Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Marginalia cz. 1: skąd dziwactwa w średniowiecznych manuskryptach?

Transcript

Marginalia cz. 1: skąd dziwactwa w średniowiecznych manuskryptach? · Art Perspective – podcast o sztuce

0:03
SPEAKER_00: większość
0:03
SPEAKER_00: z nas wyobraża sobie średniowiecznych mnichów jako śmiertelnie poważne postacie,
0:10
SPEAKER_00: które całe dnie spędzają na modlitwie i mechanicznym kopiowaniu świętych ksiąg.
0:17
SPEAKER_00: Tymczasem te księgi skrywają sceny,
0:21
SPEAKER_00: które dzisiaj z miejsca dostałyby łatkę treści dla dorosłych.
0:27
SPEAKER_00: ale zanim do tego dojdziemy muszę ci powiedzieć czym w ogóle były te księgi
0:32
SPEAKER_00: bo bez tego nie zrozumiesz dlaczego to wszystko jest takie niesamowite ja nazywam
0:40
SPEAKER_00: się dorota szarnowska a to jest art perspective podcast podcast w którym patrzymy
0:46
SPEAKER_00: na sztukę troszeczkę inaczej niż w szkolnych podręcznikach a dzisiaj zabieram was
0:52
SPEAKER_00: na marginesy dosłownie
0:55
SPEAKER_00: zacznijmy od kosztów jedna bogato iluminowana księga
1:01
SPEAKER_00: w średniowieczu kosztowała tyle co gospodarcze zabudowania na farmie albo
1:07
SPEAKER_00: i nawet cała farma jeśli zlecono naprawdę luksusowe wykonanie
1:13
SPEAKER_00: Pergamin,
1:14
SPEAKER_00: na którym pisano był wytwarzany ze skóry zwierzęcej najczęściej owczej
1:20
SPEAKER_00: lub cielęcej Ten najwyższej jakości zwany welinem pochodził ze skóry nowonarodzonych
1:28
SPEAKER_00: lub martwych cieląt
1:31
SPEAKER_00: i był tak cieniutki
1:32
SPEAKER_00: że niemal przepuszczał światło podstawowa warstwa kosztów to był pergamin a
1:38
SPEAKER_00: do wytworzenia jednej grubszej księgi potrzeba było skóry całego stada owiec
1:46
SPEAKER_00: do tego dochodziły barwniki z których część była dosłownie toksyczna czerwień
1:52
SPEAKER_00: z rtęci błękit z lapis lazuli sprowadzanego z Afganistanu
1:58
SPEAKER_00: i złoto złocenia wykonywano płatkami prawdziwego złota które przyklejano do strony
2:05
SPEAKER_00: a następnie polerowano twardym kamieniem uzyskując efekt trójwymiarowego blasku
2:13
SPEAKER_00: odbijającego światło świecy
2:16
SPEAKER_00: produkcja jednej księgi to była praca wielu rąk
2:21
SPEAKER_00: przez wiele miesięcy pergaminiarzy skrybów iluminatorów introligatorów cały łańcuch
2:31
SPEAKER_00: wykwalifikowanych rzemieślników każdy płatny osobno powstawanie księgi to było
2:37
SPEAKER_00: przedsięwzięcie wymagające ścisłej współpracy między różnymi cechami rzemieślniczymi
2:44
SPEAKER_00: to jest punkt wyjścia do całej tej historii bo kiedy mamy tę wiedzę w głowie
2:50
SPEAKER_00: kiedy naprawdę rozumiemy ile kosztowała jedna strona pergaminu jeden inicjał
2:58
SPEAKER_00: ze złota albo jedna miniatura to pytanie dlaczego ktokolwiek rysował
3:04
SPEAKER_00: na tych stronach dziwaczne groteski zamiast skupić się
3:07
SPEAKER_00: na tekście nabiera zupełnie innego ciężaru
3:12
SPEAKER_00: To nie były bazgroły znudzonego ucznia w zeszycie matematyki.
3:17
SPEAKER_00: To były świadome, przemyślane decyzje podejmowane na przedmiotach wartych fortunę.
3:24
SPEAKER_00: I właśnie o tych decyzjach jest ten odcinek.
3:28
SPEAKER_00: Zjawisko, o którym mówimy to marginalia od łacińskiego margines czyli brzeg strony.
3:37
SPEAKER_00: w technicznym sensie to wszelkie ilustracje notatki lub dekoracje umieszczane
3:43
SPEAKER_00: na obrzeżach rękopisów ale gdy historycy sztuki mówią
3:48
SPEAKER_00: o średniowiecznych marginaliach mają
3:51
SPEAKER_00: na myśli coś znacznie bardziej niezwykłego są to te wszystkie dziwaczne groteskowe
3:58
SPEAKER_00: często szokujące sceny
4:00
SPEAKER_00: które pojawiają się tuż obok tekstów liturgicznych prawnych czy modlitewnych
4:06
SPEAKER_00: rycerz walczący ze ślimakiem królik prowadzący człowieka
4:11
SPEAKER_00: na szubienicę zakonnica zbierająca z drzewa owoce
4:16
SPEAKER_00: o bardzo specyficznym kształcie małpa odprawiająca mrze to wszystko jest prawdziwe
4:25
SPEAKER_00: uwiecznione wieki temu na stronach najdroższych ksiąg Europy
4:30
SPEAKER_00: Jednym z najważniejszych rękopisów od którego zawsze zaczyna się rozmowa
4:35
SPEAKER_00: o marginaliach jest psał też Lutrela Powstał w Anglii około 1320 lub 1340 roku
4:45
SPEAKER_00: na zlecenie Sir Lutrela Pana na Włościach Irnam w Lincolnshire
4:52
SPEAKER_00: psałtesz to księga psalmów 150 starotestamentowych pieśni
4:57
SPEAKER_00: które stanowiły codzienną modlitwę zarówno duchownych jak i świeckich
5:02
SPEAKER_00: z wyższych sfer psałtesz Lutrela zawiera setki obrazów marginalnych
5:08
SPEAKER_00: i badepage ilustracji w dolnych partiach strony
5:12
SPEAKER_00: które wykazują zdumiewającą twórczą różnorodność co konkretnie można tam zobaczyć
5:21
SPEAKER_00: Marginalia roją się od grotesek hybryd
5:25
SPEAKER_00: i roliers nasyconych symboliką religijną często kontrastujących boski porządek
5:32
SPEAKER_00: z piekielnym chaosem Jest scena z damą trzymająca
5:37
SPEAKER_00: na smyczy wiewiórkę jako zwierzę domowe
5:40
SPEAKER_00: jest małpa siedząca na kozie i trzymająca sowę jest biskup ukazany w sposób
5:48
SPEAKER_00: który historycy sztuki
5:49
SPEAKER_00: do dziś opisują ostrożnie jako nieprzyzwoity są hybrydy stworzenia zbudowane
5:56
SPEAKER_00: z części kilku zwierząt i fragmentów ludzkiego ciała wyglądające
6:02
SPEAKER_00: jak efekt nocnego koszmaru
6:04
SPEAKER_00: który ktoś postanowił skrupulatnie uwiecznić złotym pędzlem
6:10
SPEAKER_00: co ciekawe nawet
6:11
SPEAKER_00: w tym chaosie kryje się logika herbowe symbole rodziny Luttrell są wplecione
6:17
SPEAKER_00: bezpośrednio w marginalny nieporządek tworząc złożoną ramę tożsamościową
6:23
SPEAKER_00: dla całego rękopisu
6:24
SPEAKER_00: i jego fundatora cał też nie był więc tylko modlitewnikiem był manifestem statusu
6:33
SPEAKER_00: obiektem który mówił popatrz na co mnie stać
6:38
SPEAKER_00: i tu pojawia się fundamentalne pytanie, które historycy sztuki zadają od ponad 100 lat.
