Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Zamek w Zamościu

Transcript

Zamek w Zamościu · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_01: Sto pomarańczy i pięćdziesiąt cytryn.
0:05
SPEAKER_01: Tyle owoców według zapisów, które cytuję Zamościopedia.
0:10
SPEAKER_01: Mieszczanie Zamojscy wręczyli młodemu ordynatowi Janowi Zamojskiemu,
0:16
SPEAKER_01: kiedy wrócił z podróży do Włoch.
0:19
SPEAKER_01: Zatrzymajcie się na chwilę przy tej liczbie, bo to nie jest zwykły prezent.
0:25
SPEAKER_01: Mówimy o czasach,
0:26
SPEAKER_01: kiedy cytryna w Polsce kosztowała tyle co dobry kożuch,
0:31
SPEAKER_01: a miasto leżało na samym skraju Rzeczpospolitej,
0:35
SPEAKER_01: tam gdzie kończyły się drogi, a zaczynał się dziki step.
0:41
SPEAKER_01: Ten sam człowiek,
0:42
SPEAKER_01: który wziął te owoce do ręki,
0:45
SPEAKER_01: kilkanaście lat później zamknął bramy przed królem szwedzkim.
0:51
SPEAKER_01: Kazał grać orkiestrze na murach w czasie oblężenia i podobno zaprosił wroga
0:56
SPEAKER_01: na ucztę pod murami przy stole bez krzeseł.
1:01
SPEAKER_01: Jeśli ktoś Wam kiedyś powie,
1:03
SPEAKER_01: że nazwa szwedzki stół wzięła się właśnie stąd,
1:07
SPEAKER_01: to uśmiechnijcie się,
1:08
SPEAKER_01: bo tak głosi jedna z wersji,
1:10
SPEAKER_01: powtarzana przez kurier historyczny,
1:13
SPEAKER_01: a historycy zwykle patrzą na takie etymologie z przymrużeniem oka.
1:19
SPEAKER_01: Z tej strony Dorota Szarnowska,
1:21
SPEAKER_01: a Ty słuchasz Art Perspective Podcast i dzisiaj zabieram Cię do Zamościa,
1:28
SPEAKER_01: a konkretnie do zamku, który właściwie jest pałacem.
1:33
SPEAKER_01: Choć tak go nazywano od początku,
1:36
SPEAKER_01: bo kanclerz Jan Zamoyski miał ambicje, żeby jego rezydencja była jednym i drugim.
1:44
SPEAKER_01: Opowiem Ci, jak wyglądał ten dom pełen obrazów, rzeźb i zapachu cynamonu.
1:52
SPEAKER_01: Kto w nim mieszkał?
1:53
SPEAKER_01: Z kim się kłócił?
1:55
SPEAKER_01: Jak żyli ludzie pod jego murami?
1:58
SPEAKER_01: Co jedli?
1:59
SPEAKER_01: Za co wieszano?
2:00
SPEAKER_01: A za co tylko chłostano?
2:03
SPEAKER_01: I czy Zamość był naprawdę tak bogaty, jak go dziś opisują przewodniki?
2:10
SPEAKER_01: Będzie dużo sztuki trochę plotek i kilka scen które po prostu trzeba sobie wyobrazić.
2:17
SPEAKER_01: Zacznijmy od początku bo wszystko zaczęło się od jednej decyzji i jednego człowieka.
2:25
SPEAKER_01: Jan Zamoyski, urodzony 19 maja 1542 roku w Skokówce, studiował w Padwie.
2:34
SPEAKER_01: Zrobił doktorat z prawa i został tam wybrany rektorem uniwersytetu.
2:40
SPEAKER_01: Co samo w sobie jest informacją, którą warto powtórzyć powoli.
2:45
SPEAKER_01: Młody Polak,
2:46
SPEAKER_01: który ma dwadzieścia kilka lat,
2:49
SPEAKER_01: zostaje rektorem jednego z najlepszych uniwersytetów Europy.
2:55
SPEAKER_01: Wrócił do kraju z głową pełną włoskich pomysłów,
2:59
SPEAKER_01: a Stefan Batory zrobił go kanclerzem i hetmanem wielkim koronnym,
3:06
SPEAKER_01: dodając na dokładkę rękę swojej siostrzenicy Gryzeldy Batorówny.
3:13
SPEAKER_01: Zamoyski nie lubił półśrodków.
3:16
SPEAKER_01: W 1578 roku zdecydował o budowie rezydencji,
3:22
SPEAKER_01: a prace trwały według zabytek.pl w latach 1579 do 1587 roku.
3:32
SPEAKER_01: A nawet czasem opracowania podają rok 86.
3:37
SPEAKER_01: Mamy tu pierwszą lekcję dla każdego kto czyta o historii sztuki.
3:42
SPEAKER_01: Daty z tamtych czasów rzadko są jednoznaczne,
3:46
SPEAKER_01: bo budowa nie kończyła się w jeden dzień tylko ciągnęła się jak remont w bloku,
3:52
SPEAKER_01: w którym kolejni sąsiedzi dokładają własne pomysły.
3:56
SPEAKER_01: A teraz mała podpowiedź w sprawie, czyli architekt.
4:01
SPEAKER_01: Bernardo Morando.
4:03
SPEAKER_01: Włoch spadły, który w Polsce zostanie na całe życie.
4:08
SPEAKER_01: Zaprojektował nie tylko pałac, ale całe miasto jako jeden spójny organizm.
4:16
SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie,
4:17
SPEAKER_01: że dzisiaj ktoś zakłada firmę,
4:20
SPEAKER_01: A potem projektuje od zera całą dzielnicę,
4:24
SPEAKER_01: w której będą mieszkać jego pracownicy, jego klienci i jego dzieci.
4:29
SPEAKER_01: Dodając do tego własny uniwersytet i własny bank.
4:35
SPEAKER_01: Tak właśnie wyglądał Zamość.
4:38
SPEAKER_01: Miasto zostało założone 10 kwietnia 1580 roku.
4:44
SPEAKER_01: A Stefan Batory potwierdził akt lokacji 12 czerwca tego samego roku.
