Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Vermeer, którego nie było: fałszerz Han van Meegeren | True Crime w Sztuce #2

Transcript

Vermeer, którego nie było: fałszerz Han van Meegeren | True Crime w Sztuce #2 · Art Perspective – podcast o sztuce

• 0:02
  SPEAKER_00: Witajcie w Art Perspective, tutaj, w tej strony Dorota.
• 0:06
  SPEAKER_00: Dziś zabieram Was w podróż do serca świata sztuki,
• 0:10
  SPEAKER_00: ale nie tej pokazywanej na salonach,
• 0:13
  SPEAKER_00: lecz tej,
• 0:13
  SPEAKER_00: która toczy się za kulisami.
• 0:16
  SPEAKER_00: Do świata ekspertyz, ambicji, iluzji.
• 0:20
  I do historii jednego człowieka,
• 0:23
  który wystawił cały ten system na próbę.
• 0:27
  SPEAKER_00: Hans van Migeren, fałszerz, który stworzył nieistniejącego Wermera.
• 0:33
  SPEAKER_00: Malarz, który wyśmiał autorytety.
• 0:36
  SPEAKER_00: Oszust, który został okrzyknięty bohaterem.
• 0:40
  SPEAKER_00: Człowiek,
• 0:40
  SPEAKER_00: który miał jeden cel – udowodnić swoją rację,
• 0:44
  SPEAKER_00: nawet jeśli musiałby zniszczyć własne dzieła.
• 0:48
  SPEAKER_00: To drugi odcinek True Crime w sztuce podcastu Art Perspective.
• 0:54
  SPEAKER_00: Zapraszam Państwa serdecznie.
• 0:57
  SPEAKER_00: Zaczęło się niewinnie w prowincjonalnym Deventer w Holandii.
• 1:03
  Han był utalentowanym chłopcem z nienawiścią do ojca,
• 1:07
  który zmuszał go do pisania kar.
• 1:10
  SPEAKER_00: Kar pod tytułem Jestem nikim, nie potrafię niczego.
• 1:14
  SPEAKER_00: To nie był dom dla artysty.
• 1:17
  SPEAKER_00: Mimo to Van Migeren wykazywał zdolności, szczególnie w rysunku.
• 1:23
  SPEAKER_00: W 1907 roku rozpoczął studia architektoniczne w Delft.
• 1:29
  Był to wybór narzucony,
• 1:31
  ale z czasem zaczął uczęszczać na kursy malarskie.
• 1:35
  SPEAKER_00: Jego rysunki techniczne wzbudzały podziw.
• 1:39
  SPEAKER_00: W 1913 roku zdobył złoty medal za Studium Gotyckiego Kościoła,
• 1:45
  SPEAKER_00: ale sukces ten nie przerodził się w karierę.
• 1:50
  Holenderska sztuka artystyczna w latach dwudziestych XX wieku
• 1:56
  była zdominowana
• 1:57
  SPEAKER_00: przez modernistów,
• 1:58
  SPEAKER_00: powistów i ekspresjonistów.
• 2:01
  SPEAKER_00: Van Migeren tymczasem był bardzo konserwatywny.
• 2:05
  SPEAKER_00: Uwielbiał dawnych mistrzów Halsa, de Hocha, Vermeera.
• 2:11
  SPEAKER_00: Inspirował się nimi otwarcie i bez kompleksów.
• 2:14
  SPEAKER_00: I właśnie za to krytycy go niszczyli.
• 2:17
  SPEAKER_00: Nazywano go malarzem do salonów, anachronizmem.
• 2:23
  SPEAKER_00: Van Migeren był zawiedziony, urażony, ale nie zrezygnował.
• 2:28
  SPEAKER_00: Wręcz przeciwnie, jego reakcja była radykalna.
• 2:32
  SPEAKER_00: Van Migeren mówił,
• 2:33
  SPEAKER_00: jeśli nie doceniacie mojego talentu,
• 2:35
  SPEAKER_00: pokażę Wam,
• 2:36
  SPEAKER_00: że możecie docenić moje fałszerstwo.
• 2:39
  SPEAKER_00: W tym duchu narodził się plan.
• 2:42
  SPEAKER_00: Nie chciał po prostu kopiować Wermera, chciał go wymyślić na nowo.
• 2:47
  stworzyć Wermera,
• 2:48
  którego nikt jeszcze nie zna,
• 2:50
  ale którego wszyscy będą chcieli zobaczyć.
