Latest / Udha e Verteta dhe Jeta - TruthFM Albania / TRAGJEDIA NË SIKEM Kur Heshtja dhe Hakmarrja Shkatërrojnë (Zanafilla 34:1–31)
Transcript
- TRAGJEDIA NË SIKEM Çmimi i Ndalesës — Kur Heshtja dhe Hakmarrja Shkatërrojnë Zanafilla 34:1–31 1. Vargjet Kyçe të Kapitullit Dina, bija që Lea i kishte lindur Jakobit, doli për të parë bijat e vendit. — Zanafilla 34:1 Kur Jakobi mësoi se ai kishte turpëruar bijën e tij Dinën, bijtë e tij ndodheshin nëpër fusha me bagëtinë; kështu Jakobi heshti deri sa u kthyen. — Zanafilla 34:5 Atëherë Jakobi u tha Simeonit dhe Levit: «Ju më keni futur në telashe, duke më bërë të urryer nga banorët e vendit...» — Zanafilla 34:30 Ky është një kapitull i dhimbshëm — dhe Bibla nuk e fsheh. Një vajzë e re lëndohet rëndë; një baba hesht; dy vëllezër hakmerren me mizori; dhe një familje e tërë mbetet e njollosur. Nuk ka asnjë hero në këtë kapitull. Dhe Perëndia nuk përmendet asnjë herë — as në lutje, as në udhëzim. Kjo është pikërisht ajo që ndodh kur ndalojmë në «Sikem» në vend se të shkojmë në «Bethel». Mësimi është i rëndë, por i nevojshëm. 2. Konteksti Historik dhe Kulturor A e mbani mend fundin e kapitullit 33!?: Perëndia i kishte thënë Jakobit «kthehu në Bethel» (31:13), por ai u vendos «përballë qytetit» të Sikemit (33:18) dhe bleu tokë atje. Ndalesa dukej praktike — tokë e mirë, qytet i afërt, tregti. Por kapitulli 34 tregon çmimin: familja e besëlidhjes u përzje me një kulturë që nuk njihte Perëndinë, dhe pasojat ishin katastrofike. Ky kapitull është ilustrimi më i ashpër në Zanafillë i asaj që ndodh kur ndalojmë gjysmë rruge në bindje. Për sa i përket asaj që i ndodhi Dinës — Bibla e quan qartë dhunim dhe turpërim, pra krim. Nuk ka asnjë fajësim të viktimës në tekst: fjala «e poshtëroi» (v. 2) është fjalë ligjore për dhunë. Në botën e lashtë, kur ndodhte diçka e tillë, familja e vajzës kishte të drejtë të kërkonte drejtësi — dhe zgjidhja e zakonshme ishte martesa e detyruar me pagesë, gjë që sot na duket e tmerrshme, por atëherë synonte t'i siguronte gruas mbrojtje ekonomike. Ligji i Moisiut më vonë do t'i mbronte gratë shumë më mirë se kultura kananease (Ligji i Përtërirë 22:25–27, ku dhunuesi dënohej dhe viktima shpallej e pafajshme). 3. Shpjegimi i Tekstit Vargjet 1–4: Dalja dhe krimi «Dina doli për të parë bijat e vendit» (v. 1). Vini re: teksti nuk e fajëson Dinën. Ajo bëri diçka krejt normale — një vajzë e re që del të njohë vajzat e zonës. Faji është tërësisht i Sikemit, i cili «e mori, e shtriu dhe e poshtëroi» (v. 2). Bibla nuk e zbut: ishte dhunë. Dhe pastaj teksti thotë diçka të çuditshme: «zemra e tij u lidh me Dinën... e deshi vajzën dhe i foli me butësi» (v. 3). Dëshira që merr me forcë nuk është dashuri, sado t'i vërë vetes atë emër. Dashuria e vërtetë mbron; ajo që kishte Sikemi ishte pushtim i veshur me ndjenja. Dhe kërkesa e tij te babai — «merrma këtë vajzë për grua» — vjen pa asnjë pyetje se çfarë donte Dina. Dhe një gjë tjetër që bie në sy: në gjithë kapitullin, Dina nuk flet asnjë fjalë. Për të flasin babai, vëllezërit, Sikemi, Hamori — të gjithë. Ajo hesht. Kjo është heshtja e viktimës në një botë burrash që merren me nder, tokë dhe marrëveshje. Bibla, duke e regjistruar këtë heshtje, na e bën të dukshme padrejtësinë. Dhe na mëson diçka: kur ndodh një e keqe, pyetja e parë duhet të jetë «si është ai që u lëndua?» — jo «si do ta rregullojmë ne situatën». Vargjet 5–12: Heshtja e babait dhe pazari «Jakobi mësoi...