4:51
SPEAKER_01: Układ tworzył pałac, akademia, kolegiata, ratusz na Rynku Wielkim oraz rynki solny i wodny.
5:01
SPEAKER_01: Stąd wzięło się porównanie do Padwy Północy, które powtarzają dziś wszystkie przewodniki.
5:09
SPEAKER_01: A Zamość trafił na listę UNESCO w 1992 roku.
5:13
SPEAKER_01: A jak wyglądał sam pałac?
5:18
SPEAKER_01: Według opisu serwisu zabytek.pl pierwotny budynek miał około 18,5 metra szerokości
5:25
SPEAKER_01: i prawie 56 metrów długości.
5:32
SPEAKER_01: Był dwupiętrowy i dominowała w nim czworoboczna wieża,
5:37
SPEAKER_01: coś w rodzaju renesansowego Belwederu,
5:41
SPEAKER_01: z którego można było patrzeć na miasto jak z mostka kapitańskiego.
5:47
SPEAKER_01: Z drugiej strony Inne źródła mówią o prostokącie długości około 60 metrów,
5:54
SPEAKER_01: więc różnice w pomiarach wynikają zapewne z różnych sposobów liczenia.
6:00
SPEAKER_01: Przed wschodnią fasadą znajdowały się dwie monumentalne kamienne
6:08
SPEAKER_01: lodzia i schody.
6:10
SPEAKER_01: A w odległości 27,5 metra stały dwa pawilony – mieszkalny i kuchenny.
6:17
SPEAKER_01: To szczegół,
6:18
SPEAKER_01: który bardzo lubię,
6:20
SPEAKER_01: bo pokazuje,
6:21
SPEAKER_01: że już na początku ktoś pomyślał, że kuchnia magnata nie może śmierdzieć w salonie.
6:28
SPEAKER_01: Całość otaczały mury z czterema basztami i brama zwrócona do miasta,
6:35
SPEAKER_01: a rezydencja była oddzielona od reszty osady własnymi fortyfikacjami.
6:42
SPEAKER_01: Zamoyski mieszkał więc w mieście,
6:46
SPEAKER_01: ale jednocześnie obok niego trochę jak właściciel zamku,
6:50
SPEAKER_01: który ma sąsiadów, ale nie musi ich spotykać na klatce schodowej.
6:56
SPEAKER_01: Skoro już wiemy, jak wyglądał dom z zewnątrz, czas przejść do tego, co było w środku.
7:04
SPEAKER_01: I tutaj muszę zacząć od zastrzeżenia,
7:09
SPEAKER_01: wnętrza renesansowego pałacu zachowały się bardzo słabo,
7:15
SPEAKER_01: bo budynek przechodził kolejne przebudowy,
7:18
SPEAKER_01: a potem służył jako magazyn, koszary i sąd.
7:23
SPEAKER_01: Z oryginalnej dekoracji przetrwały według zabytek.pl pięć mocno przebudowanych pieców.
7:33
SPEAKER_01: Gzymsy koronujące z motywami liści akantu w południowej oficynie,
7:39
SPEAKER_01: rozeta na suficie dawnej kaplicy na piętrze
7:43
SPEAKER_01: i fragmenty malowideł iluzjonistycznych czyli Trompe Loi
7:50
SPEAKER_01: na parterze północnego pawilonu.
7:53
SPEAKER_01: To trochę tak jakbyście próbowali odtworzyć cały film na podstawie trzech klatek.
7:59
SPEAKER_01: Resztę musimy dopowiedzieć sobie na podstawie źródeł pośrednich,
8:05
SPEAKER_01: a tych na szczęście jest całkiem sporo.
8:10
SPEAKER_01: Weźmy portrety.
8:12
SPEAKER_01: Zamojski jak każdy magnat tej epoki wiedział, że sztuka jest bronią.
8:20
SPEAKER_01: Portret miał pokazać, kim jesteś, ile masz lat i dlaczego powinni się ciebie bać.
8:27
SPEAKER_01: Więc dwór kanclerza zamawiał wizerunki rodziny i dostojników.
8:33
SPEAKER_01: Do dzisiaj w Muzeum Zamojskim można zobaczyć portrety Tomasza Zamojskiego,
8:39
SPEAKER_01: żyjącego w latach 1594 do 1638 roku.
8:41
SPEAKER_01: Jana sobie pana Zamojskiego,
8:49
SPEAKER_01: Jego żony Marii Kazimiery Darkin i jego siostry Gryzeldy Konstancji Wiśniowieckiej.
8:58
SPEAKER_01: Najważniejszym przedmiotem związanym z Akademią Zamojską jest berło
9:03
SPEAKER_01: z 1619 roku ufundowane przez Tomasza Zamojskiego,
9:09
SPEAKER_01: które strona muzeum nazywa najcenniejszym obiektem w kolekcji.
9:15
SPEAKER_01: Weźcie sobie to berło do ręki w wyobraźni.
9:19
SPEAKER_01: To jest przedmiot,
9:20
SPEAKER_01: który miał pokazać każdemu studentowi,
9:24
SPEAKER_01: że wchodzi do świata, w którym nauka ma swoje insygnia tak samo jak władza.
9:30
SPEAKER_01: Niezwykłym dopełnieniem są portrety trumienne,
9:34
SPEAKER_01: które pokazuje Muzeum Sakralne Katedry Zamojskiej.
9:38
SPEAKER_01: To gatunek właściwy dawnej Rzeczpospolitej,
9:42
SPEAKER_01: malowane zwykle na blasze, o kształcie dopasowanym do boku trumny.
9:48
SPEAKER_01: Bo na pogrzebie wieszano go przyzmarłym.
9:52
SPEAKER_01: Autor artykułu w naszym mieście nazywa je jednym z symboli dawnej szlacheckiej Rzeczpospolitej.
10:00
SPEAKER_01: I trudno się z tym nie zgodzić.
10:03
SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie pogrzeb w kolegiacie.
10:07
SPEAKER_01: Świece, kadzidło,
10:09
SPEAKER_01: Modlitwy i nagle widzicie twarz człowieka,
10:13
SPEAKER_01: który leży w trumnie,
10:15
SPEAKER_01: ale też patrzy na Was z blachy,
10:19
SPEAKER_01: jakby chciał sprawdzić, kto przyszedł, a kto udał, że nie mógł.