6:46
SPEAKER_00: Dlaczego te groteski w ogóle tam są?
6:50
SPEAKER_00: Co oznaczają?
6:52
SPEAKER_00: Kto je zamawiał i o co?
6:55
SPEAKER_00: Przez dekady dominowało podejście,
6:57
SPEAKER_00: które można by streścić jako no
7:01
SPEAKER_00: po prostu tak się wtedy robiło Marginalia traktowana jako niegroźne ozdobniki,
7:07
SPEAKER_00: rodzaj dekoracyjnego wypełnienia pustej przestrzeni strony
7:11
SPEAKER_00: dopiero w 1992 roku Michael Camille brytyjski historyk sztuki opublikował książkę
7:20
SPEAKER_00: która całkowicie przewróciła ten pogląd do góry nogami
7:25
SPEAKER_00: książka nosi tytuł Image on the Edge The Margins of Medieval Art i
7:32
SPEAKER_00: do dziś pozostaje najważniejszą pracą w tej dziedzinie Camille argumentował
7:38
SPEAKER_00: że marginesy były w średniowiecznej kulturze przestrzenią
7:42
SPEAKER_00: w której artyści znajdowali miejsce na eksperyment na glossę parodię modernizację
7:50
SPEAKER_00: i kwestionowanie autorytetu kulturowego
7:54
SPEAKER_00: bez jednoczesnego podważania całego systemu marginalia nie były przypadkowymi
8:01
SPEAKER_00: bazgrołami odnosiły się do tekstu głównego jednocześnie go wzmacniając i wywracając
8:08
SPEAKER_00: a czasem wręcz wprost mu przecząc za pomocą gestów strzałek i ironicznych odwróceń
8:17
SPEAKER_00: innymi słowy margines był legalną przestrzenią nielegalnych myśli centrum strony
8:24
SPEAKER_00: należało do boga króla i prawa margines należał do wszystkich innych
8:31
SPEAKER_00: dla średniowiecznych twórców marginesy były miejscami transformacji
8:36
SPEAKER_00: i paradoksu kalamburów i perwersji obszarami
8:41
SPEAKER_00: w których można było odgrywać konflikty społeczne i psychologiczne
8:46
SPEAKER_00: żeby to zrozumieć musimy przez chwilę wyjść z kościoła i wejść w codzienność
8:52
SPEAKER_00: bo średniowiecze wcale nie było tak szare jak wmawiały nam
8:56
SPEAKER_00: przez lata szkolne podręczniki i właśnie od tej codzienności zacznę
9:03
SPEAKER_00: w następnym fragmencie od jednego konkretnego motywu który pojawia się
9:08
SPEAKER_00: w dziesiątkach rękopisów z Francji Anglii i Flandry
9:14
SPEAKER_00: który od ponad 100 lat nie daje spokoju badaczom i który dzisiaj krąży
9:19
SPEAKER_00: po internecie jako jeden z ulubionych średniowiecznych memów mówię
9:25
SPEAKER_00: o rycerzu walczącym ze ślimakiem
9:29
SPEAKER_00: W 1962 roku historyczka sztuki Lilian Arandall opublikowała artykuł zatytułowany The
9:38
SPEAKER_00: Snail in Gothic Marginal Warfare i od razu stało się jasne,
9:43
SPEAKER_00: że ten temat jest poważniejszy niż by się zdawało.
9:47
SPEAKER_00: Arandall skatalogowała 70 wizerunków rycerza walczącego ze ślimakiem
9:54
SPEAKER_00: rozproszonych w 29 różnych rękopisach,
9:58
SPEAKER_00: z których zdecydowana większość powstała w wyjątkowo krótkim przedziale czasu,
10:04
SPEAKER_00: bo między rokiem 1290 a 1310.
10:09
SPEAKER_00: Trzy różne tradycje skryptoryjne,
10:12
SPEAKER_00: trzy różne szkoły iluminatorów i ten sam dziwaczny motyw w każdej z nich.
10:20
SPEAKER_00: jak wygląda ta scena
10:21
SPEAKER_00: w praktyce Randall opisała ją precyzyjnie najczęstsza forma przedstawia rycerza
10:29
SPEAKER_00: uzbrojonego w maczugę lub miecz który konfrontuje się ze ślimakiem o wyciągniętych
10:38
SPEAKER_00: agresywnie wycelowanych czułkach czasem spiczastych
10:42
SPEAKER_00: jak strzały rycerz pojawia się tam konno albo pieszo albo prawie zawsze wygląda
10:49
SPEAKER_00: na zaniepokojonego zdumionego albo i to jest sedno na klęczącego
10:56
SPEAKER_00: w akcie kapitulacji przed stworzeniem nieposiadającym ani zębów ani pazurów ani
11:03
SPEAKER_00: prędkości w psałterzu
11:06
SPEAKER_00: gorlestońskim angielskim rękopisie z lat 1310-1324 przechowywane dziś również
11:15
SPEAKER_00: w British Library znajdziemy jeden
11:18
SPEAKER_00: z najbardziej dobitnych przykładów rycerz dosłownie modli się lub błaga
11:23
SPEAKER_00: o litość klęcząc przed ślimakiem w
11:28
SPEAKER_00: or Miss B. Psalter z około 1300 roku rycerz po prostu przegrywa walkę.
11:35
SPEAKER_00: Ślamazarne zwierzę dominuje w tej scenie bezapelacyjnie.
11:39
SPEAKER_00: W Smithfield The Crattles
11:42
SPEAKER_00: z kolekcji znowuż British Library kodeksie prawa kanonicznego zdobionym
11:47
SPEAKER_00: w Londynie około 1340 roku na folii widzimy rycerza z maczugą który mierzy się
11:56
SPEAKER_00: ze ślimakiem o muszli pomalowanej
11:58
SPEAKER_00: na kolory dokładnie odpowiadające barwom jego własnej tuniki
12:03
SPEAKER_00: i tarczy jakby artysta chciał powiedzieć walczysz sam ze sobą
12:09
SPEAKER_00: Ta ostatnia obserwacja należy do badaczki Marian Bleak,
12:14
SPEAKER_00: która zwróciła uwagę, że
12:16
SPEAKER_00: w co najmniej trzech znanych jej przykładach barwa muszli ślimaka odzwierciedla
12:22
SPEAKER_00: kolory stroju rycerza Jeśli rycerz ma na sobie niebieską tunikę
12:27
SPEAKER_00: z czerwoną obwódką muszla ślimaka jest niebieska z czerwoną obwódką
12:33
SPEAKER_00: to nie jest przypadek to celowy zabieg iluminatora który zamienia walkę ze ślimakiem
12:39
SPEAKER_00: w walkę z własnym lustrzanym odbiciem a jeśli rycerz i ślimak są
12:44
SPEAKER_00: w pewnym sensie tym samym to co właściwie ta scena mówi Randall zaproponowała
12:51
SPEAKER_00: interpretację która do dziś funkcjonuje w debacie akademickiej
12:56
SPEAKER_00: choć nie zadowoliła nikogo do końca
13:00
SPEAKER_00: twierdziła,
13:00
SPEAKER_00: że ślimak był symbolem lombardów,
13:03
SPEAKER_00: ludu, który w średniowiecznej Europie cieszył się wyjątkowo złą sławą.
13:10
SPEAKER_00: Lombardowie kojarzyli się z lichwą,
13:12
SPEAKER_00: zdradą, niehonorowym zachowaniem z pogardzanym dorabianiem się na pożyczkach.
