Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Nikifor i geometria godności

Transcript

Nikifor i geometria godności · Art Perspective – podcast o sztuce

• 0:01
  SPEAKER_00: Cześć, tu Dorota.
• 0:03
  SPEAKER_00: Witaj w podcaście Art Perspective o sztuce i o ludziach,
• 0:06
  SPEAKER_00: którzy ją tworzą,
• 0:08
  SPEAKER_00: czasem zupełnie poza głównym nurtem.
• 0:11
  SPEAKER_00: Dziś opowiem Ci o Nikiforze,
• 0:13
  SPEAKER_00: samotnym artyście z Krynicy,
• 0:16
  SPEAKER_00: który przez większość życia był ignorowany,
• 0:19
  SPEAKER_00: a po śmierci trafił do najważniejszych muzeów świata.
• 0:24
  To historia o milczeniu,
• 0:26
  wykluczeniu,
• 0:27
  ale też o niezwykłej sile tworzenia.
• 0:31
  SPEAKER_00: Zapraszam Was serdecznie do słuchania.
• 0:34
  SPEAKER_00: Nikifor urodził się w 1895 roku w Krynicy Zdroju.
• 0:41
  SPEAKER_00: Choć dokładna data urodzenia nigdy nie została oficjalnie zarejestrowana.
• 0:47
  SPEAKER_00: Sam przez lata podawał różne roczniki.
• 0:50
  SPEAKER_00: Raz mówił, że urodził się w 1890, innym razem, że w 1900.
• 0:57
  SPEAKER_00: Na jego nagrobku podano datę 1895, ale to szacunek.
• 1:04
  SPEAKER_00: Tak naprawdę nikt nie prowadził jego metryki.
• 1:08
  SPEAKER_00: Był jednym z tych ludzi,
• 1:10
  którzy w czasach ówczesnego społeczeństwa po prostu nie
• 1:13
  istnieli w systemie.
• 1:15
  SPEAKER_00: Urodził się jako Epifaniusz Drowniak.
• 1:19
  SPEAKER_00: w skrajnie ubogiej rodzinie Łemkowskiej.
• 1:23
  SPEAKER_00: Był synem Marii Drowniak z Przątaczki i Praczki, kobiety głuchoniemej.
• 1:28
  SPEAKER_00: Ojca nigdy nie znał, do dziś nie wiadomo kim był.
• 1:32
  SPEAKER_00: Jako dziecko mówił niewyraźnie
• 1:35
  SPEAKER_00: Jego mowa była trudna do zrozumienia.
• 1:37
  SPEAKER_00: Nie tyle z powodu choroby psychicznej,
• 1:40
  SPEAKER_00: jak mylnie sądzono przez lata,
• 1:42
  SPEAKER_00: ale prawdopodobnie przez rozszczep podniebienia.
• 1:45
  Możliwe też,
• 1:46
  że cierpiał na niedosłuch,
• 1:48
  co dodatkowo utrudniało kontakt z otoczeniem.
• 1:52
  SPEAKER_00: Z tego powodu przez większość życia był traktowany jako niemy dziwak.
• 1:58
  SPEAKER_00: Marginalizowany, ignorowany, często wyśmiewany, a nawet przeganiany.
• 2:04
  SPEAKER_00: Nie uczęszczał do szkoły.
• 2:06
  Nie dlatego,
• 2:06
  że nie chciał,
• 2:07
  ale dlatego,
• 2:08
  że nikt nie zadbał,
• 2:09
  by do niej trafił.
• 2:11
  SPEAKER_00: Nie umiał pisać ani czytać w tradycyjnym sensie.
• 2:15
  SPEAKER_00: Jego podpisy,
• 2:16
  SPEAKER_00: tytuły prac i notatki były pisane fonetycznie,
• 2:20
  SPEAKER_00: w sposób,
• 2:21
  SPEAKER_00: który przypominał pismo dziecka.
• 2:23
  SPEAKER_00: Język,
• 2:24
  SPEAKER_00: którym się posługiwał,
• 2:26
  SPEAKER_00: był mieszaniną gwary łemkowskiej,
• 2:28
  SPEAKER_00: ukraińskiego i zniekształconej polszczyzny.
• 2:31
  Choć z perspektywy dzisiejszej medycyny można by go
• 2:35
  zakwalifikować jako osobę z
• 2:37
  SPEAKER_00: niepełnosprawnością mowy i częściową niepełnosprawnością słuchu,
• 2:42
  SPEAKER_00: jego intelekt i artystyczna wrażliwość pozostawały nienaruszone.
• 2:48
  SPEAKER_00: Cieciństwo spędził w biedzie, w skrajnych warunkach.
• 2:52
  SPEAKER_00: Nie miał własnego łóżka ani miejsca do pracy.
• 2:55
  SPEAKER_00: Wędrował po Krynicy, zbierał kartony, papierki, ścinki.