10:24
SPEAKER_01: Do tego gatunku należy portret Jana Sobiepana Zamońskiego z 1665 roku,
10:32
SPEAKER_01: którego autorem jest według źródeł Jacek Chylicki, nadworny malarz Ordynata.
10:40
SPEAKER_01: Zamościopedia dodaje zresztą,
10:42
SPEAKER_01: że atrybucja jest sporna, bo obok Chylickiego pojawia się nazwisko w.mantukowicza.
10:52
SPEAKER_01: Historycy sztuki są tu podzieleni i nie ma w tym nic dziwnego,
10:57
SPEAKER_01: bo malarzy dworskich często łączono po prostu z najbardziej znanym nazwiskiem,
11:04
SPEAKER_01: a pracownie działały zespołowo.
11:08
SPEAKER_01: Skoro mowa o sobie panie, musimy się zatrzymać, bo to postać, która zasługuje na osobny odcinek.
11:16
SPEAKER_01: Jan Zamoyski III Ordynat urodził się 9 kwietnia 1627 roku w Zamościu
11:24
SPEAKER_01: i umarł tam 7 kwietnia 1665 roku w wieku 38 lat.
11:33
SPEAKER_01: Po powrocie z Włoch zebrał wokół siebie dwór,
11:38
SPEAKER_01: w którym byli architekci, malarze, ogrodnicy i kapela.
11:43
SPEAKER_01: W 1643 roku według Zamościopedii zorganizował swoją kapelę do dziesięciu muzyków,
11:53
SPEAKER_01: choć sama strona zaznacza,
11:55
SPEAKER_01: że data wydaje się wczesna jak na tak młodego człowieka,
12:00
SPEAKER_01: więc traktujmy ją ostrożnie.
12:03
SPEAKER_01: Podarował kolegiacie obraz zwiastowania sprowadzony z Włoch i kazał odlać dzwon o imieniu Jan.
12:11
SPEAKER_01: Jego biblioteka należała do pierwszych w Polsce,
12:15
SPEAKER_01: które wyraźnie preferowały literaturę francuską,
12:19
SPEAKER_01: a około 50 publikacji zostało mu zadedykowanych,
12:24
SPEAKER_01: w tym utwory Andrzeja Morsztyna,
12:27
SPEAKER_01: tłumaczenie Tassa i traktat Giannotiego z 1650 roku wydany w Wenecji.
12:35
SPEAKER_01: To nie jest dwór prowincjonalnego wąsatego szlachcica.
12:40
SPEAKER_01: To jest coś na kształt małego europejskiego salonu.
12:45
SPEAKER_01: Najbardziej spektakularnym dowodem tego salonu jest teatr.
12:50
SPEAKER_01: Według zamościopedii polska premiera Cyda Cornella odbyła się właśnie
12:55
SPEAKER_01: na dworze sobie pana w 1660 roku.
12:59
SPEAKER_01: A artykuł w Kurierze Historycznym precyzuje,
13:03
SPEAKER_01: że 12 lutego 1660 roku grano prawdopodobnie nie samego Cyda,
13:11
SPEAKER_01: jak zanotował kronikarz Bazylij Rudomicz,
13:19
SPEAKER_01: To jest właśnie ten rodzaj niuansu, który bardzo lubię.
13:26
SPEAKER_01: Kronikarz zapisuje,
13:27
SPEAKER_01: że widział Cyda,
13:28
SPEAKER_01: a badacze po latach mówią, że widział coś, co było jego ciągiem dalszym.
13:34
SPEAKER_01: A więc nasz ówczesny widz pomylił taki sikiel z oryginałem.
13:39
SPEAKER_01: Tak jak dziś ktoś, kto mówi, że widział Matrixa, ale okazuje się, że oglądał drugą część.
13:46
SPEAKER_01: W 1663 roku wystawiono tam jeszcze według Zamościopedii Polskę napadniętą
13:54
SPEAKER_01: przez Szwedy, nazwaną polskim dramatem politycznym.
14:00
SPEAKER_01: Dwór miał więc swój teatr,
14:02
SPEAKER_01: swoją muzykę i swoje przedstawienia dla studentów,
14:06
SPEAKER_01: czyli coś w rodzaju prywatnej platformy streamingowej,
14:10
SPEAKER_01: tyle że żywej i z kandelabrami.
14:13
SPEAKER_01: Ale ten sam dwór miał drugą twarz i warto o niej powiedzieć.
14:20
SPEAKER_01: Kurier historyczny opisuje sobie pana jako człowieka,
14:23
SPEAKER_01: który lubił pić,
14:26
SPEAKER_01: ucztować i lubił towarzystwo kobiet,
14:30
SPEAKER_01: a morsztyn miał pisać nawet o haremie, który ordynat trzymał na dworze.
14:37
SPEAKER_01: Ten sam źródłowy artykuł mówi też o jego okrucieństwie.
14:42
SPEAKER_01: Podobno kiedy ksiądz prosił o ułaskawienie skazanego, sobie pan odmówił.
14:49
SPEAKER_01: Weszliśmy więc w moment,
14:50
SPEAKER_01: który zawsze mnie fascynuje,
14:52
SPEAKER_01: kiedy mecenas tuki okazuje się człowiekiem,
14:54
SPEAKER_01: którego dziś nazwalibyśmy trudnym szefem,
14:59
SPEAKER_01: a przy tym mamy tylko zapisy jednej strony,
15:01
SPEAKER_01: bo ordynat nie prowadził bloga, w którym tłumaczyłby swoje decyzje.
15:08
SPEAKER_01: Historycy muszą więc składać ten obraz z cudzych relacji, a one bywają sprzeczne.
15:17
SPEAKER_01: W 1658 roku,
15:19
SPEAKER_01: jak mówi życiorys,
15:20
SPEAKER_01: ożenił się z Marią Kazimierą Darkin,
15:24
SPEAKER_01: którą dziś znamy jako Marysieńkę, przyszłą żonę Jana Sobieskiego.
