale geliyor hem de tarlada
33:57
çalışacak bedava iş gücü anlamına gelmeye başlıyor.
34:01
Nüfus katlanarak artıyor. O küçücük köyler birbirine
34:04
sürtünmeye sınırları zorlamaya başlıyor.
34:07
Eskiden ucu bucağı olmayan dünya bir anda senin tarlan benimsum
34:11
kavgası yüzünden dar gel. Başlıyor anlayacağınız işte bu
34:15
sıkışmışlık hali insanlık tarihindeki o ilk organize
34:19
öfkeyi doğurdu. Arkeoloji kayıtlara baktığımızda
34:23
mezopotamyadan Avrupa işlerine kadar pek çok yerde kırık kafa
34:27
tasları ve ok ucu saplanmış kemikler görmeye başlıyoruz.
34:31
Mesela kenya'daki notaruk sahasını bir düşünün.
34:34
Orada bulunan kalıntılar tarihin bilinen en eski organize
34:38
katliamlarından birine işaret ediyor aslında.
34:40
Kadın, çocuk demeden insanların nasıl infaz edildiğini
34:44
gördüğünüzde o romantik neolitik köy hayatı imajı bir anda yerle
34:49
bir oluyor. Abi insan mülkiyetini korumak ya
34:51
da başkasınınkine el koymak için öldürmeyi sistematik bir iş
34:56
haline getirmiş. O dönemde bu şiddet sarmalı bizi
35:00
tarihin en ikonik yapılarından birine yani sura götürüyor.
35:04
Sur bildiğimiz sur eriha'yı düşünün.
35:06
Dünyanın en eski kenti deniyor ya hani oradaki meşhur 18
35:10
metrelik? Devasa kule var ve kalın surlar
35:13
aslında bize bir şey haykırıyor, korkuyoruz abi diyorlar.
35:17
O duvarlar sadece sel suları gelmesin diye yapılmamış.
35:21
O duvarlar yandaki guadide aç kalan ve sizin buğday ambarınıza
35:25
göz diken ötekileri, öteki insanları dışarıda tutmak için
35:29
örülmüş ilk kez bir toplum. Kendisinin dış dünyadan fiziksel
35:33
olarak bu kadar sert bir şekilde ayırıyor.
35:36
Güvenlik ihtiyacı özgürlüğün önüne geçiyor.
35:39
Tabii o surları inşa etmek, o ambarları korumak öyle 35
35:42
kişinin hadi beyler bir el atın demesiyle olacak iş değil işin
35:46
içine organizasyon ve uzmanlaşma giriyor.
35:48
Eskiden herkes her şeyi yapıyormuş abi herkes avcı
35:52
herkes toplayıcı ama şimdi durum bambaşka madem elimizde artı
35:57
ürün var o zaman bazı adamlar tarlaya gitmesin sadece
36:00
ellerinde mızrakla ambarın önünde beklesin diyoruz.
36:04
Alın size tarihin ilk profesyonel ordusu tabii
36:08
sistematik orduyu söylemiyorum. Profesyonel ordu yoksa orada
36:11
Türkler devreye giriyor o ayrı e bu askerlerin karnını kim
36:14
doyuracak? Tarlada çalışan köylü yani
36:17
birilerinin güvenliği diğerlerinin daha fazla ter
36:20
dökmesi üzerine inşa ediliyor. Burada da işin içine bir de
36:23
ruhban sınıfı giriyor ki burası gerçekten stratejik bir hamle.
36:27
Madem yağmur yağması buğday için hayati.
36:30
O zaman doğayla tanrılarla aranın iyi olması lazım.
36:34
Birileri çıkıp diyor ki ben sizin yerinize yukarıdakilerle
36:37
konuşurum ama o buğday çuvalından bana da bir pay
36:40
vereceksiniz. Böylece rahipler o artı ürünün
36:44
dağıtımında ve yönetiminde en az savaşçılar kadar söz sahibi
36:48
oluyor. Din ve ordu 10 meşhur mülkiyeti
36:51
korumak ve meşrulaştırmak için el ele veriyorlar.