13:20
SPEAKER_00: W ówczesnej literaturze francuskiej pojawiają się bezpośrednie aluzje wskazujące
13:26
SPEAKER_00: właśnie na to skojarzenie.
13:29
SPEAKER_00: rycerz walczący ze ślimakiem byłby więc rycerzem konfrontującym się z kimś
13:35
SPEAKER_00: z kim honorowa walka jest już z definicji niemożliwa
13:39
SPEAKER_00: bo Lombard to nie przeciwnik godny miecza tylko irytujący społeczny pasożyt taki
13:47
SPEAKER_00: odczyt tłumaczyłby dlaczego rycerz tak często jest w tych scenach zdenerwowany
13:53
SPEAKER_00: lub bezradny ale nie tłumaczy dlaczego przegrywa
13:58
SPEAKER_00: inne teorie są jeszcze bardziej rozbudowane Lilian Randall sama wskazała
14:04
SPEAKER_00: że ślimak wspinający się po schodach lub drabince motyw
14:09
SPEAKER_00: który też się pojawia jest dość oczywistą metaforą społecznego wspinacza
14:16
SPEAKER_00: kogoś bez tytułu i rodu kto powoli bezwstydnie pnie się w górę hierarchii wypychając
14:23
SPEAKER_00: z miejsca tych którzy urodzili się na szczycie to jest realistyczny lęk arystokracji
14:31
SPEAKER_00: kiedy twoja pozycja zależy od bliskości z królem
14:35
SPEAKER_00: a król nagle zaczyna faworyzować ludzi niskiego urodzenia no
14:40
SPEAKER_00: i wtedy tracisz oczywiście realną władzę
14:43
SPEAKER_00: ślamazarny, bezzębny ślimak, który pokonuje uzbrojonego rycerza, to obraz tej bezsilności.
14:52
SPEAKER_00: Jeszcze inni badacze wskazali na zupełnie inne tropy.
14:57
SPEAKER_00: Comte de Bastard już w 1850 roku zaproponował,
15:02
SPEAKER_00: że ślimak w dwóch konkretnych rękopisach pojawia się w bezpośrednim sąsiedztwie
15:08
SPEAKER_00: miniatur ze wskrzeszeniem łazarza i może być symbolem zmartwychwstania
15:14
SPEAKER_00: bo ślimak wychodzący ze swojej muszli to wizualne echo człowieka wychodzącego
15:21
SPEAKER_00: z grobu są też interpretacje erotyczne oparte na specyficznym kształcie muszli
15:28
SPEAKER_00: i są teorie najprostsze że to po prostu jest żart badaczka Marian Blicki opisała
15:35
SPEAKER_00: w swoim artykule trzech uczonych
15:38
SPEAKER_00: którzy
15:39
SPEAKER_00: w ciągu 20 lat proponowali wzajemnie wykluczające się wyjaśnienia tego samego motywu
15:46
SPEAKER_00: i wszystkie trzy były merytorycznie uzasadnione i właśnie to jest serce problemu
15:52
SPEAKER_00: ze średniowiecznymi marginaliami
15:55
SPEAKER_00: nie mamy klucza Michael Camus wracając do jego fundamentalnej tezy
16:01
SPEAKER_00: z image on the edge argumentował,
16:04
SPEAKER_00: że szukanie jednego ostatecznego znaczenia jest błędem metodologicznym
16:11
SPEAKER_00: Marginalia nie były jednowymiarowe.
16:13
SPEAKER_00: funkcjonowały w kulturze, która myślała obrazem wielowarstwowo.
16:18
SPEAKER_00: Symbolicznie i która nie oddzielała żartu od komentarza społecznego
16:23
SPEAKER_00: tak ostro jak my dziś.
16:26
SPEAKER_00: Jeden obraz mógł śmieszyć i krytykować i odnosić się do tekstu.
16:31
SPEAKER_00: Wszystko naraz.
16:33
SPEAKER_00: Teraz przejdźmy do zjawiska, które jest zjawiskiem troszkę innym.
16:40
SPEAKER_00: które jest w pewnym sensie jeszcze bardziej radykalne niż walka ze ślimakiem
16:45
SPEAKER_00: bo nie pozostawia nawet złudzenia że chodzi o coś poważnego
16:50
SPEAKER_00: a mianowicie są to króliki wspomniane już dekrety Smithfield to nie tylko skarbnica
16:58
SPEAKER_00: motywu rycerza ślimaka
17:01
SPEAKER_00: to prawdopodobnie najbogatsze źródło jednego
17:04
SPEAKER_00: z najbardziej absurdalnych cykli narracyjnych w historii rękopisów iluminowanych.
17:11
SPEAKER_00: Na stronach rozgrywa się historia,
17:13
SPEAKER_00: którą dzisiejszy widz mógłby uznać za gotowy scenariusz filmowy.
17:19
SPEAKER_00: Grupa tęgich, dobrze odżywionych królików najpierw strzela z łuku myśliwskiego,
17:28
SPEAKER_00: strzała leci prosto w plecy.
17:31
SPEAKER_00: Następnie króliki wiążą go powrozem i ciągną przez królewski trybunał sądowy.
17:39
SPEAKER_00: Sędzia to też królik.
17:41
SPEAKER_00: Obrońca, no kto inny?
17:43
SPEAKER_00: Królik.
17:44
SPEAKER_00: No i tak samo cut.
17:47
SPEAKER_00: Na kolejnych stronach człowiek jest skazany i powieszony.
17:52
SPEAKER_00: Pies myśliwski spotyka identyczny los.
17:55
SPEAKER_00: Wyrok śmierci wydany przez sąd zajęczy.
17:59
SPEAKER_00: wykonany z nieubłagalną konsekwencją.
18:03
SPEAKER_00: Na innych kartach podobnych rękopisów króliki pieką człowieka na rożnie
18:08
SPEAKER_00: lub gotują jego głowę w kociołku,
18:11
SPEAKER_00: co współczesny odbiorca może odbierać jako makabryczne, ale co
18:15
SPEAKER_00: dla średniowiecznego czytelnika było prawdopodobnie komicznym odwetem zwierzyny
18:20
SPEAKER_00: za lata prześladowań.
18:23
SPEAKER_00: Czym jest ten motyw w swojej istocie?