15:31
SPEAKER_01: Uroczystość odbyła się na Zamku Królewskim,
15:34
SPEAKER_01: a Zamościopedia dodaje,
15:37
SPEAKER_01: że wypito wtedy 300 beczek wina,
15:40
SPEAKER_01: co przy dzisiejszych cenach i dzisiejszych kacach brzmi jak legenda.
15:46
SPEAKER_01: Artykuł w Kurierze Historycznym zaznacza,
15:49
SPEAKER_01: że uczucie nie było odwzajemnione,
15:53
SPEAKER_01: a po śmierci Sobie Pana wdowa wyszła za Sobieskiego.
15:59
SPEAKER_01: Troje dzieci zmarło w niemowlęctwie, a ród sobie pana wygasł razem z nim.
16:07
SPEAKER_01: Jeśli chcecie sobie wyobrazić dramatyczny kontrast,
16:13
SPEAKER_01: to proszę bardzo,
16:14
SPEAKER_01: właśnie dom pełen obrazów,
16:16
SPEAKER_01: muzyki i teatru, a w nim cisza po dzieciach, których nie było komu portretować.
16:26
SPEAKER_01: Teraz przechodzimy do sceny,
16:28
SPEAKER_01: która jest moim zdaniem najlepszą zamońską historią i która pokazuje,
16:34
SPEAKER_01: jak sztuka i wojna mieszały się w jednym domu.
16:39
SPEAKER_01: Jest luty 1656 roku.
16:44
SPEAKER_01: Karol Gustaw, król szwedzki, idzie przez Rzeczpospolitą.
16:49
SPEAKER_01: A Zamoyski zamyka przed nim bramę miasta.
16:53
SPEAKER_01: Rozpoczyna się oblężenie.
16:56
SPEAKER_01: Według jednej z relacji sobie pan kazał orkiestrze grać na murach twierdzy,
17:02
SPEAKER_01: a kiedy król chciał dołączyć do uczty,
17:05
SPEAKER_01: ordynat podobno podjął go przy bogato zastawionym stole pod murami,
17:11
SPEAKER_01: na którym nie było krzeseł.
17:14
SPEAKER_01: Stąd jak powiada kurier historyczny, Miał wziąć się polski, szwedzki stół, czyli Buffet.
17:21
SPEAKER_01: To piękna opowieść, ale jak każda piękna opowieść wymaga ostrożności.
17:27
SPEAKER_01: Językoznawcy rzadko potwierdzają takie wyjaśnienia, a historycy dodają, że źródła są późne.
17:34
SPEAKER_01: Wiemy natomiast na pewno,
17:37
SPEAKER_01: że miasto się obroniło,
17:40
SPEAKER_01: I to nie po raz pierwszy,
17:41
SPEAKER_01: bo w 1648 roku wytrzymało oblężenie Kozaków i Tatarów,
17:48
SPEAKER_01: a w 1656 roku odparło Szwedów.
17:53
SPEAKER_01: Mury, które zaprojektował Morando okazały się lepsze niż armie.
18:00
SPEAKER_01: Ta obrona miała swoją cenę i tu wchodzimy w temat,
18:03
SPEAKER_01: który mnie bardzo interesuje, czyli zniszczenia i odbudowa.
18:10
SPEAKER_01: Z jednej strony serwis Zamość Info pisze o pożarze w 1658 roku,
18:18
SPEAKER_01: który zniszczył większość rezydencji i po którym odbudowano ją w stylu barokowym.
18:25
SPEAKER_01: Z drugiej strony zabytek.pl wskazuje, że barokową przebudowę rozpoczęto w 1685 roku.
18:34
SPEAKER_01: A w latach między 1989 a 1990 dodano kondygnację według projektu Linka.
18:42
SPEAKER_01: Kolejna wielka przebudowa nastąpiła w latach 1747 do 1752 roku,
18:50
SPEAKER_01: kiedy Jerzy Dekawę i Jan Bem przeprojektowali pałac,
18:56
SPEAKER_01: obniżyli wieżę do trzeciej kondygnacji i zlikwidowali artyki.
19:02
SPEAKER_01: To pokazuje,
19:02
SPEAKER_01: że pałac był czymś w rodzaju żywego organizmu,
19:06
SPEAKER_01: który zmieniał się razem z modą,
19:08
SPEAKER_01: tak jak dzisiejsze wnętrza zmieniają się razem z trendami z Pinteresta.
19:15
SPEAKER_01: Renesansowa wieża Gloriette zniknęła, bo w baroku wolano horyzontalne linie niż pionowe.
19:25
SPEAKER_01: Przejdźmy teraz do mieszkańców, bo pałac był tylko jednym z miejsc w tym mieście.
19:32
SPEAKER_01: Kto naprawdę tam mieszkał?
19:34
SPEAKER_01: Według tekstu o historii Zamościa
19:37
SPEAKER_01: na portalu roztocze.net.pl początkowo przywilej lokacyjny dopuszczał wyłącznie
19:45
SPEAKER_01: osadników katolickich, ale to szybko się zmieniło.
19:50
SPEAKER_01: W 1585 roku mogli się tam osiedlać Ormianie,
19:56
SPEAKER_01: Od 1588 roku Żydzi, a od 1589 roku Grecy.
20:05
SPEAKER_01: I według tego opracowania w mieście mieszkali przedstawiciele dwunastu narodowości.
20:12
SPEAKER_01: Bibliotekarze z Książnicy Zamojskiej precyzują, że 30 kwietnia 1585 roku
20:21
SPEAKER_01: Jan Zamoyski wydał przywilej,
20:23
SPEAKER_01: który wręczono Muratowi Jakubowiczowi Skafy i księdzu Krzysztofowi Kaustowi.
20:31
SPEAKER_01: Ormianie dostali takie same prawa jak inni mieszkańcy,
20:36
SPEAKER_01: ulgi podatkowe, osobne place na Rynku Wielkim i zgodę na budowę cerkwi.
20:43
SPEAKER_01: 9 stycznia 1589 roku
20:47
SPEAKER_01: Drugi przywilej powołał osobną gminę ormiańską z własnym wójtem, ławnikami i sądem.