36:54
Hiyerarşi dediğimiz o piramit en tepesine bir lider ya da kral
36:58
oturtmak üzere yükselmeye başlıyor.
37:00
Aslına bakarsanız o ilk kralların ya da şeflerin doğuşu
37:04
bir tercih değil, bir teslimiyet hikayesi, insanlar o kaotik ve
37:08
şiddet dolu yeni dünyada hayatta kalabilmek için yetkilerini bir
37:11
kişiye devretmeyi kabul ediyorlar.
37:13
Ahmet Mehmet ya, sen bizi koru, sen adaleti sağla biz de sana
37:17
vergimizi yani buğdayımızı verelim diyorlar.
37:20
Devletin o en ilkel tohumu aslında bir koruma kalkanı
37:24
vaadiyle toprağa gömülüyor ama o kalkan bir süre sonra o halkın
37:28
tepesinde sallanan bir kılıca dönüşüyor.
37:31
Etini korumak isteyen insan kendi iradesini bir otoriteye
37:35
teslim ederek tarihin ilk tebaası oluyor.
37:38
Tabi bu uzmanlaşma toplumsal sınıflara öyle bir
37:41
keskinleştiriyor ki, zanaatkar rahip, savaşçı ve çiftçi
37:46
arasındaki o geçiremez duvarlar örülüyor.
37:49
Eskiden herkes eşit derecede aş ya da tokken, şimdi birileri
37:52
altın kupalardan şarap içerken, diğerleri sadece hayatta kalacak
37:56
kadar tahla talim ediyordu. Sosyologların sıkça tartıştığı o
38:00
kast sisteminin ya da. Sınıflı toplumun kökeni işte o
38:04
erihanın surları arkasındaki ilk sosyal sözleşmede saklı mülkiyet
38:08
sadece şeylere sahip olmak değil, insanlara hükmetmek için
38:13
de bir araç haline gelmişti. Artık şeyi de unutmamak lazım.
38:16
Bu organizasyon yeteneği bize devasa yapılar, sulama kanalları
38:21
ve sonunda medeniyeti getirdi. Evet ama aynı zamanda bireyi de
38:25
sildi. Süpürdü artık o özgür ruhlu avcı
38:28
değil, devasa bir makinenin içindeki isimsiz bir çark haline
38:32
geldik. Kayıtlar tutulmaya başlandı.
38:34
Isimler listelere yazıldı. Hangi çiftçi ne kadar vergi
38:37
verdi, hangi asker, nereyi korudu?
38:39
Devletin o soğuk nefesi insanlığın ensesinde ilk kez o
38:43
kerpiç sarayların koridorlarında hissedildi.
38:46
Açıkçası bu dönemde kurulan o otorite ve mülkiyet ilişkisi,
38:50
bugünkü modern devlet anlayışımızın tam olarak DN
38:53
a'sını oluşturuyor. Vergi vermek, askerlik yapmak,
38:56
bir lidere bağlılık göstermek hepsi.
38:59
O 10.000 yıl önceki güvende olayım da abi gerisi mühim
39:03
değildir. Refleksinin birer uzantısı.
39:05
Yani biz aslında o günlerde sadece düşmandan korunmadık,
39:08
aynı zamanda kendi kurduğumuz bu sistemin içine çıkışı olmayan
39:12
bir labirent inşa ettik işte. Tüm bu hikaye bizi bu bölümde
39:17
geldiğimiz o son noktaya yani neolitik devrimi bıraktığı o
39:21
koca mirasa getiriyor. 12.000 yıl önce o ilk tohumu ekerken
39:24
acaba bu kadar büyük bir bedel ödeyeceğimizi tahmin edebilir
39:27
miydik? O küçücük buğday tanesinin bizi
39:30
boyu kısalmış harbiden eski insanlar daha uzunmuş bu arada
39:34
yani boyumuz kısalmış, dişlerimiz çürümüş hiyerarşiye
39:37
boğulmuş ve 4 duvar arasına sıkışmış bir tür haline
39:41
getireceğini kim bilebilirdi? Yani dediğim gibi biyolojimiz de
39:44
bir cendereye sokulmuş paleo patoloji dediğimiz bilim dalı
39:48
yani eski kemiklerin dilinden anlayan uzmanlar neolitik döneme
39:52
geç. Yapan insanların iskeletlerine
39:55
baktığında pek de güzel bir tabloyla karşılaşmıyorlar.
