Latest / 8. Gün 25. Saat / Modern bir ülkenin adım adım geri dönüşünün saklanan öyküsü - İran

Transcript

Modern bir ülkenin adım adım geri dönüşünün saklanan öyküsü - İran · 8. Gün 25. Saat

0:09
Sekizinci gün 25 saatten hepinize merhabalar.
0:13
Ben Fırat umarım iyisinizdir. Bu bölümde 20.
0:16
Yüzyılın belki de en şaşırtıcı ve etkileri bugün hala
0:21
hissedilen en radikal olaylarından birini iran
0:25
devrimini masaya yatıracağız. Şahın görkemli saraylarından
0:29
sürgündeki bir liderin kasetlerle yayılan sesine petrol
0:32
krizlerinden ne bileyim değişen toplumsal dengelere kadar bu
0:36
devrimin neden ve nasıl gerçekleştiğini 2.005. 300
0:40
yıllık bir monarşinin nasıl bir anda tarih sahnesinden
0:44
silindiğini tüm detaylarıyla konuşmaya çalışacağız.
0:47
Sadece bir rejim değişikliğini değil, bir halkın öfkesini ve
0:51
sonrasındaki büyük dönüşümü anlamaya çalışacağız.
0:54
Hazırsanız çayınızı, kahvenizi kapın başlayalım.
1:14
Şimdi ne yalan söyleyeyim, iran meselesi dediğimizde genelde
1:18
hepimizin aklına o kapalı kutu o biraz da gizemli ve ağır havası
1:22
gelir ya hani işte oradaki o büyük kırılma yani 1.979 devrimi
1:27
aslında öyle. Hadi bugün de devrim yapalım
1:30
diye bir pazar sabahı uyanıp yapılacak cinsten bir iş değil.
1:33
Düşünün dile kolay tam 2.500 yıllık bir monarşi geleneği var.
1:38
Yani senin benim dedelerimizin dedeleri daha portakal da
1:41
vitaminken orada o taht hep vardı ve o koca yapı o ihtişam o
1:46
devasa ordu birkaç ay içinde üstelik öyle atom bombasıyla
1:50
falan değil, bayağı bildiğin sokaktaki insanların o birikmiş
1:54
öfkesiyle un ufak oldu ya aslında devrim dediğin şey
1:57
normalde ilerleme yada modernleşme vaadiyle gelir ya
2:00
hani iran'da olay biraz ters köşe yaptı her.
2:04
Başka bir şey beklerken tarih sanki vites kolunu bir anda
2:08
geriye taktı ama gaza da sonuna kadar bastı.
2:11
Yani bu öyle bir olay ki sevgili dinleyenler o dönem bütün dünya
2:15
ne oluyor oğlum diye televizyonlara kilitleniyor.
2:18
Bir tarafta Fransız parfümleriyle dolaşan jet
2:21
sosyete hayatı yaşayan kutlamalara dünya liderlerini
2:24
çağıran bir kraliyet ailesi var. Diğer tarafta ise elinde
2:28
kasetlerle yani bildiğiniz o eski teyp kasetleriyle.
2:32
O ses kayıtlarıyla koca bir halkı peşinden sürükleyen
2:36
sürgündeki bir adam, yani işin en tirajı komik tarafı da bu.
2:40
O dönemin yüksek teknolojisi sayılan o kasetler, koca bir
2:43
imparatorluğun fişini çeken en büyük silah olacak.
2:46
Tabii şimdi anlatırken işin o vay be kısmına odaklanıyoruz ama
2:50
arka planda öyle bir sosyolojik kazan kaynıyor ki sormayın
2:54
insanlar o kadar bıkmış, o kadar dolmuşlar ki.
2:57
Hani bazen evde televizyon kumandası böyle tutukluk yapar
3:00
da sinirden alıp onun deyip duvara fırlat.
3:03
Istersin ya işte onun ülke çapında yaşandığını hayal edin
3:07
ama öyle bir fırlatış ki bu sadece kumanda değil, oturma
3:11
odası takımı televizyon, hatta evin duvarları bile nasibini
3:15
alıyor işte. Biz bu bölümde okumanda'yı bozan
3:18
şey neydi o fırlatma anına nasıl gelindi onu konuşacağız.
3:22
Hiç öyle ağır siyasi terimlere, ideolojik kavgalara boğulmadan
3:26
sanki sizlerle beraber tahran'ın o kalabalık sokaklarında
3:30
yürüyormuşuz. O gürültüyü duyuyormuşuz gibi
3:32
bir bakalım diyorum. Yani iran halkının gözünden
3:36
yorumlayalım. Olayları aslında bu devrim
3:38
dediğim gibi bir rejim değişikliği değil, bir toplumun
3:42
artık yeter kardeş demesinin ve sonrasında hiç beklemediği bir
3:46
yere savrulmasının hikayesi hazırsanız o devasa
3:50
imparatorluğun. Nasıl sallanmaya başladığına,
3:53
yani devrimin kökenlerine doğru bir inelim arkadaşlar.
3:57
Şimdi bu devrim dediğimiz şeyin tohumları aslında 1.009 yüzlerin
4:01
başında o bizim meşrutiyet dediğimiz dönemlere denk gelen
4:05
bir anayasa devrimi ile atılıyor.
4:08
Yani iranlılar yahu biz de bir meclis kuralım.
4:10
Kralın yetkilerini kısalım diye bir niyetleniyorlar ama o iş bir
4:15
türlü dikiş tutmuyor. Arada kaçarlar falan var.
4:18
Kaçar hanedanı iran'ın eski hanedanlarından onlar biraz.
4:22
Idareyi maslahatçı takılıyorlar. Bu idareyi maslahatçı dediğimiz
4:26
osmanlı'nın son dönemlerinde de yürütülen bir politika.
4:29
Yani ne şiş yansın, ne kebap işte olayları daha fazla
4:34
bozmadan 2 tarafında gönlü olsun şeklinde yönetelim.