20:55
SPEAKER_01: W XVII wieku mieszkało ich w Zamościu około 300,
20:59
SPEAKER_01: a w 1678 roku według tego samego opracowania stanowili 15% ludności.
21:08
SPEAKER_01: Jeździli po towary do Turcji,
21:11
SPEAKER_01: Wenecji,
21:11
SPEAKER_01: Londynu i Lizbony,
21:14
SPEAKER_01: a niektórzy zasiadali w Radzie Miejskiej jako burmistrzowie, ławnicy i pisarze.
21:21
SPEAKER_01: Do dziś widzimy ich ślady w kamienicach na rynku,
21:25
SPEAKER_01: takich jak pod aniołem,
21:27
SPEAKER_01: pod małżeństwem czy dom złotnika Abramowicza,
21:32
SPEAKER_01: który był i to wyjątkowo urocza informacja, Zięciem Bernarda Morando.
21:39
SPEAKER_01: Czyli architekt miasta zostawił po sobie nie tylko plan,
21:43
SPEAKER_01: ale i rodzinę, która wrosła w nie jak korzenie.
21:47
SPEAKER_01: Muzeum Zamońskie mieści się w ormiańskich kamienicach z początku XVII wieku
21:53
SPEAKER_01: i można tam zobaczyć salon ormiański z alkową,
21:57
SPEAKER_01: a także,
21:58
SPEAKER_01: jak podaje strona muzeum,
21:59
SPEAKER_01: meble, obrazy, rzeźby i rzemiosło typowe dla zamożnych domów patrycjuszowskich.
22:08
SPEAKER_01: Ormianie byli więc w Zamościu trochę jak Wenecjanie nad Dniestrem.
22:14
SPEAKER_01: Byli kupcami, którzy przywieźli ze sobą gust, a gust wiązał się z pieniędzmi.
22:21
SPEAKER_01: Teraz druga wspólnota, którą trzeba omówić uczciwie.
22:25
SPEAKER_01: Zamościopedia podaje, że 26 lutego 1588 roku Zamojski wydał przywilej dla Żydów sefardyjskich.
22:36
SPEAKER_01: A w ciągu pół wieku osiedliło się około 40 rodzin,
22:41
SPEAKER_01: głównie z Włoch, a także z Turcji, Hiszpanii i Portugalii.
22:46
SPEAKER_01: Mogli handlować klejnotami, srebrem, złotem, suknem i korzeniami.
22:53
SPEAKER_01: Leczyć, wybierać własne władze i budować synagogę oraz cmentarz.
23:00
SPEAKER_01: Nosili, co ciekawe, według polecenia zamojskiego Stroje bez wyróżniających znaków.
23:09
SPEAKER_01: Była jednak druga strona.
23:12
SPEAKER_01: W 1631 roku studenci i tłum porwali jedenastoletnią córkę doktora Jozuego,
23:22
SPEAKER_01: a dziewczynkę ochrzczono 6 czerwca w obecności Ordynata.
23:27
SPEAKER_01: W 1670 roku studenci wybili szyby w dziesięciu żydowskich domach A
23:33
SPEAKER_01: gdy żydowski chłopiec uderzył Ormianina,
23:36
SPEAKER_01: aresztowano władzę gminy, która musiała zapłacić 2000 zł i 14 zwojów tkaniny.
23:46
SPEAKER_01: W 1711 roku obwiniono Żydów o epidemię i wypędzono ich z twierdzy.
23:53
SPEAKER_01: Zamość Nie był więc krainą idealnej tolerancji,
23:58
SPEAKER_01: choć w porównaniu z wieloma miastami tej epoki dawał więcej swobód niż odbierał.
24:06
SPEAKER_01: W 1764 roku mieszkało tu 1905 Żydów,
24:11
SPEAKER_01: a gmina Zamońska stała się ośrodkiem antychasydzkim, a potem Haskali.
24:18
SPEAKER_01: Skoro już wiemy kto mieszkał, pytanie na które chcę odpowiedzieć brzmi.
24:24
SPEAKER_01: Czy Zamość był bogaty?
24:28
SPEAKER_01: Odpowiedź brzmi bardzo, ale nierówno.
24:33
SPEAKER_01: Ordynacja ustawiona w 1589 roku
24:37
SPEAKER_01: za zgodą Sejmu obejmowała według strony Muzeum Zamojskich w Kozłówce 12 miast
24:46
SPEAKER_01: i 612 wsi.
24:48
SPEAKER_01: A dobra nie mogły być sprzedane, tylko przechodziły na najstarszego syna.
24:54
SPEAKER_01: Za sobie pana dochody ordynacji dochodziły według zamościopedii do 190 tysięcy złotych rocznie.
25:04
SPEAKER_01: Ale ordynat wydawał też ogromne sumy utrzymując własne wojsko kwarciane
25:11
SPEAKER_01: i prowadząc wyprawę na Moskwę w 1660 roku.
25:17
SPEAKER_01: Dla porównania ławnik czy rzemieślnik Mogli o takich kwotach tylko marzyć.
25:27
SPEAKER_01: W 1601 roku Zamoyski utworzył bank pobożny,
25:31
SPEAKER_01: który udzielał pożyczek ubogim,
25:34
SPEAKER_01: co jest jednym z pierwszych tego typu pomysłów w kraju.
25:39
SPEAKER_01: Miasto miało prawo do trzech jarmarków rocznie i cechów,
25:45
SPEAKER_01: A w XVIII wieku kupcy ormiańscy i żydowscy mieli kontakty z Amsterdamem,
25:51
SPEAKER_01: jak ci bracia de Vessonowie, którzy w 1677 roku poręczali wykup jeńców tureckich.
25:59
SPEAKER_01: Takie nazwiska zostawiają w źródłach ślad wielkiego handlu, ale pieniądze były też kruche.
26:07
SPEAKER_01: Częste wojny w drugiej połowie XVII wieku Jak zapisali autorzy opracowania
26:14
SPEAKER_01: o Ormianach zmniejszyły liczbę ludności,
26:18
SPEAKER_01: a w 1738 roku ordynat Tomasz Antoni Zamoyski zniósł odrębną gminę ormiańską,
26:28
SPEAKER_01: włączając jej sądy do Trybunału Zamoyskiego.