• 3:00
  SPEAKER_00: Zdarzało się,
• 3:01
  SPEAKER_00: że sypiał w przedsionkach cerkwi albo w piwnicach,
• 3:05
  a jedzenie zdobywał pomagając mieszkańcom w prostych pracach
• 3:09
  lub wymieniając
• 3:10
  SPEAKER_00: obrazki na jedzenie.
• 3:12
  SPEAKER_00: Ale wtedy narodził się jego świat.
• 3:15
  SPEAKER_00: Świat wewnętrzny, bogatszy niż wszystko, co go otoczało.
• 3:19
  Już jako kilkuletni chłopiec rysował kredką na kawałkach
• 3:23
  kartonu i ścinkach
• 3:24
  SPEAKER_00: papieru,
• 3:25
  SPEAKER_00: które znajdowały się na śmietnikach.
• 3:28
  SPEAKER_00: Materiały plastyczne zbierał z ulicy,
• 3:31
  SPEAKER_00: zużyte papiery,
• 3:32
  SPEAKER_00: opakowania po cygarach,
• 3:34
  SPEAKER_00: rachunki,
• 3:35
  SPEAKER_00: tyły starych zeszytów.
• 3:37
  SPEAKER_00: Gdy nie miał kleju, sklejał papier śliną albo roztartym chlebem.
• 3:42
  SPEAKER_00: Używał pędzelków własnej roboty, patyczków, czasem malował palcem.
• 3:48
  SPEAKER_00: Farby rozcieńczał wodą z rzeki lub z kałuży.
• 3:51
  SPEAKER_00: Nie przeszkadzało mu to.
• 3:53
  SPEAKER_00: Nie potrzebował luksusu.
• 3:54
  SPEAKER_00: Potrzebował tylko miejsca, gdzie mógłby narysować coś nowego.
• 3:58
  SPEAKER_00: Malował to, co widział.
• 4:01
  SPEAKER_00: Budynki, mosty, kościoły, urzędy, sklepy, dworce.
• 4:06
  SPEAKER_00: ale też to,
• 4:07
  SPEAKER_00: co sobie wyobrażał instytucje,
• 4:09
  SPEAKER_00: w których sam chciałby być – biura,
• 4:12
  SPEAKER_00: kancelarie,
• 4:13
  SPEAKER_00: sądy lub gabinety.
• 4:15
  SPEAKER_00: Często przedstawiał samego siebie w centrum tej sceny,
• 4:19
  SPEAKER_00: jako malarza,
• 4:20
  SPEAKER_00: jako urzędnika albo architekta.
• 4:23
  To nie była ucieczka od rzeczywistości,
• 4:25
  to była jego forma walki o uznanie.
• 4:28
  SPEAKER_00: Wędrował ulicami Krynicy z tekturową walizką,
• 4:32
  SPEAKER_00: w środku nosił dziesiątki obrazów,
• 4:35
  SPEAKER_00: małych kartek,
• 4:36
  SPEAKER_00: skiców.
• 4:37
  Czasem oferował je przechodniom,
• 4:39
  innym razem zostawiał na ławkach,
• 4:42
  parapetach,
• 4:43
  wystawach.
• 4:44
  SPEAKER_00: Wielu mieszkańców Krynicy znało go z widzenia.
• 4:47
  SPEAKER_00: Mówili ten dziwak, co rysuje wszystko dookoła.
• 4:51
  SPEAKER_00: Mówiło się o nim z przekąsem, pobłażliwie, czasem pogardliwie.
• 4:56
  SPEAKER_00: Jedni nazywali go niemy dziad, inni święty głupek.
• 5:01
  SPEAKER_00: Ale nikt nie przypuszczał,
• 5:02
  SPEAKER_00: że mają do czynienia z człowiekiem,
• 5:04
  SPEAKER_00: którego pracę trafił do galerii w Paryżu i Nowym Jorku.
• 5:09
  SPEAKER_00: Czasem...
• 5:10
  SPEAKER_00: Wchodził do urzędu miasta i rozkładał swoje prace na podłodze,
• 5:13
  SPEAKER_00: prezentując je urzędnikom z nadzieją,
• 5:16
  SPEAKER_00: że któryś z nich coś kupi.
• 5:18
  Innym razem wstawał przed sanatorium i rozkładał rysunki dla
• 5:22
  kuracjuszy,
• 5:24
  ale zawsze z dumą.
• 5:25
  SPEAKER_00: Nigdy nie żebrał, nie błagał.
• 5:28
  SPEAKER_00: On proponował swoje dzieła, jak każdy twórca.
• 5:31
  SPEAKER_00: Czasem miał klientów,
• 5:33
  SPEAKER_00: ludzie kupowali jego obrazki za grosze,
• 5:36
  SPEAKER_00: głównie z litości lub dla kaprysu.
• 5:39
  SPEAKER_00: Potem wiele z nich trafiało na strychy, do szuflad, na śmietniki.