4:37
Işleri şöyle, böyle yapalım, geçiştirelim, geçiştirici bir
4:41
politika aslında bu idareyi masla at tabii bunlar böyle
4:44
takılmaya devam ederken asıl başrol oyuncularından biri rıza
4:48
şahlevi çıkıyor. Adam bildiğin asker, bu ülke
4:52
modernleş. Kardeşim başka yolu yok diyor
4:55
ama işte o modernleşme biraz kaba kuvvette geliyor.
4:58
Yani düşünün sokaktaki adamın sarığını zorla alıp kafasına
5:02
batı tarzı şapka takmaya çalışıyorlar.
5:04
Hani berbere gidersin de sadece uçlarından al dersin o seni kel
5:08
bırakır ya işte halkın hissettiği tam olarak buydu.
5:11
Adamın niyeti iyi olabilir ama tarzı biraz dediğim dedik.
5:15
Çaldığım dürüük olunca haliyle bir antipati başlıyor adamı ama
5:19
asıl film kopartan mevzu 1.953 darbesi burada.
5:24
Dikkatli dinlemenizi istiyorum. Muhammed musad'lık diye bir
5:27
Başbakan var. Halkın kahramanı çıkıyor diyor
5:30
ki kardeşim yav bu petrol bizim toprağımızdan çıkıyor.
5:34
Neden kaymağını elin ingiliz'i yiyor, millileştiriyoruz.
5:37
Biz bu işi vay sen misin bunu diyen ingilizler, Amerikalılar
5:41
hemen bir operasyon başlatıyorlar.
5:43
Operation ajax bildiğin film gibi musadtı devirip şahı tekrar
5:49
tam yetkiyle tahta oturtuyorlar işte o gün iranlıların kalbinde
5:53
bir yara açılıyor. Halk demek ki bizim seçtiğimiz
5:56
adamı değil de batının istediği adamı yönettiriyorlar bize
5:59
demeye başlıyor. Yani şah bir gece de halkın
6:02
gözünde milli liderden dış güçlerin valisine dönüşü
6:06
veriyor. Trajikomik olansa bu darbenin
6:08
yıllar sonra c ı a tarafından resmen itiraf edilmiş olması.
6:12
Hani biri senin arkandan kuyu kazar da 10 yıl sonra gelip
6:16
kanka valla ben kazdım der ya tam o hesap geliyoruz. 1.960 üçe
6:20
10 yıl sonrasına beyaz devrim dönemine şimdi isme bak.
6:25
Insan onun ne güzel lan kan dökülmeden reform yapılıyor
6:28
sanıyor. Şah Muhammed rıza pehlevi yani o
6:31
devrilen sunah diyor ki toprak reformu yapacağım, kadınlara
6:35
seçme hakkı vereceğim. Okuma yazma seferberliği
6:37
başlatacağım. Kağıt üstünde şahane hatta bazı
6:41
mollalar bile bakın mollalar bile tamam diyor önce ama
6:44
uygulama kısmında işler karışıyor dostlar toprak reformu
6:48
yapılıyor ama bu sefer o büyük toprak ağaları ve dini
6:52
vakıfların geliri kesiliyor. Köylüler toprak sahibi oluyor
6:55
ama. Sermayeleri yok,
6:57
makineleşemiyorlar. Bu sefer de ne yapıyorlar?
7:00
Tası tarağı toplayıp tahranın varoşlarına göç ediyorlar.
7:04
E sen şimdi düşün toprak ağa'sının elinde her şey var, iş
7:07
gücü var, makine var şu var bu var bu dümeni bir şekilde
7:10
yönetiyor bu adam sen güzel bir hamleyle onun elindeki
7:14
toprakları köylüye dağıtıyorsun. Tamam, güzel okey dediğim gibi
7:18
sıkıntı yok ama köylüye destek vermiyorsun.
7:21
Al sana toprak demekle iş bitmiyor.
7:23
Ne yapıyor adamlar tahran'a gidiyorlar.
7:26
Şehirlerde devasa bir işsiz, öfkeli ve geleneklerine bağlı
7:31
bir kitle birikmeye başlıyor. Adamlar işsizler iş
7:34
bulamıyorlar, çarpık kentleşmedir, yapılaşmadır.
7:36
Bir tahayyül edin. Şöyle kısaca 1.900 ellilerde
7:40
bizim ülkemizde böyleydi. Ankara'da Mamak olsun dimi
7:43
Altındağ olsun buralar hep 1.900 elliler de işte o bent derisi
7:47
olsun. Ankara üzerinden örnek
7:49
veriyorum, istanbul'u çok bilmiyorum, istanbul'da da yine
7:51
o civarlarda o tarihlerde gecekondulaşma olayları
7:55
oluyordu. Iran'da da benzer şeyler oluyor
7:57
ama iran'daki farklı bir şey adamlar şehre göç ediyorlar.
8:00
Bir yandan da geleneklerine dediğim gibi çok bağlılar e kafa
8:04
değişmiyor, adam da kafa kırsal kalıyor ya bu olumsuz anlamda
8:08
söylediğim bir şey değil. Kırsaldaki insan geleneğine daha
8:11
bağlı, daha muhafazakar bir insan olduğu için bunu
8:13
söylüyorum. Şah da şah Muhammed rıza pehle
8:16
bile laik bir adam dış güçlerin getirdiği bir adam, laik bir
8:21
adam. Dolayısıyla çatışma kaçınılmaz.
8:23
O meşhur humeyni ismi de tam burada bu reformlara karşı
8:27
sesini yükseltince parlıyor. Adamı hemen apar topar
8:31
tutukluyorlar, sürgüne gönderiyorlar ama işte o sürgün
8:34
aslında devrimin kuluçka dönemi oluyor.
8:37
Sonuçta ne oluyor biliyor musunuz?