26:33
SPEAKER_01: Podobnie żydowska gmina płaciła w 1656 roku 18% podatku,
26:41
SPEAKER_01: choć była mniej liczna niż inne,
26:43
SPEAKER_01: bo miasto stało się dla ordynata kasą na czas wojny.
26:48
SPEAKER_01: Stąd obraz miasta jest wielowarstwowy.
26:52
SPEAKER_01: Dla jednych Zamość oznaczał wypełnione spiżarnie i pozłacane ramy obrazów,
26:58
SPEAKER_01: Dla innych płacenie za obronę miasta, którego mury chroniły również ordynata.
27:05
SPEAKER_01: A jak żyło się na co dzień?
27:07
SPEAKER_01: Muszę tu uczciwie powiedzieć,
27:10
SPEAKER_01: że bezpośrednio nie znalazłam źródeł
27:14
SPEAKER_01: o codziennych jedzeniu zwykłych mieszkańców Zamościa.
27:18
SPEAKER_01: Mamy tutaj niewiele informacji,
27:19
SPEAKER_01: więc opieram się na tym,
27:20
SPEAKER_01: co zostało zapisane przy okazji uroczystości i opisów dworu.
27:26
SPEAKER_01: Włoski sekretarz legata papieskiego Bonifacio Vanocci opisał
27:32
SPEAKER_01: w 1596 roku Zamoyskiego jako człowieka znającego kilka języków,
27:38
SPEAKER_01: którego nazywano wielkim tolerantem.
27:42
SPEAKER_01: Muzeum w Kozłówce dodaje, że kanclerz słynął z gościnności, dobrej kuchni i wyśmienitych win.
27:50
SPEAKER_01: Utrzymywał kapelę, która grała podczas posiłków i ubierał się po rusku.
27:57
SPEAKER_01: To nie jest tylko obraz stołu, to jest obraz teatru, w którym jedzenie ma swoją scenografię.
28:05
SPEAKER_01: Potem mamy już wspomniane cytryny i pomarańcze,
28:07
SPEAKER_01: odmieszczan dla sobie pana, 300 beczek wina na weselu i stół bez krzeseł pod murami.
28:14
SPEAKER_01: Codzienna dieta w większości mieszkańców to prawdopodobnie chleb,
28:21
SPEAKER_01: Kasza, kapusta, ryby, piwo i miód, jak w innych miastach Rzeczpospolitej.
28:28
SPEAKER_01: Ale to jest moja interpretacja, a nie cytat z zamojskiego rachunku.
28:34
SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie więc w środę w Zamościu około roku 1640,
28:41
SPEAKER_01: a rano dzwoni dzwon kolegiaty,
28:44
SPEAKER_01: student Akademii biegnie na wykład z łaciny,
28:48
SPEAKER_01: Ormiański kupiec otwiera sklep w kamienicy na rynku,
28:53
SPEAKER_01: a z pawilonu kuchennego pałacu ciągnie zapach pieczonego mięsa i korzeni.
28:59
SPEAKER_01: Po drugiej stronie miasta Arabin kłóci się z rajcą o ceny sukna,
29:06
SPEAKER_01: a przy ratuszu rozległa się hałas, bo ktoś właśnie został złapany na kradzieży.
29:13
SPEAKER_01: Mamy tu cały spektakl,
29:15
SPEAKER_01: który można oglądać z jednego miejsca,
29:18
SPEAKER_01: gdybyśmy stanęli na rynku z dobrą pamięcią i słabą orientacją czasową.
29:25
SPEAKER_01: Teraz o rzeczach mniej przyjemnych, czyli o przestępstwach.
29:32
SPEAKER_01: Muszę zacząć od zastrzeżenia,
29:35
SPEAKER_01: dobrych szczegółowych statystyk kryminalnych dla samego Zamościa nie znalazłam
29:40
SPEAKER_01: w żadnych ze źródeł.
29:42
SPEAKER_01: które mogłabym tu rzetelnie zacytować.
29:46
SPEAKER_01: Wiem natomiast,
29:46
SPEAKER_01: że artykuł w naszym mieście opisuje staropolski Zamość jako miasto,
29:50
SPEAKER_01: w którym dochodziło do wielu występków,
29:54
SPEAKER_01: a jego tytuł Kucharz skrócony o głowę obiecuje opowieść o kucharzu,
30:01
SPEAKER_01: który za coś zapłacił głową.
30:04
SPEAKER_01: Sam tekst trochę dla mnie niejasny, więc nie przytoczę tutaj szczegółów.
30:08
SPEAKER_01: Mogę za to powiedzieć,
30:10
SPEAKER_01: jak wyglądała przestępczość w miastach Korony z XVII wieku,
30:14
SPEAKER_01: bo historycy badają ją na podstawie książek kryminalnych,
30:19
SPEAKER_01: np. w pracy Bożeny Popiołek.
30:22
SPEAKER_01: Z tych badań wynika,
30:23
SPEAKER_01: że najczęstszym przestępstwem była kradzież,
30:28
SPEAKER_01: a na drugim miejscu zabójstwo, które często towarzyszyło rabunkom.
30:34
SPEAKER_01: W Krakowie blisko 75% skazanych za kradzież dostawało karę śmierci.
30:41
SPEAKER_01: W Poznaniu około 30%, a w Europie Zachodniej 20-25%.
30:48
SPEAKER_01: Choć autor artykułu w Histmagu zaznacza,
30:52
SPEAKER_01: że wyniki z Rzeczpospolitej mogą być zawyżone,
30:56
SPEAKER_01: bo zachodnie księgi prowadzono skrupulatniej.
31:00
SPEAKER_01: Kary to śmierć, kuna,
31:03
SPEAKER_01: pręgierz,
31:04
SPEAKER_01: banicja i chłosta wykonywane oczywiście publicznie, zwykle na głównym placu miasta.
31:11
SPEAKER_01: Za fałszowaniem monet w III Statucie Litewskim z 1588 roku przewidziano spalenie,
31:19
SPEAKER_01: a w XVII wieku skazywano winnych na śmierć w męczarniach.