çfarë kishte ndodhur por heshti deri sa u kthyen bijtë» (v. 5). Kjo heshtje është një nga gjërat më të trishta të kapitullit. Babai i vajzës nuk bëri asgjë. Nuk shkoi, nuk foli, nuk mbrojti. Kujtoni: te kapitulli 30 Jakobi heshti ndërsa gratë e tij luftonin; tani hesht kur bija e tij lëndohet. Heshtja e udhëheqësit lë boshllëk — dhe boshllëkun e mbush dikush tjetër. Këtu e mbushën Simeoni dhe Levi, me rezultat katastrofik. Kur ata që duhet të udhëheqin heshtin, veprojnë ata që s'duhet. Pastaj erdhi Hamori me propozim tregtar: «martohuni me ne, jepni bijat tuaja dhe merrni tonat, banoni me ne, toka do t'ju hapet, bëni tregti» (v. 9–10). Dhe Sikemi shtoi: «kërkoni sa të doni si çmim nusërie, do ta jap» (v. 12). Vini re: askush nuk përmend drejtësinë. Askush s'thotë «kemi gabuar rëndë». Gjithçka është ofertë tregtare — vajza si mall, krimi si çështje çmimi. Dhe pikërisht kjo ftesë për t'u shkrirë me popullin e vendit ishte rreziku më i madh: nëse familja e besëlidhjes martohej e përzihej krejtësisht me Sikemin, linja e premtimit do të zhdukej brenda një brezi. Vargjet 13–24: Mashtrimi i vëllezërve Dhe përgjigja e vëllezërve: «u përgjigjën me mashtrim» (v. 13) — fjala origjinale mirmah, e njëjta që Isaku përdori për Jakobin (27:35) dhe Jakobi për Labanin (29:25). Mashtrimi kishte hyrë në gjakun e familjes dhe kishte kaluar te brezi i tretë. Por kësaj here ishte më e keqe: ata e përdorën shenjën e besëlidhjes si armë. Rrethprerja — shenja e shenjtë e përkatësisë ndaj Perëndisë (kapitulli 17) — u kthye në grackë ushtarake. Kjo është një nga shthurjet më të rënda në gjithë Zanafillën: gjëja më e shenjtë e përdorur për vrasje. Dhe burrat e Sikemit pranuan — jo nga besimi, por nga interesi: «a nuk do të bëhet e jona bagëtia e tyre, pasuria e tyre?» (v. 23). Të dyja palët po manipulonin njëra-tjetrën; të dyja për interes. Kur feja bëhet mjet marrëveshjeje, të gjithë humbasin. Vargjet 25–29: Masakra Ditën e tretë, kur burrat ishin më të dobët, Simeoni dhe Levi hynë në qytet dhe vranë të gjithë meshkujt. Pastaj vëllezërit e tjerë plaçkitën qytetin: kopetë, fëmijët, gratë, gjithçka. Teksti e tregon pa e zbukuruar dhe pa e miratuar. Dy fajtorë u bënë shkak për vrasjen e një qyteti të tërë. Kjo nuk është drejtësi — është hakmarrje pa masë. Dhe pikërisht këtë Perëndia do ta ndalojë më vonë me ligj: dënimi duhet të jetë në masën e krimit, jo pa fund (Eksodi 21:23–25 — parimi i kufizimit të hakmarrjes, jo i nxitjes së saj). Dhe pasojat nuk mbaruan aty. Shumë vite më vonë, në shtratin e vdekjes, Jakobi do t'i «bekojë» këta dy djem me fjalë të rënda: «Simeoni dhe Levi janë vëllezër... mallkuar qoftë zemërimi i tyre sepse ka qenë i furishëm... do t'i ndaj në Jakob dhe do t'i shpërndaj në Izrael» (49:5–7). Të dy fiset do të mbeteshin pa territor të bashkuar. Zemërimi i pakontrolluar la gjurmë në hartën e një kombi për shekuj. Vargjet 30–31: Dy përgjigje — dhe të dyja të gabuara Jakobi më në fund foli — por dëgjojeni ankesën e tij: «ju më keni futur në telashe, duke më bërë të urryer nga banorët e vendit... unë kam pak njerëz dhe do të më sulmojnë e do të më shkatërrojnë» (v. 30). Asnjë