18:26
SPEAKER_00: Historycy sztuki określają go mianem mundus inversus czyli świat na opak
18:32
SPEAKER_00: w klasycznej łacinie albo le monde reverse po francusku to jeden
18:38
SPEAKER_00: z najstarszych toposów kulturowych
18:41
SPEAKER_00: w historii zachodniego piśmiennictwa sięgający jeszcze starożytności którego sedno
18:47
SPEAKER_00: polega na opisaniu rzeczywistości
18:50
SPEAKER_00: w której wszystko jest odwrócone słabi stają się potężni ofiara wchodzi
18:56
SPEAKER_00: na ławę sędziowską
18:58
SPEAKER_00: w średniowieczu mundus inversus nie był tylko konceptem literackim
19:04
SPEAKER_00: był żywą praktyką społeczną
19:07
SPEAKER_00: w kościelnym kalendarium istniała tradycja chłopca biskupa
19:12
SPEAKER_00: podczas święta młodzianków
19:14
SPEAKER_00: lub święta głupców wybierano chłopca spośród chórzystów katedralnych ubierano go
19:20
SPEAKER_00: w pełny strój biskupi i pozwalano mu
19:23
SPEAKER_00: przez jeden dzień przewodniczyć procesjom udzielać błogosławieństw
19:28
SPEAKER_00: albo sprawować władzę nad prawdziwymi duchownymi
19:32
SPEAKER_00: świat był wywrócony na jedną dobę bo wywracanie porządku było
19:36
SPEAKER_00: w kulturze średniowiecznej dozwoloną
19:39
SPEAKER_00: a nawet potrzebną formą oddychania wentylem bezpieczeństwa
19:44
SPEAKER_00: który pozwalał systemowi przetrwać paradoksalnie go wzmacniając
19:49
SPEAKER_00: i właśnie dlatego twierdzi Camille marginalia ze swoimi mordującymi królikami
19:56
SPEAKER_00: i bez żadnymi rycerzami nie były buntem przeciw systemowi
20:02
SPEAKER_00: były jego nieodłączną częścią centrum strony reprezentowało oficjalny porządek
20:09
SPEAKER_00: margines był terytorium parodii ale oba istniały w tym samym obiekcie
20:14
SPEAKER_00: w tej samej księdze finansowanej przez tego samego arystokratę który czytał modlitwy
20:20
SPEAKER_00: i śmiał się z odwróconego świata nie widząc w tym żadnej sprzeczności małpa była
20:26
SPEAKER_00: w średniowieczu zwierzęciem wyjątkowym i to nie dlatego że była egzotyczna
20:32
SPEAKER_00: choć egzotyczna też była
20:36
SPEAKER_00: była wyjątkowa bo przez całe stulecia funkcjonowała jako lustro
20:41
SPEAKER_00: w którym człowiek mógł się przejrzeć i ujrzeć siebie
20:45
SPEAKER_00: w wersji karykaturalnej już arystoteles pliniusz starszy
20:50
SPEAKER_00: i gaius julius solinus pisali o zdolności małpy do naśladowania
20:57
SPEAKER_00: Izydor z Sevilli jeden
20:59
SPEAKER_00: z największych encyklopedystów wczesnego średniowiecza wywodził łacińskie słowo
21:05
SPEAKER_00: simius od similitudo czyli podobieństwo i komentował
21:10
SPEAKER_00: że małpa chce naśladować wszystko co widzi
21:15
SPEAKER_00: rzemieślnicy średniowieczni byli z kolei powszechnie określani
21:19
SPEAKER_00: w ówczesnej kulturze popularnej mianem simiae naturae czyli małp natury co oznaczało
21:28
SPEAKER_00: że ich praca polega na naśladowaniu świata nie na tworzeniu znicości
21:35
SPEAKER_00: kiedy więc iluminator rysował małpę przebraną
21:39
SPEAKER_00: za biskupa nie był to przypadkowy żart to był precyzyjnie skonstruowany komentarz
21:45
SPEAKER_00: na temat tego czym jest naśladownictwo pozór i udawana powaga Lilian Randall
21:54
SPEAKER_00: w swojej monumentalnej pracy Images in the Margins of Gothic Manuscripts z 1966 roku
22:04
SPEAKER_00: pierwszym prawdziwie naukowym katalogu motywów marginalnych obejmującym 738
22:11
SPEAKER_00: fotografii z kilkuset rękopisów potwierdziła,
22:15
SPEAKER_00: że Małpa jest jednym z najczęściej powracających bohaterów marginalnego świata.
22:22
SPEAKER_00: W indeksie Drohleris jej książki Małpy pojawiają się w niemal każdej możliwej roli.
22:30
SPEAKER_00: Jako lekarze badający mocz pacjentów,
22:34
SPEAKER_00: jako uczniowie siedzący w ławce szkolnej i bici
22:38
SPEAKER_00: przez nauczyciela jako rycerze dosiadający psów i biorący udział
22:44
SPEAKER_00: w turniejach jako duchowni odprawiający nabożeństwa.
22:49
SPEAKER_00: W psałterzu Bohun w angielskim rękopisie z 1356 roku
22:56
SPEAKER_00: Widzimy małpę ubraną w biskupią mitrę,
22:59
SPEAKER_00: grającą na trąbce z wyrazem powagi, godnym prawdziwego hierarchy.
23:05
SPEAKER_00: W godzinkach w Mastricht,
23:08
SPEAKER_00: belgijskim rękopisie z pierwszego ćwierćwiecza XIV wieku,
23:13
SPEAKER_00: jeden z najbardziej zdumiewających przykładów to scena szkoły małpiej.
23:18
SPEAKER_00: Jedna małpa jest bita przez
23:20
SPEAKER_00: nauczyciela.
23:21
SPEAKER_00: Trzy siedzą i słuchają wykładu,
23:24
SPEAKER_00: a jeszcze jedna obwąchuje zawartość naczynia,
23:27
SPEAKER_00: co stanowi nawiązanie do powszechnego
23:30
SPEAKER_00: w marginalnej ikonografii motywu małpy lekarza badającej urynę.
23:37
SPEAKER_00: W tym samym rękopisie małpy obsługują trebusz i oblegają zamek
23:43
SPEAKER_00: w wielostronicowej narracji przypominającej komiks.
23:47
SPEAKER_00: Sceny zmieniają się strona po stronie jak w powieści graficznej.
23:52
SPEAKER_00: Być może najdoskonalszy przykład całej tej tradycji pochodzi
23:56
SPEAKER_00: z burgunskiej kopii kroniki Frossarta wykonanej w Brugi w 1472 roku
24:04
SPEAKER_00: Na jednej ze stron widnieje elegancka scena turnieju rycerskiego.
24:09
SPEAKER_00: Namioty, chorągwie, zbroję lśnią w świetle i w tej samej ramie bordiury
24:15
SPEAKER_00: tuż obok tej podniosłej sceny Królik i Ślimak biorą udział we własnym turniejiu.
24:22
SPEAKER_00: Obaj dosiadają małp.
24:25
SPEAKER_00: Jedna scena komentuje drugą.
24:28
SPEAKER_00: Rycerski spektakl jest poważny.
24:31
SPEAKER_00: jego parodia odbywa się
24:33
SPEAKER_00: na planie równoległym kilka milimetrów obok to właśnie ta logika komentarz wobec
24:41
SPEAKER_00: centrum nie bunt przeciwko niemu jest kluczem do rozumienia małpy
24:46
SPEAKER_00: w marginalnej ikonografii
24:49
SPEAKER_00: Camille argumentuje w Image on the Edge,
24:52
SPEAKER_00: że margines nie był przestrzenią wywrotową w nowożytnym sensie.
24:57
SPEAKER_00: Margines był przestrzenią taką do powiązanego komentarza, który wzmacniał, ironizował,
25:04
SPEAKER_00: ale nie niszczył małpa odprawiająca mszę nie jest protestem przeciwko kościołowi
25:10
SPEAKER_00: jest ostrzeżeniem
25:11
SPEAKER_00: że każda forma bez treści każde naśladownictwo bez zrozumienia jest właśnie małpią
25:19
SPEAKER_00: parodią
25:20
SPEAKER_00: i tu warto się zatrzymać przy głosie krytycznym który pojawia się
25:24
SPEAKER_00: w naszej historii znacznie wcześniej niż prace Randall czy Camille Bernard
25:30
SPEAKER_00: z Clairvaux cysteryjski mnich i reformator który w swoim liście
25:35
SPEAKER_00: do opata Wilhelma Saint-Thierry
25:38
SPEAKER_00: napisanym około 1125 roku rzucił się z całą mocą
25:43
SPEAKER_00: na ówczesną modę zdobienia kościelnych krużganków groteskowymi rzeźbami.
25:49
SPEAKER_00: Jego słowa przetrwały i są dziś cytowane w niemal każdej książce o marginalnej sztuce.
25:56
SPEAKER_00: Jakie usprawiedliwienie może istnieć dla tych śmiesznych potworności?