31:24
SPEAKER_01: Tortury stosowano,
31:25
SPEAKER_01: żeby wymusić przyznanie się do winy,
31:29
SPEAKER_01: A stosowano przypalanie świecą, śruby na kciuki czy tak zwane hiszpańskie buty.
31:36
SPEAKER_01: Wiecie co to hiszpańskie buty?
31:38
SPEAKER_01: Hiszpańskie buty to dawne narzędzie tortur i przesłuchań polegające na miażdżeniu
31:45
SPEAKER_01: lub przebijaniu stóp goleni albo łydek ofiary.
31:51
SPEAKER_01: No nie za fajny i na pewno bardzo bolesny.
31:56
SPEAKER_01: Jeśli myślicie,
31:57
SPEAKER_01: że wtedy sąd był szybki, to macie rację, ale szybkość nie oznaczała sprawiedliwości.
32:03
SPEAKER_01: W Zamościu mamy kilka wyraźnych śladów tego świata.
32:06
SPEAKER_01: Ratusz, jak informuje przewodnik,
32:08
SPEAKER_01: był strażnicą,
32:09
SPEAKER_01: więzieniem i targowiskiem jednocześnie,
32:12
SPEAKER_01: a dziś można zobaczyć w nim XIX-wieczną cele z więźniem na pryczy,
32:19
SPEAKER_01: skutym kulą i łańcuchem.
32:22
SPEAKER_01: Dochodzi do tego sprawa Ordynata,
32:24
SPEAKER_01: który miał być nieugięty w kwestii wyroków,
32:28
SPEAKER_01: jak powiedziałam wam przy sobie, panie,
32:31
SPEAKER_01: oraz sprawy z 1631 roku i z 1670,
32:36
SPEAKER_01: o których mówiłam, dotyczące napaści studentów na ludność żydowską.
32:42
SPEAKER_01: Więc mamy obraz miasta,
32:44
SPEAKER_01: w którym prawo miało twarz Ordynata,
32:47
SPEAKER_01: ławników i woźnych, ale też studentów, Którzy w razie czego brali je we własne ręce.
32:55
SPEAKER_01: No dobra, ale wróćmy teraz do sztuki, bo jest jeszcze kilka rzeczy, które chcę Wam opowiedzieć.
33:02
SPEAKER_01: Kolegiata Zamojska,
33:04
SPEAKER_01: dziś katedra,
33:05
SPEAKER_01: została zaprojektowana przez Morando na wzór włoskich kościołów z XV i XVI wieku
33:09
SPEAKER_01: i konsekrowana w 1637 roku.
33:11
SPEAKER_01: Była mauzoleum rodu Zamojskich.
33:19
SPEAKER_01: W kaplicy Zamojskiej znajduje się czarna marmurowa płyta nagrobna Jana Zamojskiego,
33:26
SPEAKER_01: materiał rzadki i efektowny,
33:28
SPEAKER_01: który mówi o tym, że kanclerz chciał pozostać w pamięci również po śmierci.
33:36
SPEAKER_01: Od 1992 roku
33:37
SPEAKER_01: po utworzeniu diecezji zamojsko-lubaczowskiej kolegiata ma rangę katedry,
33:44
SPEAKER_01: a Muzeum Sakralne otwarte w marcu 1987 roku
33:49
SPEAKER_01: Z inicjatywy Jana Tomasza Zamońskiego,
33:53
SPEAKER_01: czyli ostatniego ordynata,
33:55
SPEAKER_01: przechowuje między innymi Albę Koronacyjną Króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego,
34:02
SPEAKER_01: szaty liturgiczne z XVI i XVII wieku, naczynia i relikwiarze.
34:09
SPEAKER_01: Jest też ciborium ufundowane przed 1605 rokiem,
34:16
SPEAKER_01: Przez Jana Zamojskiego i jego żonę Barbarę Tarnowską.
34:22
SPEAKER_01: Kiedy patrzymy na te przedmioty widzimy,
34:25
SPEAKER_01: że sztuka w Zamościu nie była luksusem dla zabawy,
34:28
SPEAKER_01: tylko językiem władzy, wiary, no i pamięci.
34:35
SPEAKER_01: Mamy też sztukę, która nie przetrwała.
34:39
SPEAKER_01: Muzeum Zamojskich w Kozłówce wspomina o obrazie Jana Matejki przedstawiającym scenę
34:46
SPEAKER_01: z Byczyny,
34:47
SPEAKER_01: kiedy Zamojski
34:48
SPEAKER_01: w styczniu 1588 roku pokonał wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga i wziął go
34:57
SPEAKER_01: do niewoli.
34:59
SPEAKER_01: Obraz wisiał nad kredensem w jadalni pałacu w Kozłówce i zaginął niestety
35:04
SPEAKER_01: w czasie II wojny światowej.
35:07
SPEAKER_01: To jest dla mnie jeden z najbardziej bolesnych przykładów.
35:11
SPEAKER_01: Wiemy, że wisiał, wiemy gdzie, ale nie możemy go zobaczyć.
35:16
SPEAKER_01: Zostały nam za to portrety pędzla Józefa Buchbindera z 1890 roku.
35:27
SPEAKER_01: W tym jeden o wymiarach 299x172 cm,
35:34
SPEAKER_01: na którym kanclerz stoi w czerwonym żupanie i płaszczu,
35:39
SPEAKER_01: trzymając ozdobioną klejnotami buławę.
35:44
SPEAKER_01: Drugi pokazuje go przy stole z księgami,
35:46
SPEAKER_01: dokumentami i pieczęciami
35:48
SPEAKER_01: z łacińskim napisem identyfikującym kanclerza Królestwa Polskiego.
35:54
SPEAKER_01: Zwróćcie uwagę,
35:55
SPEAKER_01: że oba te obrazy to późne XIX-wieczne
36:01
SPEAKER_01: arcydzieła namalowane dla pokolenia,
36:03
SPEAKER_01: które potrzebowało bohatera.