• 5:44
  SPEAKER_00: Dziś są warte tysiące euro.
• 5:47
  SPEAKER_00: Co ciekawe, Nikifor od początku nazywał siebie artystą.
• 5:52
  SPEAKER_00: Nazywał się Matejką z Krynicy.
• 5:54
  Podpisywał swoje prace jako Nikifor malarz z Krynicy,
• 5:59
  malarz kancelista,
• 6:01
  urzędnik artysta.
• 6:02
  Robił własne pieczątki,
• 6:04
  podpisywał rysunki tak,
• 6:06
  jakby to były oficjalne dokumenty.
• 6:08
  SPEAKER_00: To nie było dziecinne.
• 6:10
  SPEAKER_00: To była forma budowania własnego statusu w świecie, który go odrzucał.
• 6:14
  SPEAKER_00: Był jednocześnie samotny i zdeterminowany.
• 6:18
  SPEAKER_00: Nie potrzebował szkoły, akademii, wystaw.
• 6:22
  SPEAKER_00: Potrzebował tylko papieru i ciszy,
• 6:24
  SPEAKER_00: żeby z głowy wyjąć obraz,
• 6:26
  SPEAKER_00: który widział i przelać go na kartkę.
• 6:29
  SPEAKER_00: Dziś wiemy,
• 6:29
  SPEAKER_00: że w ciągu życia stworzył ponad 40 tysięcy prac,
• 6:34
  SPEAKER_00: z czego zachowało się około 20 tysięcy.
• 6:37
  SPEAKER_00: Wszystkie wykonane bez nauczyciela, bez szkicu, bez korekty.
• 6:42
  SPEAKER_00: Tylko z ręki i wyobraźni.
• 6:44
  SPEAKER_00: To ogromne, nieprzerwane pasmo twórczości.
• 6:48
  SPEAKER_00: Ale wtedy nikt tego nie dostrzegał.
• 6:51
  SPEAKER_00: Nicky For nie interesował się portretem ani scenami rodzajowymi.
• 6:56
  Nie malował ludzi,
• 6:57
  nie przedstawiał życia codziennego w sensie tradycyjnym.
• 7:01
  SPEAKER_00: Zamiast tego miał jeden powtarzający się temat.
• 7:05
  SPEAKER_00: architektura i świat instytucji.
• 7:08
  SPEAKER_00: To była jego obsesja.
• 7:10
  Świat uporządkowany,
• 7:12
  geometryczny,
• 7:13
  majestatyczny,
• 7:15
  zarezerwowany dla ważnych ludzi.
• 7:18
  SPEAKER_00: Świat, do którego sam nigdy nie miał wstępu.
• 7:22
  SPEAKER_00: Nikifor przez całe życie,
• 7:24
  SPEAKER_00: żyjący na marginesie społeczeństwa,
• 7:26
  SPEAKER_00: tworzył sobie miejsce w systemie poprzez sztukę.
• 7:30
  SPEAKER_00: Na swoich obrazach był kimś – urzędnikiem, architektem, sędzią, artystą.
• 7:36
  SPEAKER_00: Nosił tytuły, które sam sobie nadawał.
• 7:40
  SPEAKER_00: W jednej z prac podpisuje się tak.
• 7:43
  SPEAKER_00: Nikifor malarz, urzędnik kancelaryjny, artysta Matejko Krynicki.
• 7:49
  SPEAKER_00: Nie był to żart.
• 7:50
  SPEAKER_00: Dla niego to była pełnoprawna wizytówka.
• 7:54
  SPEAKER_00: Nikifor stworzył setki obrazów przedstawiających cerkwie i kościoły.
• 8:00
  SPEAKER_00: Często stylizowane, bogato zdobione, wyidealizowane.
• 8:05
  SPEAKER_00: Dworce kolejowe i mosty z detalami konstrukcyjnymi, tablicami, zegarami.
• 8:11
  Malował też urzędy,
• 8:13
  szkoły,
• 8:13
  kancelarie,
• 8:14
  sanatoria jako symbole poważnych instytucji.
• 8:18
  Wnętrza gabinetów z biurkami,
• 8:20
  krzesłami,
• 8:22
  regałami,
• 8:23
  często podpisane jako kancelaria.
• 8:25
  Miasta i miasteczka,
• 8:27
  idealizowane układy urbanistyczne,
• 8:30
  czasem przypominające makiety.
• 8:33
  SPEAKER_00: Często malował również samego siebie w tych przestrzeniach,
• 8:36
  SPEAKER_00: nie jako Nikifora,
• 8:38
  SPEAKER_00: ale jako uczestnika tego świata.
• 8:40
  SPEAKER_00: Widzimy go jako sędziego w togach przy stole,
• 8:44
  SPEAKER_00: architekta z planami i cyrklem,
• 8:47
  SPEAKER_00: urzędnika z pieczątką albo malarza celebrytę podpisującego obraz.