26:01
SPEAKER_00: Można by spędzić cały dzień wpatrując się zafascynowanym okiem w te rzeczy jedna
26:08
SPEAKER_00: po drugiej zamiast rozważać prawo Boże Nawet gdyby cała ta głupota nie powodowała
26:15
SPEAKER_00: wstydu to przynajmniej drożyzna powinna dawać do myślenia
26:20
SPEAKER_00: Bernard pisał o rzeźbach architektonicznych nie o rękopisach
26:24
SPEAKER_00: ale jego słowa oddają doskonale napięcie które leżało
26:28
SPEAKER_00: u podstaw całej kultury marginalnej on sam bezpośrednio i otwarcie zadał pytanie
26:35
SPEAKER_00: które historycy sztuki stawiają do dziś po co za czyje pieniądze no
26:40
SPEAKER_00: i przede wszystkim dlaczego
26:42
SPEAKER_00: Odpowiedź,
26:43
SPEAKER_00: którą sugeruje Bernard jest prosta to marnotrawstwo, grzech,
26:48
SPEAKER_00: odwrócenie uwagi od sakrum ku błazeństwu ale fakt,
26:52
SPEAKER_00: że fundatorzy rękopisów biskupi i arystokraci nadal płacili krocie
26:58
SPEAKER_00: za księgi pełne tych potworności w cudzysłowie i to przez kolejne trzy wieki
27:03
SPEAKER_00: po Bernardzie sugeruje, że jego opinia była mniejszościowa
27:09
SPEAKER_00: albo że te obrazy spełniły funkcję, której on nie chciał przyznać.
27:14
SPEAKER_00: Kamil miał na to odpowiedź,
27:16
SPEAKER_00: według niego margines był miejscem,
27:18
SPEAKER_00: gdzie kultura mogła wreszcie wyartykułować to,
27:22
SPEAKER_00: czego oficjalnie nie chciała powiedzieć wprost w centrum strony.
27:26
SPEAKER_00: Lęki, głęboko ukryte pożądanie,
27:29
SPEAKER_00: niepokój społeczny strach przed śmiercią wszystko to znajdowało ujście
27:34
SPEAKER_00: w groteskowych figurach które zamieszkiwały obrzeża stron ale
27:39
SPEAKER_00: i to jest kluczowa różnica między nim a prostą interpretacją buntowniczych mnichów
27:46
SPEAKER_00: ta wolność marginalna nie tylko podważała system lecz paradoksalnie go stabilizowała
27:54
SPEAKER_00: ta logika tłumaczy jeden z najbardziej paradoksalnych aspektów całej tradycji
27:58
SPEAKER_00: że rękopisy z najbardziej obrzydliwymi nieprzyzwoitymi
28:03
SPEAKER_00: lub absurdalnymi marginaliami były jednocześnie tymi za
28:07
SPEAKER_00: które fundatorzy płacili największe sumy
28:11
SPEAKER_00: nie był to błąd ani przeoczenie małpa w biskupie
28:15
SPEAKER_00: i mitrze królik prowadzący człowieka na szubienicę hybryda z ludzką twarzą
28:20
SPEAKER_00: i rybim ogonem grająca
28:22
SPEAKER_00: na lutni to były zamówione elementy dzieła ktoś to widział przed złożeniem podpisu
28:30
SPEAKER_00: pod rachunkiem ktoś powiedział tak tego właśnie chce i zapłacił
28:37
SPEAKER_00: Bogactwo motywów,
28:38
SPEAKER_00: które iluminatorzy wkładali w ręce swojej zwierzęcej obsady jest samo
28:43
SPEAKER_00: w sobie zdumiewające Randall w swoim katalogu odnotowała małpy
28:48
SPEAKER_00: na huśtawce małpy grające na dudach albo małpy jadące konno
28:54
SPEAKER_00: W Gorleston Psalter pojawia się nagi biskup strofujący klecha przy akcie natury
29:02
SPEAKER_00: scena której wulgarny wymiar był dla współczesnego odbiorcy oczywisty ale
29:07
SPEAKER_00: która mogła być jednocześnie satyrą na hipokryzję hierarchii kościelnej
29:12
SPEAKER_00: i właśnie ta wielowarstwowość możliwość odczytania jednego obrazu jako żartu
29:18
SPEAKER_00: Jako komentarza społecznego i jako religijnej metafory naraz jest tym,
29:25
SPEAKER_00: co sprawiło,
29:26
SPEAKER_00: że marginalia przetrwały i rozpraszały się po całym świecie przez cały 13., 14.
29:36
SPEAKER_00: średniowieczny czytelnik był wychowany w kulturze symbolu wiedział
29:42
SPEAKER_00: że obraz nigdy nie znaczy tylko tyle ile widać na powierzchni to jest piękne małpa
29:50
SPEAKER_00: w stroju biskupa była zabawna i była ostrzeżeniem była też teologiczna
29:57
SPEAKER_00: i była polityczna
29:59
SPEAKER_00: wszystko jednocześnie i to jest właśnie ta cecha która sprawia że kiedy patrzymy
30:06
SPEAKER_00: na te obrazy dzisiaj po 700 latach nadal mamy wrażenie że rozumiemy żart nawet
30:15
SPEAKER_00: jeśli nie wiemy kto konkretnie był jego celem zacznijmy od pytania które wisi
30:21
SPEAKER_00: w powietrzu od początku tej opowieści które zwykle zadaje każdy kto
30:26
SPEAKER_00: po raz pierwszy widzi te obrazy
30:29
SPEAKER_00: kto właściwie to rysował czy to byli mnisi czy może zakonnice
30:36
SPEAKER_00: a może jacyś szaleni samoucy pracujący w piwnicy i drugie ściśle
30:42
SPEAKER_00: z tym powiązane pytanie kto za to płacił i dlaczego
30:47
SPEAKER_00: odpowiedź na pierwsze pytanie jest bardziej zaskakująca niż można by się spodziewać
30:53
SPEAKER_00: przez długie stulecia dominowało wyobrażenie
30:56
SPEAKER_00: że średniowieczna księga powstawała wyłącznie
31:00
SPEAKER_00: w ciszy klasztornego skryptorium pod czujnym okiem przeora i owszem
31:06
SPEAKER_00: do mniej więcej końca dwunastego wieku tak właśnie było
31:11
SPEAKER_00: a potem coś się zmieniło rosnące uniwersytety w Paryżu,
31:18
SPEAKER_00: Bologni,
31:19
SPEAKER_00: Oxfordzie i rosnąca zamożność świeckiej arystokracji stworzyły zapotrzebowanie
31:27
SPEAKER_00: na księgi,
31:28
SPEAKER_00: które klasztory nie były w stanie zaspokoić
31:32
SPEAKER_00: do gry weszły świeckie warsztaty rzemieślnicze
31:37
SPEAKER_00: profesjonalni skrybowie iluminatorzy introligatorzy zorganizowani w cechy pracujący
31:45
SPEAKER_00: na zamówienie prowadzący własne sklepy w miastach
31:50
SPEAKER_00: i właśnie w tych świeckich warsztatach
31:55
SPEAKER_00: w zurbanizowanym handlowym środowisku takiego czternastowiecznego Paryża czy Londynu
32:02
SPEAKER_00: powstawała większość najbardziej szokujących marginaliów.