fjalë për Dinën. Asnjë fjalë për vrasjet. Asnjë fjalë për Perëndinë. Vetëm frikë për reputacionin dhe sigurinë e vet. Njeriu që heshti kur duhej të fliste, foli për gjënë e gabuar. Dhe përgjigja e vëllezërve mbyll kapitullin: «A duhej ta trajtonte motrën tonë si prostitutë?» (v. 31). Dhe këtu është gjëja e dhimbshme: ata kishin të drejtë në zemërimin e tyre dhe gabim të plotë në veprimin e tyre. Zemërimi për padrejtësinë ndaj motrës ishte i drejtë; masakra ishte krim. Kapitulli mbyllet me këtë pyetje pa përgjigje — dhe kjo është qëllimi: Bibla na lë me peshën e situatës, që të mësojmë. Të kesh të drejtë në ndjenjë nuk të jep të drejtë në veprim. 4. Fjalët Kyçe të Kapitullit «E poshtëroi» (v. 2). Folja origjinale anah — të shtypësh, të poshtërosh, të dhunosh. Është fjalë ligjore që tregon dhunë, jo marrëdhënie. E njëjta fjalë përdoret te Ligji i Përtërirë 22:29 dhe te 2 Samuelit 13:14 (Tamara). Bibla e emërton krimin me emrin e vet — nuk e zbut dhe nuk e fsheh. «Me mashtrim» (v. 13). Fjala origjinale mirmah — e treta herë në historinë e kësaj familjeje: Jakobi ndaj Isakut (27:35), Labani ndaj Jakobit (29:25), dhe tani bijtë e Jakobit ndaj Sikemit. Mëkati i pashëruar i prindërve bëhet mjeti i fëmijëve. Modeli u thye vetëm kur dikush u ndal para Perëndisë dhe zgjodhi ndryshe. «Gjë e neveritshme / marrëzi» (v. 7). Shprehja origjinale nevalah beJisrael — «marrëzi në Izrael». Kjo është hera e parë që shfaqet kjo shprehje, dhe do të përsëritet për krimet më të rënda morale (Gjykatësit 20:6; 2 Samuelit 13:12). Vini re: përdoret emri i ri «Izrael» — populli i Perëndisë ka standarde që bota nuk i ka. Ajo që bota e quan «çështje çmimi», Perëndia e quan marrëzi. «Më keni futur në telashe» (v. 30). Folja origjinale akar — të trazosh, të sjellësh fatkeqësi. Nga kjo rrënjë vjen edhe emri i luginës «Akor» — «lugina e telasheve» (Jozueu 7:26). Por ka një premtim të mrekullueshëm te Osea 2:15: Perëndia do ta bëjë «luginën e Akorit një derë shprese». Edhe telashet që krijojmë vetë, Ai di t'i kthejë në dyer. 5. Lidhja me Krishtin dhe Dhiatën e Re Ky kapitull na tregon dy rrugë të gabuara përballë së keqes: heshtjen e Jakobit dhe hakmarrjen e vëllezërve. Krishti na tregon të tretën. Ai as nuk heshti para padrejtësisë — përmbysi tavolinat e shfrytëzuesve në tempull (Gjoni 2:15) dhe i qortoi ashpër ata që shtypnin të vegjlit (Mateu 23) — as nuk u hakmor: «kur e fyenin, nuk e kthente fyerjen; kur vuante, nuk kërcënonte, por i dorëzohej Atij që gjykon drejtësisht» (1 Pjetrit 2:23). «Mos u hakmerrni për veten tuaj, o të dashur, por i jepni vend zemërimit të Perëndisë, sepse është shkruar: Mua më përket hakmarrja, unë do ta jap shpagimin, thotë Zoti». — Romakëve 12:19 Vini re: Pali nuk thotë se padrejtësia s'ka rëndësi. Thotë se drejtësia i përket Perëndisë — dhe Ai do ta japë. Simeoni dhe Levi e morën atë punë në duart e veta, dhe u bënë vetë kriminelë. Kur marrim drejtësinë në duart tona, shpesh e humbasim atë që po mbronim. Dhe ka edhe një hollësi që tregon hirin e Perëndisë. Levi — njëri nga dy vëllezërit e masakrës — u «shpërnda në Izrael» sipas fjalëve të Jakobit (49:7). Por si u shpërnda? Fisi i Levit u bë fisi i priftërinjve, i shpërndarë nëpër të gjitha qytetet e Izraelit për të mësuar Ligjin (Jozueu 21). Mallkimi u kthye në shërbesë. Nga fisi që dikur përdori shenjën e shenjtë si armë, dolën ata që ruanin gjërat e shenjta. Perëndia di t'i kthejë edhe gjurmët e mëkatit tonë në kanale bekimi — dhe kjo është shpresa e çdo familjeje me histori të rëndë. 