• 8:53
  SPEAKER_00: Te autoportrety miały charakter tożsamościowy.
• 8:57
  SPEAKER_00: W świecie, który nie dawał mu żadnej funkcji, sam sobie ją przypisywał.
• 9:03
  SPEAKER_00: To była jego biografia artystyczna, napisana farbą i tuszem.
• 9:08
  SPEAKER_00: Nikifor nigdy nie studiował sztuki,
• 9:11
  SPEAKER_00: nie znał teorii perspektywy,
• 9:13
  SPEAKER_00: nie wiedział czym jest kompozycja klasyczna.
• 9:16
  SPEAKER_00: A mimo to jego styl był kompletny, oryginalny i spójny.
• 9:21
  Budynki malował frontalnie,
• 9:23
  jakby patrzył na nie z góry lub z poziomu makiety.
• 9:27
  SPEAKER_00: Brakowało klasycznej perspektywy, ale pojawiała się niezwykła precyzja.
• 9:31
  SPEAKER_00: Każde okno, każdy schodek, każda cegła, wszystko było policzone.
• 9:36
  Kompozycje przypominają scenografie teatralne,
• 9:40
  płaskie,
• 9:41
  ale gęsto wypełnione detalem.
• 9:43
  kolorystyka,
• 9:45
  jaskrawe,
• 9:46
  pogodnie dobrane barwy,
• 9:48
  błękity,
• 9:48
  czerwienie,
• 9:49
  żółcie i zielenie.
• 9:51
  Często używał kolorów czysto z pudełka,
• 9:54
  bez mieszania,
• 9:55
  ale z wyczuciem rytmu i balansu.
• 9:58
  Materiały,
• 9:58
  jakich używał,
• 10:00
  najczęściej były to akwarela,
• 10:02
  kredki,
• 10:03
  tusz,
• 10:04
  grafit.
• 10:05
  Malował na tekturze,
• 10:06
  kopertach,
• 10:07
  opakowaniach,
• 10:08
  papierze śniadaniowym,
• 10:10
  zużytych kartkach.
• 10:12
  Często sklejał arkusze,
• 10:13
  jeśli były za małe,
• 10:14
  czasem śliną,
• 10:15
  czasem resztkami taśmy czy chlebem.
• 10:18
  SPEAKER_00: Rozmiar zazwyczaj niewielki, rzadko większy niż format A4.
• 10:23
  SPEAKER_00: Tytuły dzieł nadawał własnym stylem, czasem błędnie.
• 10:28
  SPEAKER_00: Kanclaria,
• 10:30
  SPEAKER_00: architet,
• 10:31
  SPEAKER_00: malarz krynicki,
• 10:32
  SPEAKER_00: czasem z pieczątką,
• 10:34
  SPEAKER_00: czasem bez żadnych słów,
• 10:35
  SPEAKER_00: tylko rysunek i symbol.
• 10:38
  Dziś nazywamy Nikifora artystą naiwnym,
• 10:41
  ale on sam nie miał pojęcia,
• 10:43
  że istnieje taki nurt.
• 10:44
  SPEAKER_00: Nigdy nie słyszał o Henry Rousseau.
• 10:48
  SPEAKER_00: ani o Serafine Louis.
• 10:50
  SPEAKER_00: Nie wiedział,
• 10:51
  że w Europie już od początku XX wieku zaczęto interesować się
• 10:56
  twórczością osób bez
• 10:57
  SPEAKER_00: wykształcenia artystycznego,
• 10:59
  że krytycy tacy jak Wilhelm Ugde czy Jean Dubuffet promowali
• 11:05
  art brute – sztukę
• 11:07
  SPEAKER_00: surową,
• 11:08
  SPEAKER_00: instynktowną,
• 11:10
  SPEAKER_00: pozasystemową.
• 11:11
  SPEAKER_00: Podczas gdy w Paryżu w latach dwudziestych i trzydziestych Rousseau,
• 11:16
  SPEAKER_00: celnik bez wykształcenia,
• 11:18
  SPEAKER_00: stawał się inspiracją dla Picasso i Apolinara,
• 11:22
  SPEAKER_00: a Seraphine,
• 11:23
  SPEAKER_00: sprzątaczka Senlis,
• 11:25
  SPEAKER_00: wystawiała swoje hipnotyczne obrazy,
• 11:28
  SPEAKER_00: Nikifor sam wędrował po Krenicy steczką pełną obrazków,
• 11:32
  SPEAKER_00: nieświadomy,
• 11:33
  SPEAKER_00: że tworzy dzieła,
• 11:34
  które kilkadziesiąt lat później będą porównywane z największymi
• 11:38
  twórcami outsider
• 11:40
  SPEAKER_00: art.