39:58
Hani hep medeniyet bizi ileri taşıdı diyoruz ya aslında abi
40:02
kemiklerimiz tam tersini söylüyor.
40:04
Avcı, toplayıcı atalarımızdan kalan iskeletler daha iri daha
40:08
sağlam ve hastalıklardan daha ağrıyı iken tarıma geçen ilk
40:13
nesillerde boyun kısaldığını, kemiklerin inceldiğini, o güne
40:17
kadar pek görülmeyen diş çürüklerinin bir salgın gibi
40:20
yayıldığını görüyoruz. Tahıla yani o yoğun nişastaya
40:24
dayalı beslenme bizi hem fiziksel olarak küçültüyor hem
40:27
de şekerle olan o sancılı ilişkimizin ilk tohumlarını
40:31
atıyor. Hani böyle skeçlerde ya da bazı
40:34
filmlerde yahut böyle değişik yapımlarda görürsünüz?
40:38
Adam avcı toplayıcıdır ama dişleri çürüktür.
40:41
Böyle lanse edilir ya böyle bir şey yok abi.
40:44
Inci gibi dişleri varmış adamların, çünkü o çiğ eti
40:47
parçalayabilmek için o dişlerin sağlıklı kalması lazım.
40:50
Ama biz tarıma geçince yerleşik hayata geçince tam tersi parlak
40:54
dişler lanse edilir. Öyle bir şey yok.
40:56
Orada da tam tersi çürük dişler, boyun kısalması gibi değişik
41:00
biyolojik farklılaşmalar söz konusu.
41:03
Hatta bu durum sadece boy kısa salıyla da kalmıyor.
41:06
Kemiklerde harcis çizgileri denilen duraksama izlerini
41:09
görüyoruz. Bu ne demek biliyor musunuz?
41:11
O dönemdeki insanların çocuklarında ciddi kıtlıklar,
41:15
beslenme yetersizlikleri yaşadığının kanıtı.
41:17
Yani doğada serbestçe gezerken bulduğumuz o zengin çeşitliliği
41:21
bırakıp sadece tek bir ürüne mesela buğdaya bel bağlamanın
41:26
bedelini vücudumuz ödüyor. Bir sene yağmur yağmadığında ya
41:29
da bir çekirge sürüsü geldiğinde o koca topluluk bir anda açlığın
41:33
pençesine. Veriyordu e bu sene şey olmadı,
41:36
yağmur yağmadı. Ne bileyim çekirgeler tarlayı
41:39
bastı, kıtlık oldu, hadi hemen dönelim doğada avlanalım.
41:43
Bu sene avcılık yapalım diyemiyorsun çünkü o
41:46
yeteneklerini kaybediyorsun. Gitgide yerleşik hayata
41:48
geçtikten sonra bir köşeye atmışsın o yetenekleri yani o
41:52
anlarda yaşanan stres ve beden Selçuk aslında modern insanın o
41:56
bitmek bilmeyen sağlık sorunlarının da ilk prototipi
42:00
oldu desek yeridir. Tam da bu noktada cerit
42:03
diamond'ın o meşhur. Tüfek mikrop çelik belgeselinin
42:07
izlemişsinizdir. Belki onun kitabının yazarı bu
42:10
adama bu noktada da kulak vermek gerekiyor.