8:39
Bir anda sarayında şampanyalar patlatan batılı dostlarıyla
8:44
balolar veren bir aristokrasi, diğer yanda şehrin kenar
8:48
mahallelerinde o pırıltılı hayatı nefretle bakan ağaç
8:52
öfkeli ve sığınacak tek liman olarak camiyi ve dini gören
8:57
milyonlar. Yani yakın zamanda kırsaldan göç
9:00
etmiş insanlar üstüne bir de şahın 10 meşhur gizli servisi
9:05
salak var. Sava'ın baskıları eklenince
9:08
kazan iyice kaynamaya başlıyor, insanlar artık sadece ekmek
9:12
değil. Bunun yanı sıra onur ve adalet
9:14
aramaya başlıyorlar. Ama o adaletin nereden geleceği
9:17
konusunda kafalar çok karışık. Kimisi marksist bir cennet hayal
9:20
ediyor. Kimisi islamcı bir düzen, kimisi
9:23
de sadece labusah gitsin de ne oluyorsa olsun diyor.
9:27
Işte bu kim olursa olsuncularla. Ne olursa olsuncuların
9:31
birleştiği o patlama noktasına doğru ilerliyoruz.
9:34
Işin en ilginç belki de en ya hadi canım dedirten kısmı bu.
9:39
Bu kadar farklı görüşteki insan nasıl oldu da aynı safta
9:43
buluştu? Yani düşün bir anda dinelden
9:45
giriyor diyen sarıklı, mollalar diğer yanda kahrolsun kapitalizm
9:49
diye bağıran parkalın marksist gençler öbür yanda ya biraz
9:53
demokrasi olsun, ağzınızın tadı bozulmasın diyen kravatlı
9:57
liberaller normalde bir araya gelip çay bile iç.
10:00
Bu kitleyi şahın öfkesi şaha karşı duyulan öfke öyle
10:05
birleştiriyor ki hani apartmanda sevilmeyen kişiye karşı birden
10:09
farklı profiller ortak dert olunca bir araya gelir ya karşı
10:13
çıkar. Onun gibi düşünün yani en
10:15
basitinden burada 2 tane kilit isim var.
10:17
Bu arada hani bu işin mutfağındaki şefler diyebiliriz.
10:20
Birincisi ali şeriati abi bu adam resmen devrimin rock
10:24
yıldızı gibi bir şey. Paris'te okumuş, sartre'la falan
10:27
takılmış acayip bir entelektüel birikimi var.
10:31
Ama gidip de sadece felsefe yapmıyor.
10:33
Islamı alıp içine biraz sosyalizm, biraz devrimci ruh
10:38
katıp gençlerin önüne koyuveriyor.
10:40
Özellikle üniversite gençliği bayılıyor buna.
10:42
Yani o dönem iranlı bir gençsen elinde şeriati kitabı olması,
10:47
bugün en trend telefonuna sahip olmak gibi havalı bir şey.
10:51
Yani adam diyor ki statükoya boyun eğen bir dindarlık değil,
10:55
hakkını arayan bir dindarlık lazım.
10:57
Yani bu söylem o güne kadar siyasetten uzak duran dindar
11:01
kesimi de dinle pek arası olmayan solcu gençleri de aynı
11:05
çizgide buluşturuyor. Oldukça zekice kabul etmek lazım
11:08
ama asıl hevi metal kısmında yani o kitleleri sokağa döken
11:13
sesin sahibi ruhullah humeyni var.
11:16
Şimdi bu adam irak'ta sürgünde sonra nereye geçiyor fransa'ya
11:20
ama sesi her yerde nasıl az önce girişte bahsettiğim kasetlerle o
11:25
zamanın spotify'ı bildiğin o şeffaf içine.
11:28
Ve kalem sokup sardımız, kasetler var ya tam olarak onlar
11:31
bu meyninin konuşmaları kaydediliyor.
11:33
Böyle gizlice tonlarca işte binlerce diyeyim.
11:36
Daha doğrusu kaset gizlice sınırlardan sokuluyor.
11:39
Sonra o kasetler tahran'ın arka sokaklarında camilerde elden ele
11:44
geziyor, insanlar o cızırtılı sesten şah gidecek, adalet
11:49
gelecek cümlesini duyunca kendinden geçiyor.
11:51
Düşünün koskoca bir devletin ordusu tankı tüfeği var ama sen
11:56
elinde bir teyp kasetiyle o devasa yapının temelini ilmek
12:01
ilmek oyuyorsun. Modern tarihin bence ilk podcast
12:04
devrimi diyebiliriz. Buna tabi bir de o meşhur geçici
12:07
nikah tadındaki ittifak var. Geçici nikah solcular yani tudeh
12:12
partisi falan var. Bunlar diyor ki.
12:14
Hele bir şah gitsin abi nasılsa bu mollalar devlet yönetmekten
12:18
anlamaz. Biz direksiyonu devralırız diye
12:21
düşünüyorlar. Mollalarda diyor ki bunlar bize
12:24
lazım. Sokak gücü bunlarda yani
12:26
herkesin cebinde başka bir ajanda var ama ortak düşman şah
12:29
olunca herkes aman kanka moduna giriveriyor.
12:32
Hani bir düğüne gidersin birbirini hiç sevmeyen akrabalar
12:36
sırf ayıp olmasın diye karşılıklı göbek atar ya işte o
12:39
dönem iran siyaseti tam da o düğün pisliğine benziyor ama
12:43
pisten kimin sağ? Kimin oyun bitti diyece henüz
12:47
belli değil. Yani anlayacağınız arkadaşlar
12:49
sevgili dinleyenler 1.900 yetmişlerin sonuna doğru iran'da
12:53
hava artık sadece barut kokmuyor aynı zamanda biraz böyle çok
12:58
garip bir umut ve belirsizlik kokusu da var insanlar neye
13:01
doğru gittiklerini tam bilmiyorlar ama nereden
13:05
kaçtıklarını çok iyi biliyorlar. Hani bir tünelin sonundaki ışığa
13:08
doğru koşarsın ya o ışığın tren mi yoksa çıkış mı olduğunu
13:11
anlamadan dertleri. Şah gitsin ondan sonra ileriye
13:15
bakarız işte o kurşun en hızlı, en kanlı ve en heyecanlı yerine
13:20
1.978 79 patlamasına gelelim. Olaylar çığırından nasıl
13:25
çıkıyor? Her şey aslında kaş yaparken göz
13:28
çıkarma hikayesiyle başlıyor. 1.970 sekizin ocak ayı şahın
13:33
ekibi şu humeyni'nin karizmasını bir çizelim deyip devletin resmi
13:37
gazetesinde isimsiz bir makale yayımlatıyorlar ama ne makale
13:42
adama demediklerini bırakmıyorlar.