• 11:41
  Dopiero w latach 50.,
• 11:43
  gdy jego twórczością zainteresowali się polscy artyści i
• 11:46
  historycy sztuki,
• 11:48
  SPEAKER_00: głównie Marian Włosiński,
• 11:50
  SPEAKER_00: Andrzej Banach i Maria Gruszecka,
• 11:53
  SPEAKER_00: zaczęto dostrzegać,
• 11:55
  SPEAKER_00: że to,
• 11:55
  SPEAKER_00: co robi,
• 11:56
  SPEAKER_00: to nieba zgroły dziwaka,
• 11:58
  SPEAKER_00: tylko kompletna,
• 12:00
  SPEAKER_00: oryginalna,
• 12:01
  SPEAKER_00: wartościowa twórczość artystyczna.
• 12:03
  SPEAKER_00: Porównajmy sobie teraz Nikifora.
• 12:06
  Na przykład Henry Rousseau,
• 12:08
  celnik,
• 12:09
  malarz francuski,
• 12:11
  samouk,
• 12:12
  urzędnik podatkowy.
• 12:13
  SPEAKER_00: Malował sceny egzotyczne,
• 12:15
  SPEAKER_00: dżungle,
• 12:16
  SPEAKER_00: tygrysy,
• 12:17
  SPEAKER_00: ale wszystko z perspektywy człowieka,
• 12:19
  SPEAKER_00: który nigdy nie był poza Paryżem.
• 12:22
  SPEAKER_00: Rousseau,
• 12:23
  SPEAKER_00: podobnie jak Nikifor,
• 12:25
  SPEAKER_00: tworzył świat wyobrażony,
• 12:27
  SPEAKER_00: pełny szczegółów,
• 12:28
  SPEAKER_00: ale bez klasycznej perspektywy.
• 12:31
  Ich styl był czysty,
• 12:33
  symboliczny,
• 12:34
  niemal dziecięcy,
• 12:35
  ale pełen wewnętrznej logiki.
• 12:38
  SPEAKER_00: Serafine Louis – sprzątaczka z północnej Francji,
• 12:42
  SPEAKER_00: która malowała obsesyjnie w tajemnicy przed światem.
• 12:46
  SPEAKER_00: Jej obrazy, rośliny, ornamenty, mandale przypominają wizje mistyczne.
• 12:52
  SPEAKER_00: Tak jak u Nikifora,
• 12:53
  SPEAKER_00: jej sztuka była koniecznością wewnętrzną,
• 12:56
  SPEAKER_00: nie realizacją programu artystycznego.
• 12:59
  Ivan Generalik i Chlebinskul w Chorwacji,
• 13:03
  twórcy sztuki ludowej i naiwnej z Bałkanów.
• 13:06
  SPEAKER_00: Ich prace są kolorowe, narracyjne, często mitologiczne.
• 13:11
  SPEAKER_00: Ale w przeciwieństwie do Nikifora, oni tworzyli w ramach wspólnoty.
• 13:15
  SPEAKER_00: Nikifor był samotny, odizolowany, bez szkoły, bez grupy.
• 13:21
  SPEAKER_00: Adolf Wolfi,
• 13:22
  SPEAKER_00: szwajcarski artysta internowany,
• 13:24
  SPEAKER_00: uznawany za ojca Artbrud,
• 13:27
  SPEAKER_00: Wolfi tworzył z potrzeby psychicznej,
• 13:30
  SPEAKER_00: często obsesyjnie.
• 13:32
  SPEAKER_00: Jego dzieła pełne są rytmu, tekstu, ornamentów, podobnie jak u Nikifora.
• 13:38
  SPEAKER_00: Ale Wolfie miał świadomość izolacji.
• 13:41
  SPEAKER_00: Nikifor po prostu żył w swoim świecie i go malował.
• 13:45
  SPEAKER_00: Nikifor nie wiedział, że należy do czegokolwiek.
• 13:49
  Nie wiedział,
• 13:49
  że w Paryżu,
• 13:50
  Berlinie czy Nowym Jorku powstają wystawy sztuki outsiderów.
• 13:54
  SPEAKER_00: Nie znał koncepcji sztuki naiwnej.
• 13:57
  SPEAKER_00: Tworzył z potrzeby wewnętrznej.
• 13:59
  SPEAKER_00: Nie dlatego, że chciał być artystą, ale dlatego, że nie mógł nie malować.
• 14:05
  SPEAKER_00: Nie miał też świadomości,
• 14:06
  SPEAKER_00: że jego prace były wystawiane w Paryżu,
• 14:10
  SPEAKER_00: w Amsterdamie,
• 14:11
  SPEAKER_00: w Tel Awiwie,
• 14:12
  SPEAKER_00: w Nowym Jorku.
• 14:13
  SPEAKER_00: Nie znał ich cen.
• 14:15
  Gdyby mu powiedzieć,
• 14:16
  że jego obraz kosztuje dziś 50 tysięcy złotych,
• 14:20
  pewnie by nie zrozumiał.
• 14:21
  SPEAKER_00: Ale to właśnie dlatego jego twórczość ma taką siłę.