42:13
Diamond, tarım devrimini insanlık tarihinin en büyük
42:16
hatası olarak nitelendirmiş. Tabii ilk duyduğunda insana
42:20
biraz abartılı geliyor ama diamond'ın penceresinden bakalım
42:23
mülkiyetin icadı sınıfsal uçurumların derinleşmesi, salgın
42:27
hastalıkların kitleselleşmesi ve kadının toplumdaki statüsünün
42:31
gerilemesi gibi pek çok modern dert hep o ilk tohumun.
42:35
Toprağa düşmesiyle başlıyor. Biz aslında kendimizi daha
42:38
güvenli bir limana attığımızı sanırken doğanın sunduğu o geniş
42:42
ve özgür okyanusundan vazgeçiyoruz.
42:44
Diyoruz ki kendi ellerimizle bir yerler inşa edelim, küçük olsun
42:47
dar olsun, hiyerarşik olsun. Böyle bir havuzda yüzmeye
42:50
başlıyoruz. Mesela şeyi düşünün.
42:52
Avcı toplayıcı bir grupta işsizlik ya da evsizlik diye bir
42:56
kavramın olması imkansız. Ama mülkiyetin icadı ile
42:59
birlikte sahip olduklarımız kadar sahip olamadıklarımızda da
43:03
tanımlanmaya başladık. Bu durum zihnimize de.
43:06
Tabi endişe bulutu yaratıyor. Gelecek sene hasat iyi olacak
43:09
mı? Ambarım güvende mi?
43:11
Mülküm elimden alınır mı? Gibi sorular insanın o anı
43:15
yaşama yetisini elinden alıp onu sürekli bir gelecek
43:18
projeksiyonuna hapsetti. Hani bugün ben bazen derim,
43:21
sizler de diyorsunuzdur. Evdeki kediye bakıp lan ne güzel
43:24
hayat diyorsun tek derdin uyumak, yemek, içmek ve yani
43:29
bunlardan ibaret bir hayatımız vardı ve bunu deme nedenimiz
43:33
aslında hayatın dertlerine uzak bir hayvan olması bunu istiyor.
43:37
EO zamanlar buna sahipmişiz e tabii demiyorum.
43:39
Hadi avcı toplayıcı olalım ama o dönemki insanın vazgeçtiği
43:43
özgürlükleri anlamak açısından oldukça iyi bir örnek.
43:46
Bugün plaza katlarında yaşadığımız o kronik anksiyete
43:50
gelecek kaygısı aslında 12.000 yıl önce o tarlasını bekleyen
43:54
ilk köylünün hissettiği o derin korkunun dijitalleşmiş halinden
43:59
başka bir şey değil. Üstelik bu durum sadece bizimle
44:01
de sınırlı kalmıyor, dünyayı da kendimize benzetiyoruz.
44:05
Antroposen dediğimiz o in. Çağının ilk kıvılcımları
44:09
neolitik devrimine çakıyor, ormanları yakıyoruz.
44:12
Harbiden tarlaya çeviriyoruz. Nehirlerin yataklarını
44:15
değiştiriyoruz. Bak sen şu ilkel insana
44:18
biyolojik çeşitliliğe, kendi mülkiyet hırsınız doğrultusunda
44:21
müdahale ediyoruz. Yani doğaya uyum sağlamak yerine
44:24
doğayı kendimize uydurmaya çalıştık ve bu süreçte aslında o
44:28
muazzam ekosistemin bir parçası olduğumuzu unuttuk.
44:31
Bugün iklim krizi dediğimiz ot devasa sorunlar, yumağnın en
44:36
altındaki o ilk düğüm belki de. Ilk sabanın toprağı yardığı
44:40
andı. Peki bütün bunlar kötü müydü?
44:43
Fırat yani biz bugüne geldik, bunlar getirdi açıkçası bunu
44:46
siyah beyaz bir kefeye koymak benim açımdan zor.
44:49
Ben burada alimi değilim. Bu işin bugün bu podcasti
44:52
kaydedebiliyorsam siz bunu dünyanın herhangi bir yerinde
44:55
dinleyebiliyorsanız Allah razı olsun.