• 2:54
  SPEAKER_00: W latach 30.
• 2:56
  SPEAKER_00: Van Migeren wyjechał do południowej Francji.
• 2:59
  W willi Primavera na lazurowym wybrzeżu urządził coś na kształt
• 3:04
  chemicznego laboratorium.
• 3:06
  SPEAKER_00: Przez kilka lat analizował strukturę obrazów barokowych,
• 3:11
  SPEAKER_00: pracował z mikroskopem,
• 3:12
  SPEAKER_00: książkami chemicznymi,
• 3:14
  SPEAKER_00: eksperymentował z farbami.
• 3:17
  SPEAKER_00: Studiował nie tylko styl,
• 3:19
  SPEAKER_00: ale też procesy starzenia,
• 3:21
  SPEAKER_00: właściwości pigmentów,
• 3:23
  SPEAKER_00: skład spoiw,
• 3:25
  SPEAKER_00: pigmenty,
• 3:26
  SPEAKER_00: lapis lazuli dla ultramaryny,
• 3:29
  SPEAKER_00: ziemia umbry,
• 3:31
  SPEAKER_00: biel ołowiowa,
• 3:32
  SPEAKER_00: czerwień cynobrowa.
• 3:34
  SPEAKER_00: Wszystko zgodnie z epoką.
• 3:37
  Farby mieszał z żywicą bakelitową,
• 3:39
  z syntetykiem,
• 3:41
  który po podgrzaniu twardniał jak szkliwo.
• 3:45
  SPEAKER_00: Obraz upiekł w piecu,
• 3:46
  SPEAKER_00: kontrolując temperaturę,
• 3:48
  SPEAKER_00: a potem wcierał sadzę i kurz,
• 3:51
  SPEAKER_00: symulując dekady zabrudzeń.
• 3:53
  SPEAKER_00: To nie była zabawa, to była nauka.
• 3:56
  SPEAKER_00: Fałszerstwo podniesione do poziomu alchemii.
• 4:00
  SPEAKER_00: Sam Migeren mówił, obraz musi pachnieć starym domem.
• 4:05
  SPEAKER_00: Tylko wtedy zostanie uwierzytelniony.
• 4:08
  Gdy Van Migeren był gotowy,
• 4:11
  namalował swoje arcedzieło,
• 4:13
  obraz,
• 4:13
  który miał zmienić jego życie.
• 4:16
  SPEAKER_00: Wieczerza w Emmaus.
• 4:18
  SPEAKER_00: Powstał w zimnej kalkulacji.
• 4:21
  SPEAKER_00: Była nie tylko technicznie precyzyjna,
• 4:23
  SPEAKER_00: ale też doskonale dopasowana do luki w katalogu dzieł Vermeera.
• 4:29
  Obraz przedstawiał scenę biblijną,
• 4:32
  ale z dramatycznym światłem i ekspresyjną kompozycją.
• 4:37
  SPEAKER_00: Czymś, co przypominało włoskiego Caravaggia.
• 4:41
  SPEAKER_00: Eksperci od lat podejrzewali, że Wermer mógł mieć tzw.
• 4:45
  SPEAKER_00: okres religijny, zanim przeszedł do scen rodzajowych.
• 4:50
  SPEAKER_00: Van Migeren celował w to przypuszczenie jak w słaby punkt.
• 4:55
  Mawiał,
• 4:56
  jeśli nie znajdziesz Wermera,
• 4:58
  stwórz takiego,
• 4:59
  którego będą szukać.
• 5:01
  SPEAKER_00: I znalazł.
• 5:03
  SPEAKER_00: A właściwie Abraham Bredius.
• 5:05
  SPEAKER_00: Znalazł go Abraham Bredius w 1937 roku.
• 5:10
  SPEAKER_00: Ten uznany znawca,
• 5:12
  SPEAKER_00: autor katalogów,
• 5:13
  SPEAKER_00: były dyrektor Mauritshaus w Hadze,
• 5:17
  SPEAKER_00: obejrzał obraz i napisał entuzjastycznie,
• 5:21
  SPEAKER_00: to najważniejsze dzieło Wermera, jakie dotąd odkryto.
• 5:27
  SPEAKER_00: Nie było ekspertyzy chemicznych,
• 5:30
  SPEAKER_00: nie było testów,
• 5:32
  SPEAKER_00: była tylko opinia autorytetu i tę opinię podchwyciły instytucje.