• 14:25
  SPEAKER_00: Jest autentyczna, wolna od kalkulacji, pozbawiona modnych teorii.
• 14:31
  Nikifor po prostu pokazywał świat,
• 14:33
  który widział i świat,
• 14:35
  który sobie wymyślił.
• 14:37
  SPEAKER_00: Przez większość życia Nikifor był samotnym wędrowcem,
• 14:40
  SPEAKER_00: z walizką pełną rysunków,
• 14:42
  SPEAKER_00: z brudnym płaszczem,
• 14:44
  SPEAKER_00: mową,
• 14:45
  SPEAKER_00: której nikt nie rozumiał,
• 14:47
  SPEAKER_00: z oczami skupionymi na detalach architektonicznych i głową pełną obrazów,
• 14:52
  SPEAKER_00: które musiał przelać na papier.
• 14:54
  SPEAKER_00: Nie miał adresu,
• 14:56
  SPEAKER_00: dokumentów,
• 14:57
  SPEAKER_00: pieniędzy ani języka,
• 14:58
  SPEAKER_00: którym mógłby się komunikować ze światem,
• 15:01
  SPEAKER_00: ale miał talent,
• 15:02
  którego nie potrafił nazwać i który z początku nikt nie
• 15:06
  potrafił rozpoznać.
• 15:08
  SPEAKER_00: W latach dwudziestych,
• 15:10
  trzydziestych i czterdziestych XX wieku Nikifor był znany w
• 15:14
  Krynicy jako lokalny
• 15:15
  SPEAKER_00: dziwak.
• 15:16
  SPEAKER_00: Malował na ławkach, przystankach, pod kościołem.
• 15:20
  SPEAKER_00: Zaczepiał kuracjuszy i próbował im sprzedawać swoje prace.
• 15:23
  SPEAKER_00: Za kilka groszy.
• 15:25
  SPEAKER_00: Za papierosa, czasem po prostu za jedzenie.
• 15:28
  SPEAKER_00: Wielu go ignorowało.
• 15:29
  SPEAKER_00: Niektórzy go przeganiali.
• 15:31
  SPEAKER_00: Dla innych był częścią folkloru zdrowiska jak atrakcja.
• 15:35
  SPEAKER_00: Dzieci się z niego śmiały.
• 15:36
  SPEAKER_00: Dorośli się go bali albo współczuli mu.
• 15:39
  Choć jego rysunki trafiały do rąk turystów i bywały przez nie
• 15:43
  zabierane do Warszawy
• 15:44
  SPEAKER_00: czy Lwowa,
• 15:45
  SPEAKER_00: nikt nie traktował ich poważnie.
• 15:47
  Czasem znalazły się na straganach wśród pocztówek,
• 15:50
  czasem ktoś się oprawił jako ciekawostkę.
• 15:53
  SPEAKER_00: Dopiero po wojnie w latach 40.
• 15:55
  SPEAKER_00: i 50.
• 15:56
  SPEAKER_00: jego twórczość trafiła w ręce ludzi,
• 15:58
  SPEAKER_00: którzy zobaczyli w niej coś więcej niż naiwność.
• 16:03
  SPEAKER_00: W 1948 roku Andrzej Banach,
• 16:06
  SPEAKER_00: rytyk i eseista z Krakowa zainteresował się pracami Nikifora,
• 16:10
  SPEAKER_00: które przypadkiem zobaczył u znajomego kolekcjonera.
• 16:14
  SPEAKER_00: Zachwycił się ich autentyzmem i warsztatem.
• 16:18
  Wraz ze swoją żoną Marią Gruszecką zaczęli dokumentować życie i
• 16:22
  twórczość Nikifora.
• 16:24
  SPEAKER_00: Napisali o nim pierwsze teksty, próbowali organizować wystawy.
• 16:28
  To wtedy zaczęto po raz pierwszy mówić o nim nie jako o dziwaku
• 16:32
  z Krynicy,
• 16:33
  SPEAKER_00: ale jako o samorodnym talencie.
• 16:35
  Gruszecka pisała,
• 16:37
  Nikifor to nie człowiek sztuki,
• 16:39
  to sztuka uwięziona w człowieku.
• 16:42
  SPEAKER_00: Ale pomimo prób promocji, rzeczywistość była brutalna.
• 16:46
  SPEAKER_00: Brak dokumentów,
• 16:47
  SPEAKER_00: brak opieki,
• 16:48
  SPEAKER_00: brak kontaktu z rzeczywistością,
• 16:50
  SPEAKER_00: prawno-społeczną sprawiał,
• 16:52
  SPEAKER_00: że Nikifor nadal był bezbronny.
• 16:55
  SPEAKER_00: Mimo,
• 16:55
  SPEAKER_00: że jego prace powoli trafiały do galerii,
• 16:58
  SPEAKER_00: on sam spał w altankach,
• 17:00
  SPEAKER_00: żył z dnia na dzień,
• 17:01
  SPEAKER_00: malował bez przerwy.