44:57
Bu arada farklı ülkelerden de dinleniyoruz, tıp ilerledi ise
45:00
ve sanat bu kadar derinleştiyse bunu o ambarlardaki artı ürünün
45:05
sağladığı boş vakti ve organizasyon yeteneğine
45:08
boşluyuz. Ancak mülkiyetin bizi nasıl
45:11
birer bekçiye dönüştürdüğünü paylaşmanın o kadim kutsallığını
45:15
nasıl kaybettiğimizi de görmezden gelemeyiz.
45:17
Biz o gün sadece tohumu değil, hırsı, savaşı ve sınıfları da
45:21
ektik. Şimdi şöyle bir arkaya yaslanıp
45:23
düşündüğünüzde bugün cebinizdeki anahtarlar banka hesabınızdaki
45:27
rakamlar kendimden örnek veremiyorum.
45:29
Çünkü benimkiler eksi de hep ya da evinsini etrafındaki o
45:32
duvarlar gerçekten size mi ait, yoksa siz mi onlara?
45:36
12.000 yıl önce o ilk mülke tohumu.
45:40
Hepimiz o büyük sistemin birer parçası haline geldik.
45:44
Sahip olduğumuz her şey aslında bizden bir şeyler götürdü.
45:48
Belki de özgürlük o ilk çitin ötesinde o eski ormanların
45:52
derinliklerinde saklı. Yani bazen aklınıza gelmiyor mu?
45:55
Bir karavan alayım şuradan şuraya gideyim evim karavan
45:58
olsun. Bu hissiyatı neden arada bir
46:00
istiyoruz çünkü farkında olmadan bir yerden bir yere özgürce
46:05
gidebilmenin aslında en büyük özgürlük olduğunu anlıyoruz.
46:08
Yani ben şimdi düşünüyorum abi iş yerine bile gittiğimde evdeki
46:12
sorunlar aklıma gelebiliyor. Şunu çekmiş miydim, şunu yapmış
46:15
mıydım buna ne olmuştu falan bir kaplumbağa gibi evimizi
46:18
sırtımızı alıp güzel bir karavanda yaşamak çok güzel
46:21
geliyor bana mesela ama bunun için cesaretimiz de yok.
46:25
Çünkü yerleşik bir düzenlemek, yerleşik bir iş de demek biz
46:29
rutinimizi de bozmak istemiyoruz.
46:30
Çünkü çıktığımız yolda başımıza ne geleceğinden de korkuyoruz.
46:34
Her neyse bu ayrı bir. Tartışmanın bölümün konusu
46:37
olabilir belki. Şöyle bir kapatmaya çalışayım,
46:40
sonuç olarak neolitik devrim bir ilerleme hikayesi evet ama bir
46:44
kayıp hikayesidir de mülkiyeti icat ettik.
46:47
Paylaşmayı unuttuk, evleri icat ettik.
46:49
Dünyayı evimiz olarak görmekten vazgeçtik.
46:52
Belki de bugün yaşadığımız pek çok toplumsal sancının reçetesi
46:57
12.000 yıl önceki o hatayı tamamen geri sarmakta değil.
47:00
O gün kaybettiğimiz o kadim topluluk ve doğa ile uyum ruhunu
47:05
bugünün dünyasına nasıl entegre edeceğimize saklıdır o yüzden.
47:09
Bu bölümün adı medeniyetin prangası olacak.
47:12
Neolitik devrim yazıp geçmeyeceğim ya da mülkiyetin
47:14
icadı demeyeceğim. Tam olarak medeniyetin prangası.
47:18
Evet sevgili dinleyenler umarım bu yolculukta zihninizde yeni
47:22
sorular uyanmıştır. Sekizinci gün 25 saatte bir
47:25
bölümün daha sonuna geldik. Ben Fırat dinlediğiniz için çok
47:29
teşekkürler. Minik bir takibinizi alırım
47:32
kendinize iyi bakın, hoşça kalın.