36:07
SPEAKER_01: Zamoyski w Czerwonym Żupanie jest więc tak samo portretem Zamoyskiego,
36:12
SPEAKER_01: jak i portretem XIX-wiecznej tęsknoty za wielkością.
36:18
SPEAKER_01: Co stało się z samym pałacem?
36:21
SPEAKER_01: Wiek XIX nie był dla niego łaskawy.
36:25
SPEAKER_01: W 1821 roku miasto zostało upaństwowione,
36:31
SPEAKER_01: a serwis Zamość Info pisze,
36:32
SPEAKER_01: że rodzina sprzedała pałac razem z miastem skarbowi państwa.
36:38
SPEAKER_01: Twierdza kapitulowała 21 listopada 1831 roku jako ostatnia w kraju,
36:47
SPEAKER_01: a pałac służył wojsku jako magazyn i koszary.
36:52
SPEAKER_01: Po 1918 roku mieściły się tu władze sądownicze.
36:57
SPEAKER_01: W czasie II wojny światowej funkcjonował tutaj szpital,
37:02
SPEAKER_01: a od 1950 roku kompleks ponownie przystosowano na potrzeby wymiaru sprawiedliwości.
37:10
SPEAKER_01: W 1975 roku
37:14
SPEAKER_01: Przeprowadzono kompleksową renowację pałacu i pawilonów.
37:20
SPEAKER_01: Dostęp do zabytku jest,
37:22
SPEAKER_01: jak zaznacza zabytek.pl,
37:25
SPEAKER_01: ograniczony,
37:26
SPEAKER_01: co oznacza, że w środku zazwyczaj nie zobaczycie wystaw, tylko sądowe korytarze.
37:33
SPEAKER_01: Z drugiej strony przed pałacem stoi od 2005 roku pomnik Jana Zamońskiego na koniu,
37:41
SPEAKER_01: odsłonięty w 400 rocznicę śmierci kanclerza.
37:46
SPEAKER_01: I tak oto dom,
37:48
SPEAKER_01: w którym grano cyda i podawano cytryny,
37:52
SPEAKER_01: stał się miejscem, gdzie rozstrzyga się spory o alimenty.
37:58
SPEAKER_01: Zanim zamkniemy tę opowieść, chcę wrócić do początku.
38:02
SPEAKER_01: Pomarańcze i cytryny,
38:04
SPEAKER_01: które podarowano ordynatowi są dla mnie symbolem czegoś ważniejszego niż przysmak.
38:12
SPEAKER_01: To był gest miasta,
38:13
SPEAKER_01: które chciało powiedzieć jesteśmy twoi,
38:16
SPEAKER_01: ale też jesteśmy bogaci, bo stać nas na rzeczy, których nie ma nawet w Lublinie.
38:25
SPEAKER_01: Dwa dziesięciolecia później ten sam ordynat zamknął bramy przed królem
38:29
SPEAKER_01: i kazał grać muzykę pod ostrzałem.
38:32
SPEAKER_01: Obie sceny łączy jedno, że w Zamościu estetyka była zawsze częścią polityki.
38:40
SPEAKER_01: Obraz, muzyka, teatr, uczta,
38:45
SPEAKER_01: nawet stół bez krzeseł – wszystko było spektaklem,
38:49
SPEAKER_01: który miał powiedzieć światu, kim jest gospodarz.
38:53
SPEAKER_01: Dlatego sztuka zamońska jest dla mnie tak ciekawa.
38:57
SPEAKER_01: Nie dlatego,
38:58
SPEAKER_01: że przetrwało jej niewiele,
39:00
SPEAKER_01: tylko dlatego,
39:01
SPEAKER_01: że była tak mocno wplątana w życie,
39:03
SPEAKER_01: że trudno ją oddzielić od jedzenia, wojny i plotek.
39:10
SPEAKER_01: A jeśli chcecie zobaczyć to wszystko na własne oczy, mam dla was kilka praktycznych wskazówek.
39:16
SPEAKER_01: Jestem co roku w Zamościu i Muzeum Zamojskie
39:21
SPEAKER_01: przy ulicy Ormiańskiej 30 przygotowuje się do setnej rocznicy istnienia w 2026 roku,
39:31
SPEAKER_01: a jego ekspozycja pokazuje portrety zamojskich,
39:34
SPEAKER_01: berło Akademii z 1619 roku i wnętrza ormiańskich kamienic.
39:41
SPEAKER_01: Muzeum Sakralny Katedry Zamońskiej przy ulicy Kolegiackiej,
39:45
SPEAKER_01: jak podaje relacja w naszym mieście,
39:47
SPEAKER_01: w sezonie wakacyjnym jest czynne od wtorku do niedzieli, w godzinach od 12 do 16.
39:55
SPEAKER_01: Wstęp jest dobrowolną ofiarą, a poza sezonem godziny warto sprawdzić na miejscu.
40:02
SPEAKER_01: Dla pewności sprawdźcie zawsze aktualne godziny, bo informacje, które cytuję mogą się zmienić.
40:11
SPEAKER_01: Na koniec mam do Was prośbę,
40:13
SPEAKER_01: jeśli ten odcinek sprawił,
40:14
SPEAKER_01: że chcecie spojrzeć na Zamość jak na teatr,
40:17
SPEAKER_01: w którym sztuka i polityka grają tę samą scenę,
40:23
SPEAKER_01: zostawcie mi opinię pod wideo,
40:25
SPEAKER_01: w której słuchacie podcastów i zasubskrybujcie Art Perspective,
40:29
SPEAKER_01: żeby nie przegapić kolejnych historii.
40:32
SPEAKER_01: A Zamojscy pojawią się jeszcze w kolejnych odcinkach.
40:37
SPEAKER_01: Podzielcie się odcinkiem z kimś,
40:38
SPEAKER_01: kto lubi podróże i stare mury,
40:41
SPEAKER_01: a w komentarzach napiszcie,
40:43
SPEAKER_01: jakie miasto albo jaki zamek mam wziąć na warsztat następnym razem.
40:48
SPEAKER_01: Dziękuję, że byliście razem ze mną, no i do usłyszenia wkrótce.
40:52
SPEAKER_01: Cześć!
40:53
[music]