• 17:02
  SPEAKER_00: Przełom nastąpił w 1959 roku.
• 17:06
  SPEAKER_00: W Krynicy pojawił się Marian Włosiński,
• 17:09
  SPEAKER_00: plastyk z Nowego Sącza,
• 17:11
  SPEAKER_00: który miał pracować jako plastyk uzdrowiskowy.
• 17:14
  Spotkał Nikifora na ławeczce z walizką i farbami i z miejsca
• 17:19
  się nim zainteresował.
• 17:20
  To,
• 17:20
  co nastąpiło później,
• 17:22
  było czymś więcej niż zwykłą pomocą artystyczną.
• 17:25
  SPEAKER_00: To była pełnoetatowa opieka i przyjaźń trwająca przez ponad 10 lat.
• 17:31
  SPEAKER_00: Włosiński zaopiekował się Nikiforem fizycznie,
• 17:34
  SPEAKER_00: Ubrał go, nakarmił, załatwił miejsce do mieszkania.
• 17:37
  SPEAKER_00: Dokumentował jego pracę, katalogował, opisywał i zabezpieczał.
• 17:41
  SPEAKER_00: Organizował wystawy, najpierw w Polsce, potem za granicą.
• 17:45
  SPEAKER_00: Stał się jego tłumaczem, mediatorem, kuratorem i menedżerem w jednym.
• 17:50
  SPEAKER_00: Bronił go też przed urzędnikami,
• 17:52
  którzy chcieli go wielokrotnie wywieźć do domów opieki lub
• 17:56
  odesłać w ramach akcji
• 17:57
  SPEAKER_00: wysiedleńczych.
• 17:58
  SPEAKER_00: W latach 60.
• 17:59
  SPEAKER_00: Nikifor został uznany przez władzę za osobę bez obywatelstwa.
• 18:04
  Ze względu na swoje łemkowskie pochodzenie i brak dokumentów
• 18:08
  przez wiele lat był
• 18:09
  SPEAKER_00: uznawany za cudzoziemca,
• 18:11
  SPEAKER_00: którego można odesłać.
• 18:13
  SPEAKER_00: Urzędnicy
• 18:13
  SPEAKER_00: uznali go za element nieproduktywny.
• 18:16
  Nie miał PESELu,
• 18:17
  nie miał aktu urodzenia,
• 18:18
  nie miał nazwiska,
• 18:20
  nie miał języka.
• 18:22
  W 1962 roku został przywieziony do domu opieki w Tworkach,
• 18:27
  potem do Studzieniczej,
• 18:29
  ale uciekał.
• 18:30
  SPEAKER_00: Wracał pieszo, z walizką, przez pół Polski i zawsze wracał do Krynicy.
• 18:35
  Dopiero po wielu interwencjach i wsparciu środowiska
• 18:39
  artystycznego w 1963 roku
• 18:42
  SPEAKER_00: Nikifor otrzymał oficjalne dokumenty na nazwisko Epifaniusz Drowniak.
• 18:48
  SPEAKER_00: To była jego prawdziwa tożsamość, wcześniej nieznana.
• 18:52
  SPEAKER_00: Dzięki pracy Włosińskiego i wsparciu środowiska artystycznego,
• 18:56
  SPEAKER_00: Nikifor został w końcu dostrzeżony nie tylko w Polsce,
• 19:00
  SPEAKER_00: ale i za granicą.
• 19:01
  SPEAKER_00: Jego wystawy pokazywano m.in.
• 19:03
  SPEAKER_00: w Paryżu, Amsterdamie, Tel Awiwie, Baden-Baden, Brukseli czy Nowym Jorku.
• 19:10
  SPEAKER_00: Krytycy pisali o nim jako o polskim Rousseau.
• 19:13
  SPEAKER_00: Chwalono jego kolorystykę, detal, autentyzm.
• 19:17
  SPEAKER_00: Jego prace zaczęły osiągać wysokie ceny.
• 19:19
  SPEAKER_00: Ale on sam nigdy nie zrozumiał skali tego sukcesu.
• 19:22
  SPEAKER_00: Nie interesował się tym.
• 19:24
  SPEAKER_00: Nie wiedział, czym jest rynek sztuki.
• 19:26
  SPEAKER_00: Nadal siedział w Krynicy i malował.
• 19:29
  SPEAKER_00: Nikifor zmarł 10 października 1968 roku w wieku 73 lat.
• 19:37
  Został pochowany na cmentarzu w Krynicy,
• 19:39
  a na jego nagrobku znajduje się prosty napis.
• 19:42
  SPEAKER_00: Nikifor Krynicki, malarz.
• 19:45
  W 2005 roku powstał film Mój Nikifor w reżyserii Krzysztofa
• 19:49
  Krauzego z Krystyną
• 19:51
  SPEAKER_00: Feldman w tytułowej roli.