13:44
Hani mahallede biri hakkında böyle asılsız dedikodu
13:47
çıkarırsın da o kişi mahallenin en sevilen abisidir ya.
13:51
Dizilerde falan bütün mahalle kapına dayanır ya tam öyle oldu
13:55
işte. Kum şehrinde öğrenciler sokağa
13:57
dökülüyor. Polis bunlar o acımasızca
13:59
müdahale ediyor, insanlar ölüyor işte o gün devrimin geri sayımı
14:03
başlıyor, işin en ilginç tarafı. Bu protestoların o günden sonra
14:07
40 günde bir tekrarlanan bir döngüye girmesi çok garip bir
14:11
olay. Tabii bu kırktan anlayacağınız
14:13
siz yakinen bildiğiniz üzere kırkı çıkmak olayı toplumsal bir
14:16
dinamik islam'da kırkı çıkmak diye bir olay var.
14:19
Biliyorsunuz birisi öldüğünde 40 gün sonra anma töreni yapılır.
14:24
Ocak'ta ölenler için adamlar şubatta tören yapıyorlar.
14:27
Sonra o törende de olaylar çıkıyor.
14:29
Orada da insanlar ölüyor. Bu sefer o törende ölenler için
14:33
40 gün sonra bir daha tören yapıyorlar, orada da ölüyor bu
14:37
böyle arka arkaya gidiyor. Yani bildiğin kar topu etkisi
14:40
ben şimdi biraz. Olayın şeyini hafif böyle
14:43
tebessümle anlatıyorum ama tabii ki o dönem bir insanlık suçu ve
14:47
bir dram ama yani bir yandan da çok garip kırkı çıkıyor.
14:50
Sonra bir daha ölüyorlar bir daha 40 böyle 40, 40, 40 40
14:53
giriyor. Tabi her 40 günde değişik bir
14:56
şey de oluyor. Iran'ın başka bir şehri ayağa
14:59
kalkıyor. Yani her kırkta başka bir şehre
15:02
ayaklanıyor. Şahun ordusu'nun ne yapacağını
15:04
şaşırıyor. Ateş etse olay büyüyor.
15:06
Abi daha çok yayılıyor. Ülke geneline etmese kontrol
15:10
ediyor derken sevgili dinleyenler 1.978 yazın da o
15:14
korkunç sinema rex yangını oluyor.
15:17
Abadan da abadan diye bir yer var.
15:19
Bir sinema salonu kapıları kilitleniyor, içeride yüzlerce
15:23
insan yanarak can veriyor. Bunu kim yaptı hala tam
15:27
bilinmiyor ama halk faturayı hemen.
15:30
Şahın gizli servisi sava kesiyor.
15:33
Bu adamlar bizi sinemalarda bile yakıyorlar algısı bir oturdu ki
15:37
artık şah ağzıyla kuş tutsa yaranamaz abi zaten hemen
15:41
ardından o meşhur kara cuma geliyor.
15:43
Şehale meydanında sıkı yönetim ilan edilmiş ama milletin haberi
15:47
yok. Binlerce insan toplanmış ordu
15:50
bir açtı. Ateşi o gün tahran'ın sokakları
15:53
resmen kan gölüne dönüyor. Işte o noktada artık reform
15:57
falan yok bitti. Olay resmen amiyane tabirle ya
16:02
herro ya merroya döndü. Şah Muhammed rıza pehlebi bir
16:06
düşünün. Yani adamın kanser olduğu
16:08
zamanlar sır gibi saklanıyor. Bitkin kafası karışık
16:12
Amerikalılar bir yandan sert yap oğlum diyor, bir yandan
16:15
demokrasi getir diyor. En sonunda adamcağız.
16:18
Adamcağız 1.970 dokuzun 16 ocağında elinde bir kutu iran
16:24
toprağıyla uçağa binip gidiyor. Bir kutu iran toprağıyla halbuki
16:28
iran'da şahlık yaparken ne partiler ne kokteyller adamların
16:32
işte ne bileyim verdikleri uluslararası partilerde
16:36
yemekler. Fransa'dan şaraplar, fransa'dan
16:38
şuradan buradan geliyor. Öyle bir derya deniz harcamanın
16:42
bolluğun içerisinden çıkıp elinde sadece bir kutu iran
16:46
toprağıyla kaçıyorsun biraz dinlen.
16:49
Gidiyorum diyor ama aslında herkes biliyordu ki bütün iran
16:52
halkı biliyordu ki o dönüşü olmayan bir yolculuk.
16:55
O gün tahran'la çekilen görüntüleri görmeniz lazım,
16:58
insanlar sokaklarda birbirine çiçek veriyor, heykeller
17:02
devriliyor. O trafik kitlenmiş kimse korona
17:04
çalmıyor. Herkes bayram havası'da.
17:06
Hani tuttuğun takım 20 yıl sonra şampiyon olur da şehri böyle
17:10
yakarsın ya o sevinçten 10 kat fazlası yani bakalım ben
17:14
fenerbahçeliyim ama. Tabi asıl bomba bir şubatta
17:19
patlıyor. Humeyni air fransın kiralık bir
17:22
uçağıyla paris'ten tahran'a dönüyor.
17:24
Uçakta bir gazeteci soruyor. Yıllar sonra vatanınıza
17:28
dönüyorsunuz, ne hissediyorsunuz?