6. Aplikimi për Ne Sot Zjarrfikësit e dinë një gjë: zjarri i vogël në kuzhinë shuhet me një batanije; po e lave me ujë kur ka vaj, e përhap. Reagimi i gabuar ndaj një problemi mund të jetë më shkatërrues se vetë problemi. Në Sikem kishte një krim — dhe reagimi e ktheu në një qytet të vdekur. Nga ky kapitull marrim: Së pari — mos hesht kur dikush lëndohet. Jakobi heshti kur bija e tij kishte më shumë nevojë për të. Heshtja para padrejtësisë nuk është paqe — është braktisje e viktimës. Nëse di për dikë që po lëndohet — në familje, në lagje, në kishë — mos prit që «të qetësohet vetë». Fol, mbro, kërko ndihmë ku duhet. Së dyti — pyet së pari për të lënduarin. Në gjithë kapitullin askush s'e pyeti Dinën si ishte. Të gjithë folën për nder, tokë dhe marrëveshje. Kur ndodh diçka e rëndë, pyetja e parë e besimtarit duhet të jetë: «si është ai që u lëndua dhe çfarë i duhet?» — jo «si duket kjo për ne». Së treti — zemërimi i drejtë nuk justifikon veprimin e gabuar. Simeoni dhe Levi kishin arsye të ndiheshin të zemëruar. Por zemërimi i tyre pa kufi shkatërroi një qytet dhe njollosi familjen për breza. Pali thotë: «Zemërohuni, por mos mëkatoni; dielli të mos perëndojë mbi zemërimin tuaj» (Efesianëve 4:26). Ndjenja mund të jetë e drejtë; veprimi duhet të jetë nën kontroll. Së katërti — mos e përdor të shenjtën si mjet. Vëllezërit e kthyen rrethprerjen — shenjën e besëlidhjes — në grackë. Sot e njëjta gjë ndodh kur feja përdoret për interes: emri i Perëndisë për të fituar besim, kisha për të bërë biznes, gjuha e besimit për të manipuluar. Kjo është ndër shthurjet më të rënda. Mbaje të shenjtën të shenjtë. Së pesti — bindja e pjesshme ka çmim të vërtetë. Perëndia tha «Bethel»; Jakobi ndaloi në Sikem. Kapitulli 34 është fatura. Nëse e di se Perëndia të ka thirrur diku dhe ti ke ndaluar «gati aty» — mos u qetëso me mendimin se je afër. Vazhdo. Ndalesat e rehatshme shpesh kushtojnë më shumë se rruga e vështirë. Së gjashti — lëri hakmarrjen Perëndisë. «Mua më përket hakmarrja» (Romakëve 12:19). Kjo s'do të thotë të mos kërkosh drejtësi përmes rrugëve të duhura — ligji, autoritetet, kisha. Do të thotë të mos e marrësh vetë shpagimin. Kur ne bëhemi gjykatës dhe ekzekutues njëkohësisht, humbasim veten. Beso se Perëndia sheh dhe se drejtësia e Tij nuk vonon kot. 7. Çfarë Mësojmë Nga Ky Kapitull Zanafilla 34 është kapitull pa heronj: një vajzë e lënduar që s'flet asnjë fjalë; një baba që hesht kur duhet të fliste dhe flet për gjënë e gabuar; dy vëllezër me zemërim të drejtë dhe veprim kriminal; një qytet i shkatërruar; dhe një familje e njollosur për breza. Perëndia nuk përmendet asnjëherë — sepse askush s'e pyeti. Ky është çmimi i ndalesës në Sikem. Dhe pikërisht pas këtij kapitulli, Perëndia do t'i thotë Jakobit: «çohu, ngjitu në Bethel» (35:1). Hiri nuk e la familjen aty ku e kishte çuar mëkati. Mbaje mend këtë varg «Zemërohuni, por mos mëkatoni» (Efesianëve 4:26). Zemërimi ndaj padrejtësisë mund të jetë i shenjtë; ajo që bëjmë me të përcakton nëse mbetet i tillë. PAQJA DHE HIRI I PERENDISE QOFTE MBI JU. ZOTI JU BEKOFTE