32:08
SPEAKER_00: Jest w tej historii jedna postać,
32:11
SPEAKER_00: którą warto przywołać z imienia,
32:13
SPEAKER_00: bo jest wyjątkowa Jeanne de Montbaton Razem
32:18
SPEAKER_00: z mężem Richardem prowadziła warsztat iluminatorski w Paryżu w połowie XIV wieku
32:24
SPEAKER_00: przy Rue Neuf Notre Dame w samym centrum ówczesnego rynku książkowego
32:31
SPEAKER_00: Ich atelier wyprodukowało przynajmniej 53 zachowane
32:36
SPEAKER_00: do dziś rękopisy co stawia ich wśród najpłodniejszych wytwórców książek ówczesnego
32:44
SPEAKER_00: Paryża Byli znani przede wszystkim z iluminacji romansu
32:48
SPEAKER_00: o róży wielkiego alegorycznego poematu miłosnego jednego
32:55
SPEAKER_00: z najbardziej wpływowych dzieł średniowiecznej literatury europejskiej
33:01
SPEAKER_00: i właśnie w jednym z ich rękopisów romansu o róży przechowywanym dziś
33:07
SPEAKER_00: w Bibliothèque Nationale de France znajduje się jeden
33:11
SPEAKER_00: z najbardziej ikonicznie nieprzyzwoitych obrazów całej tradycji marginalnej.
33:18
SPEAKER_00: Młoda zakonnica z pełnym skupienia wyrazem twarzy zrywa z gałęzi drzewa owoce.
33:27
SPEAKER_00: Owoce mają bardzo specyficzny kształt
33:31
SPEAKER_00: tak specyficzny, że nie ma absolutnie żadnych wątpliwości co do tego, co reprezentują.
33:37
SPEAKER_00: Badacze określają ten motyw jako falustry,
33:41
SPEAKER_00: czyli drzewo faliczne i jest to zjawisko,
33:45
SPEAKER_00: które w czternastowiecznej Europie pojawiło się w rękopisach
33:50
SPEAKER_00: freskach zamkowych i drewnianych rzeźbach w Niemczech Włoszech Francji
33:56
SPEAKER_00: i Niderlandach
33:57
SPEAKER_00: na karcie towarzyszącej ilustracji widnieje tekst bezcelowe jest opieranie się
34:05
SPEAKER_00: naturalnemu pragnieniu
34:07
SPEAKER_00: nawet klasztorny habit nie ochroni Cię zbieraj więc rozkosze życia to nie jest
34:14
SPEAKER_00: przypadkowy dopisek to komentarz
34:17
SPEAKER_00: do tekstu którego część autorstwa Jean de Meun drugiego współautora romansu
34:24
SPEAKER_00: jest rozbudowaną tyradą o nieuchronności pożądania celibatu jako projektu skazanego
34:33
SPEAKER_00: na niepowodzenie i hipokryzję instytucji, które go zakazują.
34:39
SPEAKER_00: I tu pojawia się szczegół,
34:40
SPEAKER_00: który sprawił,
34:41
SPEAKER_00: że ta ilustracja żyje własnym życiem w historii sztuki od kilkudziesięciu lat.
34:48
SPEAKER_00: Jest możliwe, że namalowała ją Gen de Mumbaton, kobieta.
34:54
SPEAKER_00: zawodowa iluminatorka pracująca w świeckim warsztacie w sercu Paryża.
35:01
SPEAKER_00: Badacze Richard i Mary Rose,
35:04
SPEAKER_00: którzy jako pierwsi szczegółowo opisali działalność warsztatu Montbassonów sugerują,
35:11
SPEAKER_00: że właśnie rzędy Montbatton
35:14
SPEAKER_00: wykonywała te bardziej swobodne marginalne umieszczone ilustracje podczas
35:21
SPEAKER_00: gdy Richard był głównym iluminatorem miniatur centralnych
35:27
SPEAKER_00: jeśli tak jest to scena zakonnicy zbierającej faliczne owoce to może być dowód
35:33
SPEAKER_00: na coś o czym rzadko myślimy wyobrażając sobie średniowiecznych artystów
35:39
SPEAKER_00: że kobieta mogła w pełni świadomie i zawodowo tworzyć erotyczną satyrę
35:46
SPEAKER_00: na zlecenie świeckiego klienta bez żadnego skandalu oczywiście ale wróćmy
35:53
SPEAKER_00: do szerszego pytania
35:56
SPEAKER_00: skąd w ogóle tyle seksu cielesności i obsceniczności w rękopisach
36:02
SPEAKER_00: które miały służyć modlitwie Camille
36:06
SPEAKER_00: w książce Image on the Edge poświęca temu zagadnieniu wiele miejsca i daje odpowiedź
36:12
SPEAKER_00: która jest jednocześnie prosta i głęboka
36:16
SPEAKER_00: bo średniowiecze było epoką głęboko cielesną
36:21
SPEAKER_00: Nasze wyobrażenie tej epoki zostało ukształtowane
36:25
SPEAKER_00: przez romantyczną historiografię XIX wieku,
36:29
SPEAKER_00: która chciała widzieć w średniowieczu świat oparty na surowym ascetyzmie
36:35
SPEAKER_00: i transcendencji.
36:37
SPEAKER_00: Tymczasem codzienna rzeczywistość przeciętnego człowieka XIV wieku
36:43
SPEAKER_00: była zanurzona w fizyczności dosłownie od narodzin
36:47
SPEAKER_00: do śmierci choroby płodność śmiertelność niemowląt gęsto zaludnione domostwa bez
36:56
SPEAKER_00: prywatności wszystko to było na wyciągnięcie ręki i humor który z tego wynikał był
37:03
SPEAKER_00: z konieczności humorem cielesnym bardzo dosadnym operującym tym co dziś nazywamy
37:10
SPEAKER_00: grubą kreską
37:12
SPEAKER_00: Wystarczy sięgnąć po opowieści canterberyjskie Chaucera pisane właśnie
37:18
SPEAKER_00: w tym samym XIV wieku,
37:21
SPEAKER_00: żeby zrozumieć,
37:22
SPEAKER_00: że dowcip kaznodziei albo żony z Bath nie jest łagodniejsze od tego,
37:28
SPEAKER_00: co pojawia się na marginesach psałterzy.
37:32
SPEAKER_00: Psałterz Ormsby
37:34
SPEAKER_00: zawiera scenę człowieka grającego na trąbce w pośladki dwunogiego stworzenia
37:40
SPEAKER_00: z końską głową psa też z Rutland przechowywany
37:45
SPEAKER_00: w British Library prezentuje nagiego mężczyznę wystawiającego swoje pośladki podczas
37:52
SPEAKER_00: gdy uzbrojona w lance i tarcze małpa dosiadająca strusia
37:58
SPEAKER_00: galopuje w jego kierunku.
38:01
SPEAKER_00: To nie są obrazy, które ktokolwiek namalował przez pomyłkę.
38:06
SPEAKER_00: Są tam, bo ktoś tego chciał i ktoś za to zapłacił.
38:11
SPEAKER_00: Camille idzie jeszcze dalej i wskazuje na wzorzec, który powtarza się w dziesiątkach rękopisów.
38:17
SPEAKER_00: Szczególną obsesję na punkcie pupy,
38:21
SPEAKER_00: no i pośladków.
38:23
SPEAKER_00: Sceny defekacji,
38:25
SPEAKER_00: trąbienia w pośładki, błogosławienia przez pośладki i to w kontekście liturgicznym.