17:30
Humeyni hiçbir şey diyor. O kadar odaklanmış ki mevzuya
17:34
duygusallığa yer yok. Havaalanından mezarlığa kadar
17:37
milyonlarca insan dizilmiş. Izdiham'dan böyle insanlar
17:41
eziliyor. O gün iran'da zaman duruyor.
17:44
Resmen bir devir kapanıyor ama herkesin merak ettiği soru şu,
17:48
şimdi ne olacak? Bu soru çok önemli çünkü kimse
17:51
bilmiyor. Ne olacağını bambaşka klikler
17:54
bir araya gelmiş, bambaşka türden insanlar bir arada herkes
17:59
bu adamın gelişine seviniyor ama bu.
18:01
Gelişi demek aslında başa dini bir sembolün geçmesi demek.
18:05
O halde bu işin en karlı olanı Molla kesimi öyle görünüyor.
18:11
Tabi humeyni uçaktan iniyor. Dediğim gibi milyonlar
18:14
sokaklarda feryat figan ama asıl mevzu o şaşaalı karşılaşmadan
18:19
sonra başlıyor. Hani böyle dizilerde filmlerde
18:22
görürsünüz. Bizim ne haddimizi oğlum böyle
18:24
kocaman büyük bir ev partisi verilir.
18:26
Herkes çok eğlenir ama bir sabah uyanırsın ki ev darmadağın
18:30
mutfakta kim olduğu. Öyle olmayan tipler var ve şimdi
18:34
kahvaltı kim hazırlayacak diye birbirine bakarsın.
18:36
Ya iran tam olarak o sabahı yaşamaya başlıyor.
18:40
Ortada bir devrim var ama bu devrimin ne olduğu konusunda
18:43
kimse hemfikir değil ilk başta bir geçici hükümet kuruluyor.
18:47
Apar topar başına da Mehdi bazeryan diye gayet beyefendi
18:51
kravatlı hani tam bir eski toprak politikacı getiriyorlar.
18:55
Adamın niyeti belli. Eşler tamam şahı gönderdik.
18:58
Şimdi güzelce bir demokrasi kuralım, medeni medeni takılalım
19:02
diyor. Gel gör ki sokak öyle demiyor.
19:05
Sokakta devrim komiteleri kurulmuş, eline tüfeği alan köşe
19:09
başını tutmuş bazen bir şey diyor.
19:12
Komiteler başka bir şey yapıyor düşünün yani sen şirkete müdür
19:15
atanmışsın ama çaycı bile senin imzanı tanımıyor.
19:18
Kendi kafasına göre takılıyor. Tam bir yetki karmaşası hakim
19:23
derken 1 Nisan 1979 referandumu geliyor.
19:25
Sandık koydular önüne halkın islam Cumhuriyeti istiyor musun?
19:29
Evet mi hayır mi? Sonuç tam bir.
19:33
Huy birliği şovu inanılmaz bir oran %98 evet çıkıyor abi işin
19:39
trajikomik tarafı şu, kimse o islam cumhuriyeti'nin çin'e ne
19:43
olduğunu tam bilmiyordu. Yani bir sözleşme imzalıyorsun
19:46
ama maddeler henüz yok. Biz sonra doldururuz buraları
19:49
kanka sen imzala geç demişler gibi bir durum.
19:52
Solcular diyor ki herhalde adalet gelir, liberaller,
19:56
özgürlük herhalde diyorlar. Dindarlar zaten mest ama o
19:59
boşlukları kimin dolduracağı çok yakında belli olacak.
20:02
Tam bu kafa karışıklığı. Sürerken devam ederken 4 Kasım
20:06
1970 dokuzda dünya tarihini değiştiren o olay patlak
20:10
veriyor. Amerikan büyükelçiliğini
20:11
basıyorlar. Bir grup radikal öğrenci şahı
20:14
bize geri verin diyerek elçiliği basıyor ve 52 amerikalıyı tam
20:19
tamına 444 gün boyunca rehin alıyor.
20:22
Bak 444 gün diyorum dile kolay yani rehin alan kişinin
20:25
sıkılması lazım. Yani bundan bu olay aslında
20:28
sadece diplomatik bir kriz değil devrimin için.
20:35
O ılımlı seslerin tamamen böyle boğulması demek.
20:38
Bazen baktı ki sözü geçmiyor abi ben kaçar deyip istifayı
20:42
basıyor. Artık meydan tamamen radikallere
20:46
ve büyük şeytan Amerika söylemine kalıyor.
20:49
Hani bir tartışmada en çok bağıranın sözü geçer ya iran'da
20:53
da o gürültüde sağ olyu tamamen kayboluyor.
20:56
Bir de tabi o dönemin korkunç bir yüzü var.
20:58
Sadık halhali namı diğer devrim celladı.
21:02
Bu adam bir hâkim ama hani öyle uzun uzun mahkeme avukat kanıt
21:07
falan bekleme yani çıkarıyorlar. Eski rejimin adamlarını ya da
21:10
karşı devrimci dediklerini, bazen bir okulun çatısında bazen
21:14
bir meydanda şak diye veriyor. Kararı suçluysan abi yallah
21:18
cehenneme suç sussan zaten cennete gidersin, her türlü
21:21
kazançlasın gibi garip bir mantığı olduğu söyleniyor
21:25
adamın. Yani diyor ki biz bunu asalım
21:27
abi. Bunun iyi mi, kötü mü olduğuna
21:29
yüce yaradan karar versin kafasında adam cennet ya da
21:32
cehennem cezasını alacaksa orada ödülünü alacaksa orada alsın
21:36
diyor. Anlayacağınız sevgili
21:37
dinleyenler 1.900 seksene girerken iran artık o hep
21:42
beraber çiçek dağıtalım ülkesi olmaktan çıkmış.
21:45
Ki bu çok hızlı gelişen bir süreç.