• 19:52
  SPEAKER_00: Film zdobył wiele nagród i ożywił pamięć o Nikiforze.
• 19:57
  Dziś Nikifor uważany jest za jednego z najważniejszych artystów
• 20:01
  naiwnych XX wieku.
• 20:03
  SPEAKER_00: Jego prace znajdują się w Muzeum Nikifora w Krynicy Zdroju,
• 20:07
  SPEAKER_00: Muzeum Sztuki Naiwnej w Paryżu i kolekcjach prywatnych na całym świecie.
• 20:12
  SPEAKER_00: Jego symbolem
• 20:14
  SPEAKER_00: sztuki bez teorii,
• 20:15
  SPEAKER_00: talentu bez edukacji,
• 20:17
  SPEAKER_00: człowieka odrzuconego przez system,
• 20:19
  SPEAKER_00: ale spełnionego przez sztukę.
• 20:22
  SPEAKER_00: Czego nas uczy historia Nikifora?
• 20:25
  SPEAKER_00: Może tego, że nie trzeba znać zasad sztuki, żeby tworzyć coś głębokiego.
• 20:30
  SPEAKER_00: Może tego, że społecznie wykluczony człowiek może być kulturowo bezcenny.
• 20:36
  SPEAKER_00: A może tego,
• 20:37
  SPEAKER_00: że czasem trzeba tylko jednej osoby,
• 20:39
  SPEAKER_00: jak Marian Włosiński,
• 20:41
  SPEAKER_00: żeby uratować geniusza,
• 20:43
  SPEAKER_00: zanim świat go przegapi.
• 20:45
  SPEAKER_00: Nikifor wiedział, że jest malarzem.
• 20:47
  SPEAKER_00: Podpisywał się jako Nikifor malarz-urzędnik, artysta Matejko Krynicki.
• 20:53
  SPEAKER_00: Stawiał pieczątki.
• 20:54
  SPEAKER_00: Tworzył własne wizytówki.
• 20:57
  SPEAKER_00: Chciał, by inni widzieli w nim kogoś ważnego.
• 21:00
  SPEAKER_00: Kogoś, kto ma zawód, godność, talent.
• 21:03
  SPEAKER_00: Ale nie wiedział, że jego prace trafią do muzeów.
• 21:06
  SPEAKER_00: Nie znał pojęcia sztuka naiwna.
• 21:08
  SPEAKER_00: Nie wiedział,
• 21:09
  SPEAKER_00: że w Paryżu,
• 21:10
  Londynie czy Tokio będą mówić o nim jako o jednym z
• 21:14
  najważniejszych outsiderów XX
• 21:16
  SPEAKER_00: wieku.
• 21:17
  SPEAKER_00: On po prostu malował z potrzeby, z wewnętrznego przymusu.
• 21:22
  SPEAKER_00: I może właśnie dlatego jego obrazy są tak szczere,
• 21:25
  SPEAKER_00: tak osobiste,
• 21:27
  SPEAKER_00: tak inne od wszystkiego,
• 21:28
  SPEAKER_00: co tworzy się akademicko.
• 21:30
  SPEAKER_00: Bo Nikifor nigdy nie kalkulował.
• 21:34
  SPEAKER_00: nie malował dla galerii,
• 21:36
  SPEAKER_00: nie wiedział nawet,
• 21:36
  SPEAKER_00: że należy do jakiegoś nurtu,
• 21:38
  SPEAKER_00: a jednak wpisał się w niego idealnie.
• 21:42
  SPEAKER_00: To przypomnienie,
• 21:43
  SPEAKER_00: że nie trzeba znać definicji sztuki,
• 21:45
  SPEAKER_00: żeby ją tworzyć i że talent nie potrzebuje ani szkoły,
• 21:49
  SPEAKER_00: ani pieniędzy,
• 21:51
  SPEAKER_00: ani akceptacji.
• 21:52
  SPEAKER_00: Wystarczy wytrwałość i głos,
• 21:55
  SPEAKER_00: który mówi do nas z wnętrza,
• 21:57
  SPEAKER_00: nawet jeśli świat przez lata tego głosu nie słyszy.
• 22:01
  SPEAKER_00: Dziękuję, że słuchaliście.
• 22:03
  SPEAKER_00: To był podcast Art Perspective, a ja nazywam się Dorota.
• 22:08
  Jeśli podobał Ci się ten odcinek i chcesz słuchać kolejnych
• 22:10
  historii o sztuce,
• 22:12
  SPEAKER_00: jego twórcach i nieoczywistych drogach artystycznych,
• 22:15
  SPEAKER_00: będę wdzięczna za subskrypcję podcastu.
• 22:18
  SPEAKER_00: To pomaga mi docierać z tymi opowieściami do większej liczby osób.
• 22:23
  SPEAKER_00: Do usłyszenia w następnym odcinku.