38:33
SPEAKER_00: jego interpretacja jest zaskakująca ale spójna
38:37
SPEAKER_00: z całą logiką marginalnej kultury pośladek był symbolicznym przeciwieństwem ust usta
38:45
SPEAKER_00: wypowiadają modlitwę kazanie prawdę
38:49
SPEAKER_00: albo słowo Boże pośladek jest tym co antytekstowe antyreligijne i antyhierarchiczne
38:57
SPEAKER_00: kiedy na marginesie psałterza pojawiają się sceny w których mnich trąbi
39:02
SPEAKER_00: w pośladki współbrata to jest to wizualny odpowiednik tego co Camille nazywa
39:10
SPEAKER_00: disputatio czyli
39:11
SPEAKER_00: z holistycznej debaty oficjalne centrum strony orzeka margines odpowiada
39:18
SPEAKER_00: z dołu dosłownie i metaforycznie
39:22
SPEAKER_00: jest jeszcze jeden wymiar tej historii który rzadko trafia do popularnych opowieści
39:28
SPEAKER_00: o marginalnej erotyce większość tych obscenicznych ilustracji nie była
39:34
SPEAKER_00: w żaden sposób ukrywana zamazywana ani traktowana jako wstydliwy błąd
39:41
SPEAKER_00: Kodeks romansu o róży z ilustracjami Jeanne de Mumbaton ma sceny erotyczne
39:47
SPEAKER_00: na 163 stronach, niemal na każdej stronie.
39:53
SPEAKER_00: Ktoś zamówił tę księgę,
39:54
SPEAKER_00: ktoś ją oglądał,
39:56
SPEAKER_00: być może czytał ją głośno w gronie rodzinnym,
39:59
SPEAKER_00: może w izbie przyjęć, może przyświetlę kilku świec z garstką znajomych.
40:05
SPEAKER_00: i nikt nie zamazał zakonnicy zbierającej owoce z drzewa
40:09
SPEAKER_00: bo to nie był błąd to był zamierzony zatwierdzony
40:13
SPEAKER_00: i opłacony element dzieła to prowadzi nas do kwestii patronatu
40:20
SPEAKER_00: fundamentalnej dla rozumienia dlaczego marginalia w ogóle istniały.
40:25
SPEAKER_00: Jest pewien paradoks w historii marginaliów,
40:28
SPEAKER_00: który najlepiej opisuje jeden szczegół z psałterza Lutrella.
40:32
SPEAKER_00: Na jednej ze stron widzimy Sir Lutrella,
40:35
SPEAKER_00: tego samego arystokratę,
40:37
SPEAKER_00: który zamówił całą tą zwariowaną księgę pełną grotesek, hybryd i absurdalnych scen.
40:44
SPEAKER_00: ukazanego jako elegancki doskonale opancerzony rycerz flankowany przez żonę Agnes
40:51
SPEAKER_00: i synową Beatryczę scena jest poważna hieratyczna pełna godności to oficjalny poczet
41:00
SPEAKER_00: fundatora centrum strony a kilka centymetrów niżej na tej samej karcie
41:06
SPEAKER_00: na marginesie przepełzała jakaś hybryda z ludzką głową i ogonem węża
41:13
SPEAKER_00: Lutrell wiedział o wszystkim,
41:15
SPEAKER_00: zatwierdził to i zapłacił za to.
41:18
SPEAKER_00: I właśnie to jest serce całej opowieści o marginaliach,
41:22
SPEAKER_00: że ten świat nigdy nie był obunciem,
41:25
SPEAKER_00: był o współistnieniu. Powaga i absurd modlitwa i żart.
41:32
SPEAKER_00: hieratyczne centrum i rozbuchany margines wszystko to istniało
41:37
SPEAKER_00: w tej samej księdze kupionej przez tego samego człowieka przeznaczonej
41:41
SPEAKER_00: do tej samej kaplicy nie było w tym sprzeczności była w tym kompletność
41:47
SPEAKER_00: ale ta kompletność zaczęła znikać
41:51
SPEAKER_00: W połowie XV wieku Johannes Gutenberg uruchomił prasę drukarską i historia
41:58
SPEAKER_00: jak zawsze gdy coś się naprawdę zmienia wyglądała inaczej niż brzmi
42:03
SPEAKER_00: w podręcznikowej formule
42:06
SPEAKER_00: druk nie zabił
42:07
SPEAKER_00: od razu marginaliów pierwsze drukowane książki wręcz naśladowały strukturę
42:13
SPEAKER_00: manuskryptów zostawiały puste pola na ręcznie malowane inicjały na iluminacje
42:20
SPEAKER_00: na marginalne dekoracje najwcześniejsze egzemplarze Biblii Gutenberga były dosłownie
42:27
SPEAKER_00: wykańczane przez iluminatorów którzy dodawali kolory
42:31
SPEAKER_00: i złocenia ręcznie jeden egzemplarz po drugim
42:36
SPEAKER_00: druk i rękopiśmiennictwo przez kilkadziesiąt lat funkcjonowały równolegle,
42:42
SPEAKER_00: wzajemnie przenikając swoje estetyki i metody.
42:47
SPEAKER_00: to co naprawdę zmieniło marginalia to nie sam druk lecz to co
42:52
SPEAKER_00: za nim stało demokratyzacja dostępu do tekstu i radykalna zmiana logiki wartości
43:01
SPEAKER_00: przez wieki jedyną wartością dla której warto było wydać fortunę
43:06
SPEAKER_00: na rękopis była jego unikalność każda strona była jednorazowa każdy margines był
43:13
SPEAKER_00: jednorazową przestrzenią improwizacji
43:16
SPEAKER_00: kiedy jedna kopia Biblii kosztowała tyle co farma była inwestycją
43:22
SPEAKER_00: na pokolenia obiektem który przechodził z rąk do rąk
43:26
SPEAKER_00: do którego kolejni właściciele dodawali swoje notatki swoje komentarze swoje
43:33
SPEAKER_00: marginalne dorzeczenia Kamil pisał że manuskrypt był
43:38
SPEAKER_00: w pewnym sensie żywym narastającym obiektem kolejnych głosów i rąk
43:44
SPEAKER_00: Kiedy druk sprawił,
43:45
SPEAKER_00: że ta sama Biblia kosztowała ułamek poprzedniej ceny i mogła być wyprodukowana
43:51
SPEAKER_00: w setkach identycznych egzemplarzy, logika wartości się odwróciła.
43:57
SPEAKER_00: Książka przestała być unikalną inwestycją pokoleniową,
44:01
SPEAKER_00: stała się produktem, a produkt musi być identyczny.
44:07
SPEAKER_00: standaryzacja wykluczyła improwizację nie było miejsca na to by iluminator
44:13
SPEAKER_00: w przypływie inwencji dorysował na marginesie małpę odprawiającą mszę
44:19
SPEAKER_00: bo małpa musiałaby znaleźć się w każdym z pięciuset odbitek lub w żadnej równolegle
44:26
SPEAKER_00: działa jeszcze jedna siła renesans i jego obsesja na punkcie perspektywy anatomii
44:34
SPEAKER_00: i iluzji rzeczywistości mniej więcej w tym samym czasie
44:38
SPEAKER_00: kiedy prasa Gutenberga zmienia rynek książkowy malarstwo europejskie przechodzi
44:45
SPEAKER_00: rewolucję której centrum jest naśladowanie widzianego świata
44:50
SPEAKER_00: obraz ma odtwarzać rzeczywistość figura ma mieć właściwe proporcje przestrzeń ma
44:56
SPEAKER_00: mieć głębie w tej nowej estetyce hybryda stworzenie zbudowane z części niemożliwych
45:03
SPEAKER_00: do połączenia jest brzydka jest błędem nie żartem
45:08
SPEAKER_00: i marginesy zamiast pozostawać przestrzenią chaosu stopniowo wypełniają się coraz
45:14
SPEAKER_00: bardziej iluzjonistyczną dekoracją tromplej kwiatami
45:20
SPEAKER_00: owocami motylami które wyglądają jakby leżały na stronie wszystko piękne precyzyjne
45:27
SPEAKER_00: i martwe w swojej przewidywalności Sarah J.