21:47
Her köşe başında bir casus aranan herkesin birbirine
21:50
şüpheyle baktığı ideolojik bir kaleye dönüşmüş.
21:53
Tam bundan daha karışık ne olabilir derken sınırın öte
21:57
tarafından bir ses duyuluyor. Yakından bildiğiniz bir isim
22:00
satdam Hüseyin ne yapacak? Bu diyor ki tam böyle rejim
22:04
kuruldu mu, kurulmadı mı? Elçilik ne olacak derken.
22:07
Ortaya çıkıyor. O dönemin asabiocuğu bu adam
22:10
satdam Hüseyin sat'tan baktı ki iran'da ordu dağılmış generaller
22:14
idam edilmiş ülke kendi içinde birbirini yiyor abi tam zamanı
22:18
diyor. Şu su yolunu alayım.
22:20
Biraz da böyle petrol sahalarından çökeyim zaten
22:23
bunlar 2 haftaya havlu atar diye dalıyor içeri ama hesap etmediği
22:27
bir şey var. Devrim daha taze adamların
22:30
öfkesi çok hani evde kardeşinle kavga edersin, birbirinizin
22:34
saçını başını yollarsınız ama dışarıdan biri kardeşini tokat
22:37
attığı an. Pişman edersiniz ya iran'da tam
22:40
olarak o oluyor. Valla bu savaş humeyni ve ekibi
22:43
için tabiri caizse gökten inen bir hediye gibi oluyor.
22:47
Rejim bir anda bakın abi dış güçler bizi yok etmeye
22:51
çalışıyor. Şimdi kavga zamanı değil, hadi
22:53
bakalım birleşelim diyor ve o güne kadar rejime şüpheyle bakan
22:57
ne kadar milliyetçi seküler asker varsa herkesi vatan elden
23:02
gidiyor diyerek. Cepheye sürüyorlar.
23:05
Insanlar, çocuklarını, kardeşlerini kutsal savunma
23:08
diyerek mayın tarlalarına gönderiyor.
23:11
Savaş az sürmüyor, 8 yıl sürüyor.
23:14
Dile kolay bir nesil orada yok oluyor resmen ama bu sırada
23:18
içeride ne oluyor biliyor musunuz?
23:19
Savaşın o gürültüsünde rejim bütün muhaliflerini sessiz
23:23
sedasız savaş varken fitne çıkarıyorlar diyerek tasfiye
23:27
ediyor. Solcular mı kalmış, liberaller
23:30
mi sesini yükseltiyor hepsinin defteri o yıllarda dürülüyor.
23:34
Bir de şu kültürel devrim. Su var ki sormayın gitsin. 1.900
23:38
seksenlerin başında üniversiteler batı hayranı
23:41
yetiştiriyor deyip bütün okulları kapatıyorlar.
23:44
Eğitimi, sanatı sokağı tamamen baştan aşağı kendi ideolojik
23:48
kalıplarına göre dizayn etmeye başlıyorlar.
23:51
Kadınlara örtünme zorunluluğu o dönemde tam oturmaya başlıyor.
23:55
Müzik yasak sinemalar denetleniyor düşünün yani dün
23:58
Tahran sokaklarında kadınlar mine etek giyiyor.
24:01
Bir anda kendilerini simsiyah çarşafların içinde bulunuyorlar.
24:04
Yani burada ben görüş belirtmiyorum ama bakıldığında
24:07
bu öyle bir toplumsal şok ki. Hani bilgisayara format atarsın,
24:11
bütün dosyaların gider ya iran'ın hafızasını da öyle bir
24:14
format diyorlar işte savaşın sonu yani tam bir dram. 1.988
24:19
yılına gelindiğinde 2 ülkede bitik ekonomi yerlerde
24:21
milyonlarca ölü humey. Bunun da meşhur bir konuşma
24:27
yapıyor. Barışı kabul etmek benim için
24:30
zehir kadehini içmekten daha zordur ama içiyorum diyor.
24:34
O zehir kadehi içiliyor, savaş bitiyor ama geride devasa bir
24:38
yıkım ve kemikleşmiş bir devlet yapısı kalıyor.
24:41
Savaş biter bitmez de o meşhur 1.988 idamları yaşanıyor.
24:46
Cezaevindeki binlerce siyasi mahkum bir gecede infaz ediliyor
24:50
abi yani rejim dışarıdaki düşmanı hallettikten sonra
24:53
içerideki hesabı da tamamen kapatıyor.
24:56
Peki şimdi ne olacak dedirten kısım var ya işte oraya geldik.
25:00
Hem hüzünlü hem de böyle acayip kafa karıştırıcı bir son düzlük,
25:03
böyle kahvenden büyük büyüdüm. Al dostum.
25:06
Çünkü 1.989 yılı iran için resmen bir devrin kapanıp başka
25:10
bir bilinmezliğin kapısının aralandığı yıl oluyor.
25:14
Ruhullah humeyni vefat ettiğinde Tahran da övüyle bir cenaze
25:18
töreni oluyor ki hani mahşer yeri derler ya tam olarak öyle
25:21
insanlar izdiham'dan birbirini eziyor tabutu taşıyamadılar.
25:25
Hatta helikopterle müdahale etmek zorunda kaldılar.
25:28
Bir halkın bir adama bu kadar tutkuyla ya da korkuyla karışık
25:32
bir saygıyla bağlanması dünya tarihinde az görülen bir şey.
25:35
Ama karizmatik lider gidince arkada kalan o devasa aygıtı
25:39
kimin çevireceği büyük bir soru işareti.
25:42
Işte tam o sırada rehber olarak ali hamaneneği Cumhurbaşkanı
25:46
olarak da rafsan cani sahneye çıkıyor.
25:50
Rafsan cani dediğin adam, iran siyasetinin satranç ustası gibi
25:54
hani her masada oturan ama kartlarını hiç göstermeyen o
25:59
gizemli amcalar olur ya. Tam o hesap savaş bitti, ülke
26:03
yıkıldı, biraz ekonomiyi düzeltelim, dünyaya açılalım
26:06
diyor ama işte devrim dediğin şey bir kere o raylara oturdu
26:10
mu? Öyle kolay kolay direksiyon
26:11
kıramıyorsun. Bir yandan modernleşmek
26:13
istiyorlar. Bir yandan devrim elden gider
26:16
mi? Korkusuyla eli ayağı titriyor
26:18
rejimin sonra ne oluyor? 90 yedide Muhammed Hatice mi
26:21
diye biri geliyor ki adam reform diyor, diyalog diyor, sivil
26:25
toplum diyor. Iranlı gençler kadınlar bir anda
26:29
acaba demeye başlıyorlar. Sokaklarda bir bahar havası,
26:32
kasetler yerini cd'lere bırakmış gazetelerde daha özgür yazılar
26:36
falan başka bir devrim mi? Ama işte o derin yapı o devrim
26:39
muhafızları ve muhafazakar kanat bu baharı pek.
26:43
AT mînin her adımına bir engel çıkarıyorlar.
26:47
Sonunda ne oluyor biliyor musunuz?
26:48
O büyük umut dalgası yerini derin bir hayal kırıklığına
26:52
bırakıyor. Hani çok sevdiğim bir dizi
26:54
başlarda son sezonda saçma sapan bir yere bağlarlar ya halkın
26:58
hissettiği tam olarak oydu derken 2.000 beşe geliyoruz.
27:02
Bildiğimiz bir isim Mahmut ahmet'i Nejat geliyor.
27:05
Hatırlarsınız belki bilenler bilir yaşı biraz daha büyük
27:08
olanlar böyle meşhur bir ceketi var.
27:11
Hırçın çıkışları var, adam resmen eski fabrika.
27:14
Arkadaşlarına dönüyoruz diyor ve batıyla ipler iyice geriliyor.
27:18
Nükleer mevzular patlıyor. Yaptırımlar kapıya dayanıyor.
27:21
2.009 seçimlerinde ise 10 meşhur yeşil hareket yaşanıyor.
27:25
Mir Hüseyin Musevi ki kendisi devrimin ilk yıllarında Başbakan
27:30
bu seçimde hile var deyince milyonlar sokağa dökülüyor.
27:32
Bakın yani 70 dokuzdan sonraki en büyük halk hareketi bu
27:36
insanlar oyun nerede diye bağırıyor ama rejim bu sefer 70
27:40
dokuzdaki şah gibi kararsız kalmıyor, çok sert bastırıyor,
27:43
internet kesintileri sok. Çatışmaları derken iran toplumu
27:47
ortadan şak diye ikiye bölünüyor resmen ve geliyoruz.
27:51
Bugüne hani o maşa, amine olayına ve sonrasına bu sadece
27:55
bir başörtüsü meselesi değil. Bu devrimin o 45 yıllık
27:58
yorgunluğunun ekonomik krizin benim hayatıma karışma diyen z
28:03
kuşağının patlaması 70 dokuzda çarşafıyla sokağa dökülen
28:07
kadınların torunları şimdi o örtüleri ateşe atıp kadın yaşam
28:11
özgürlük diye bağırıyor. Yani devrim kendi içinde.
28:15
Öyle bir çelişi yaratıyor ki bir yandan.
28:17
Dünyanın en gelişmiş siber ordulularından birini kurmaya
28:20
çalışan interneti tamamen yerelleştirip dış dünyadan
28:24
koparmak isteyen bir devlet aklı.
28:26
Diğer yanda ise vpn kullanarak dünyayı takip eden paris'teki
28:30
yaşıtı ne giyiyorsa onu giymek isteyen bir gençlik.
28:34
Şimdi kapanış yapmadan önce bugünün iran'ından biraz
28:37
bahsetmek istiyorum. Bugün nasıl kokuyor iran 10'a
28:40
çıkart bakalım yani büyük bir paradoksa hakim iran'ın o bitmek
28:44
bilmeyen ikili hayatına biraz daha yakından bakıp kapanış
28:47
yapmak. Diyorum çünkü iran'ın sadece
28:49
tarihteki o tozlu raflardan okursak bilirsek bugün sokaktaki
28:54
o gencin neden o kadar öfkeli olduğunu ya da rejimin neden bu
28:57
kadar titrediğini tam anlayamayız.
28:59
Mevzu sadece bir yönetim biçimi değil, yani ideolojide değil,
29:03
oradaki halk bir acı yaşıyor. Biz o halkın gözünden bakıyoruz.
29:07
1.900 ellilerde kırsaldaki insanın köye göç edişinden o
29:11
perspektiften anlatmaya çalıştım. 1.900 altmışlarda
29:14
yetmişlerde darbe dönemi 1.900 seksenlerde ne bileyim o zamanki
29:18
halkın gözünden aldatmaya çalıştım.
29:20
Kendi ideolojilerimizi sunmuyoruz.
29:21
Şimdi de bu dönemin halkının gözünden anlatmaya çalışalım.
29:25
Önemli olan halk sonuçta koskoca bir toplum, ruhsal bir
29:30
bölünmüşlük içerisinde şimdi dostlar.
29:31
Iran'da hayat dediğimiz şey 2 kasmanlı, bir tane resmi iran
29:37
var, bir de televizyonu açarsın. Böyle sürekli dualar ağır siyasi
29:40
söylemler herkes çok dindar. Uysal bir de yer. 6 iranı var ki
29:47
burası bambaşka, bambaşka bir evren dışarıda simsiyah giyinen
29:51
başını sımsıkı bağlayan o genç kız eve girdiği an o siyah baş
29:55
örtü fırlatıp atıyor ve son ses batı müziği açıp arkadaşlarıyla
29:59
partiliyor. Çok garip bir şey yani
30:01
duvarların ardıyla sokak arasındaki fark, siyahla beyaz
30:04
gibi. Hani bunun tam tersini
30:06
söyleyemiyorum işte dışarıda açık saçık giyinip de evde
30:09
kendini kapatan evde kendi kimliğini bulan bir şey
30:12
söyleyemiyorum çünkü iran böyle bir ortama.