45:31
SPEAKER_00: Biggs z British Library specjalistka od średniowiecznych rękopisów powiedziała
45:38
SPEAKER_00: w jednym z wywiadów
45:39
SPEAKER_00: że te obrazy odzwierciedlają ideę wyśmiewania możnych wyśmiewania Claire'u
45:46
SPEAKER_00: wyśmiewania w zasadzie no wszystkich
45:49
SPEAKER_00: i ta idea kpiny z centrum ze strony marginesu nie zniknęła razem z psałterzami.
45:56
SPEAKER_00: Ona się przeniosła.
45:57
SPEAKER_00: No i oczywiście margines zmienił formę.
46:01
SPEAKER_00: Ale wróćmy...
46:02
SPEAKER_00: do dziś.
46:03
SPEAKER_00: Olivia Swartout od 2019 roku prowadzi
46:09
SPEAKER_00: na platformach społecznościowych konta Weird Medieval, czyli dziwne średniowiecze,
46:16
SPEAKER_00: Do 2022 roku zgromadziła ponad pół miliona obserwujących tylko na Twitterze.
46:24
SPEAKER_00: Publikuje zdjęcia marginaliów z podpisami
46:27
SPEAKER_00: w stylu niesamowicie gruby jeż Włochy XIV wiek albo dzik
46:33
SPEAKER_00: w spodniach Francja XIV wieku.
46:37
SPEAKER_00: Każdy wpis odsyła do źródłowego rękopisu cyfrowo udostępnionego przez British Library.
46:44
SPEAKER_00: albo archiwum w Wiedniu albo bibliotekę Morgan.
46:49
SPEAKER_00: Miliony ludzi widzą te obrazy po raz pierwszy w życiu i reagują dokładnie tak
46:54
SPEAKER_00: jak reagowali czternastowieczni czytelnicy sauterzy śmiechem
46:59
SPEAKER_00: niedowierzaniem i fascynacją holenderska biblioteka narodowa poszła jeszcze dalej
47:06
SPEAKER_00: i uruchomiła generator memów oparty
47:09
SPEAKER_00: na średniowiecznych marginaliach użytkownik wybiera ilustrację
47:14
SPEAKER_00: poznaje jej historyczny kontekst a następnie dodaje własny tekst
47:19
SPEAKER_00: w klasycznej czcionce memowej średniowiecze wróciło
47:23
SPEAKER_00: w nowej formie dokładnie tam gdzie zawsze żyło najlepiej na marginesach oficjalnych
47:30
SPEAKER_00: Kami pisząc w 1992 roku swoją książkę Image on the Edge zwrócił uwagę
47:38
SPEAKER_00: na coś co brzmi niemal proroczo,
47:41
SPEAKER_00: że doświadczenie przeglądania manuskryptu przypomina
47:44
SPEAKER_00: na doświadczenie ekranu.
47:46
SPEAKER_00: Czytelnik średniowieczny dotykał strony, głaskał pergamin, wpatrywał się w złocenia przy świecy.
47:54
SPEAKER_00: Współczesny użytkownik scrolluje ekran smartfona, zatrzymuje
47:59
SPEAKER_00: filmuje się przy obrazie, który go zatrzymał.
48:02
SPEAKER_00: Gest jest podobny.
48:03
SPEAKER_00: Logika uwagi jest ta sama.
48:06
SPEAKER_00: Oficjalny przekaz płynie w centrum strony,
48:10
SPEAKER_00: w centrum ekranu, a gdzieś z boku przestrzeni, której nikt dokonale
48:19
SPEAKER_00: Kami był jednym z tych historyków sztuki, którzy w pełni rozumieli tę ciągłość.
48:24
SPEAKER_00: Nie traktował marginaliów jako reliktów zamierzchłej epoki.
48:28
SPEAKER_00: Traktował je jako dowód na coś niezmiennego w ludzkiej naturze.
48:33
SPEAKER_00: Że każdy system wymaga marginesu, żeby oddychać.
48:38
SPEAKER_00: Że każda oficjalna powaga potrzebuje odrobiny absurdu, żeby nie stać się własną karykaturą.
48:44
SPEAKER_00: Pozostaje więc to jedno pytanie, które najlepiej zadać sobie samemu, patrząc na te obrazy.
48:51
SPEAKER_00: Nie, co one znaczą.
48:53
SPEAKER_00: historycy prawdopodobnie będą się o to jeszcze spierać
48:56
SPEAKER_00: przez kolejne 100 lat i nigdy nie dojdą
48:59
SPEAKER_00: do ostatecznej odpowiedzi bo prawdopodobnie ostateczna odpowiedź
49:04
SPEAKER_00: po prostu nie istnieje prawdziwe pytanie brzmi kto je narysował nie w sensie imienia
49:11
SPEAKER_00: bo większość tych iluminatorów pozostaje anonimowa i anonimowa zostanie na zawsze
49:17
SPEAKER_00: ale w sensie człowieka
49:19
SPEAKER_00: kto siedział przy dębowym stole 700 lat temu w warsztacie w Paryżu albo Londynie,
49:25
SPEAKER_00: albo Gandawie z pędzelkiem z sierści wiewiórczej i miseczką drogiego błękitu.
49:31
SPEAKER_00: I zamiast namalować kolejną grzeczną bordiurę z liści akantu,
49:36
SPEAKER_00: namalował rycerza który z przerażeniem cofa się przed ślimakiem.
49:40
SPEAKER_00: Może się roześmiał?
49:43
SPEAKER_00: może zerknął na mistrza żeby sprawdzić czy patrzy może wiedział doskonale że
49:48
SPEAKER_00: za kilka wieków ktoś zrobi z tego mema a może po prostu było mu śmiesznie
49:54
SPEAKER_00: i to wystarczyło dziękuję za dzisiejszy odcinek i mam nadzieję
49:59
SPEAKER_00: że troszkę otworzyłam wam oczy na marginalia
50:02
SPEAKER_00: No, są przede wszystkim...
50:30
SPEAKER_00: Taką składową wielu różnych symboli, także jest to sztuka bardziej zabawna,
50:39
SPEAKER_00: bardziej wieloznaczeniowa i przede wszystkim opowiadająca o tym co działo się dookoła.
50:47
SPEAKER_00: Także bardzo przyjemnie mi jest nagrać ten odcinek i nagrať też wideo do tego.
50:55
SPEAKER_00: i mam nadzieję,
50:56
SPEAKER_00: że następnym razem przechodząc obok marginaliów,
51:00
SPEAKER_00: zerkniecie na te nudne dokumenty troszeczkę inaczej,
51:04
SPEAKER_00: przybliżycie się troszeczkę do dokumentu i zobaczycie może co tam
51:08
SPEAKER_00: w rogu jest namalowane.
51:10
SPEAKER_00: na dole tej kartki no i bawcie się patrzcie
51:13
SPEAKER_00: na sztukę bawcie się bądźcie ciekawi ta sztuka to jest tak naprawdę nadzieja
51:19
SPEAKER_00: na przyszłość
51:20
SPEAKER_00: i bardzo bardzo lubię tą sztukę średniowiecza nie wydaje mi się ani sztuką nudną ani
51:26
SPEAKER_00: sztuką szarą jest to sztuka która
51:30
SPEAKER_00: no jest na pewno wieloraka to jest wieloznaczeniowość i symbolika która przewija się
51:36
SPEAKER_00: przez całe średniowiecze i to w tym najbardziej tak jakby doceniam do usłyszenia
51:41
SPEAKER_00: w przyszłym tygodniu korzystajcie ze słońca bo jest pięknie no i siema cześć