30:15
Değil bu durum insanlarda öyle bir sosyal oyunculuk yeteneği
30:19
geliştiriyor ki hepsi birer oscarlık aktör olmuş durumda.
30:22
Düşünün. Yani her gün kapıdan çıkarken
30:25
başka bir karaktere bürünüyorsun.
30:27
Tabi bu öyle olmak istemeyen kesim için söylediğim bir şey.
30:30
Halkın büyük kısmı özellikle kadınlarda böyle bir durum söz
30:33
konusu. Diğer yandan böyle olmaktan
30:36
memnun olanlar gayet mutlu bir şekilde çıkıyordur.
30:38
Tabi ki burada ideolojileri değil, o halkın genelinin ne
30:41
hissettiğini konuşmaya çalışıyoruz.
30:43
Tekrar çiziyorum altını tabii işin en tra.
30:46
Tarafıysa şu teknoloji mevzusu şimdi elimizdeki güncel
30:49
bilgilere göre rejim 2.026 yılı itibarıyla ulusal internet denen
30:54
o devasa duvarı tamamen örmeye çalışıyor.
30:57
Yani dünyayla bağı koparıp her şeyi kendi denetimindeki bir ağa
31:01
hapsetmek istiyorlar. Ama gel gör ki karşısındaki
31:04
kitlede boş değil. Dünyanın en çok vpn kullanan
31:07
ülkelerinden biri iran devlet yasaklıyor.
31:10
Millete aşmanın yolunu bir şekilde buluyor.
31:12
Resmen böyle bir kedi fare oyunu dönüyor.
31:14
Yıllardır anneannemiz biz küçükken bilgisayarın kablosunu
31:17
saklardı da biz bir şekilde o kasayı çalışmayı başarırdık.
31:21
Ya koca bir halkın devlet dolan ilişkisi de tam olarak o
31:24
saklanan kabloyu arama çabasına döndü bir yerde.
31:27
Peki bu devrim ne kazandırdı, ne götürdü dersek mevzu çok derin
31:31
bir anda şah döneminin o dışa bağımlama, pırıltılı elitist
31:36
yapısı vardı. Ama kimin için?
31:38
Erikler için halkın büyük bir kısmı o pırıltının dışında
31:41
kalıyordu. Devrim geliyor.
31:43
O kitleyi merkeze alıyor ama bu sefer de herkesi tek bir kalıba
31:46
sokmaya, tek bir ideolojiye yoğurmaya çalışıyor.
31:49
Bugün iran'da gördüğümüz o protestolar aslında 1.970
31:53
dokuzun hesaplaşmasının devamı. Yani 70 dokuzda dedelerin ekmek
31:58
ve onur için sokağa döküldüğü o meydanlarda bugün torunlar,
32:01
yaşam tarzı ve özgürlük için bağırıyor.
32:04
Devrim kendi çocuklarını o kadar donanımlı o kadar.
32:08
Bilen bir nesil olarak yetiştiriyor ki çünkü iran'da
32:10
eğitim her zaman çok önemsenmiştir.
32:12
Şimdi o yetişen çocuklar biz bu kapağı sığmıyoruz diyorlar
32:17
aslında olayın özeti şu, bir toplumun hayallerinin sadece
32:20
korkuyla ya da yasaklarla bastıramıyorsun.
32:22
Iran halkı çok entelektüel, çok şiirsel ve çok derin bir halk.
32:26
Hafızın saatinin ömer ayyam'ın çocukları bunlar, sen onlara
32:30
sadece siyah ya da beyaz bir hayat sunarsın.
32:33
Onlar o hayatın içine gizleyecek gökkuşağı sığdırabilirler.
32:36
Bugün iran'daki o büyük. Girelim işte o gizli gök kuşağı
32:40
ile devletin siyah boyası arasındaki kavga yani sevgili
32:44
dinleyenler. 1.970 dokuzda başlayan o büyük yangın aslında
32:48
hiç sönmedi. Sadece bazen kös haline geldi,
32:51
bazen rüzgarla tekrar alevlendi. Bugün sokakta gördüğümüz iran
32:56
sokaklarında gördüğümüz o baş örtüsü eylemleri sadece bir
32:59
kumaş parçasıyla ya da kutsal bir kimliği olan türbanla
33:03
alakalı değil, 45 yıllık bir birikmişliğin bir yeter artık
33:06
çığlanın bugünkü dildeki karşılıyor.
33:09
Tarih iran'da bir döngü gibi sanki her 40 50 yılda bir o
33:13
devasa kazan bir şekilde taşıyor.
33:15
Benim gözlemim ise o 1.970 dokuzlarda başlayan yangının
33:20
hâlâ sürdüğü hiç sönmedi derken bunu kastediyordum.
33:23
Yani devrim bir olay olmaktan ziyade benim gözümde iran
33:27
devrimi bir olgu ve iran halkı o günden bugüne hala bir devrimin
33:32
içerisinde bana göre hala kendi kimliğini bulmaya çalışıyor.
33:35
Valla benden bu kadar bu akşamki kahve sohbetimizi koca bir.
33:39
Motorlu'nun yıkılışından kasetli devrimlere nükleer krizlerden
33:43
sosyal medya savaşlarını tabii nükleer krizleri çok açmadım ama
33:46
uzun bir yol yürüdük. Iran dediğin yer öyle 12
33:50
cümleyle bitirilebilecek bir yer değil.
33:52
Hemen dibimizle komşu ülkemiz ama en azından o perdenin
33:55
arkasında neler olup bittiğine dair bir fikrimiz oldu.
33:59
Bir bölümün daha sonuna geldik. Kendinize çok çok iyi bakın.
34:03
Bir başka sekizinci gün 25 saat bölümünde görüşmek üzere.
34:07
Hoşça kalın.