• 5:38
  SPEAKER_00: Obraz trafił do Muzeum Boimannsfan Boningen,
• 5:42
  SPEAKER_00: kosztował 520 tysięcy guldenów w przeliczeniu ponad 1,5 miliona złotych,
• 5:50
  SPEAKER_00: i stał się dumą Holandii.
• 5:52
  SPEAKER_00: Pokazywany na wystawach, opisywany w prasie, kopiowany w podręcznikach.
• 5:58
  SPEAKER_00: Ale nikt nie zapytał, dlaczego Vermeer zmienił styl.
• 6:02
  SPEAKER_00: Dlaczego nie było szkiców?
• 6:04
  SPEAKER_00: Dlaczego farba ma tak świeży połysk?
• 6:08
  Sukces van Migarena opierał się nie tylko na technice,
• 6:12
  ale na psychologii.
• 6:14
  SPEAKER_00: Eksperci, kuratorzy, marszandzi, wszyscy chcieli odkryć coś wielkiego.
• 6:21
  SPEAKER_00: Brakujący werber był świętym gralem, a van migeren im go dał.
• 6:28
  SPEAKER_00: I to był moment, w którym autorytet wygrał z nauką.
• 6:32
  Gdyby ktokolwiek zbadał skład chemiczny farby,
• 6:36
  znalazłby syntetyczne żywice.
• 6:39
  Gdyby zbadano kurz w spękaniach,
• 6:41
  odkrytoby ślady popiołu z papierosów i tuszu drukarskiego.
• 6:46
  SPEAKER_00: Ale nikt tego nie sprawdził.
• 6:50
  SPEAKER_00: W 1940 roku kolejne obrazy Vermeera zaczęły trafiać na rynek.
• 6:56
  SPEAKER_00: Van Migaren stworzył całą kolekcję – Chrystus i Uczniowie,
• 7:01
  SPEAKER_00: Chrystus i Jawnogrzesznica czy Ostatnia Wieczerza.
• 7:06
  SPEAKER_00: Wszystkie stylizowane z tą samą kolorystyką,
• 7:09
  SPEAKER_00: tym samym dramatyzmem,
• 7:11
  SPEAKER_00: tą samą zbyt przewidywalną kompozycją.
• 7:15
  SPEAKER_00: Ale środowisko było już kupione.
• 7:19
  SPEAKER_00: W 1942 roku jeden z jego obrazów,
• 7:23
  SPEAKER_00: Chrystus z jawnogrzesznicą,
• 7:25
  SPEAKER_00: został sprzedany Hermanowi Góryngowi.
• 7:29
  SPEAKER_00: Transakcję przeprowadził Alois Miedl,
• 7:33
  SPEAKER_00: niemiecki handlarz sztuki,
• 7:34
  SPEAKER_00: który działał w okupowanym Amsterdamie.
• 7:38
  Z drugiej strony zaś Göring,
• 7:40
  kolekcjoner maniakalny,
• 7:42
  nie miał wątpliwości.
• 7:43
  SPEAKER_00: Zapłacił ogromną cenę.
• 7:45
  W zamian za ten obraz przekazał Van Migerenowi 137 dzieł
• 7:51
  zrabowanych z kolekcji
• 7:53
  SPEAKER_00: holenderskiej arystokracji i muzeów.
• 7:57
  SPEAKER_00: Wśród nich były nazwiska takie jak Kranach, Rubens, Tintoretto.
• 8:03
  To wymiana dziś uznana za jedną z największych mistyfikacji w
• 8:07
  historii handlu sztuką.
• 8:10
  SPEAKER_00: W rzeczywistości ocaliła wiele dzieł,
• 8:12
  SPEAKER_00: które później wróciły do Holandii,
• 8:15
  SPEAKER_00: ale wtedy była uznana za zdradę.
• 8:19
  SPEAKER_00: Po wojnie,
• 8:19
  SPEAKER_00: kiedy alianci odnaleźli Vermeera w cudzysłowiu,
• 8:23
  SPEAKER_00: kopalni soli Althausie,
• 8:26
  SPEAKER_00: a dokumenty wskazywały na Van Migarena,
• 8:29
  SPEAKER_00: Holandia oskarżyła go o kolaborację.
• 8:33
  SPEAKER_00: Groziła mu kara śmierci.
• 8:36
  Proces sądowy Hanna van Migarena przypominał bardziej
• 8:40
  spektakularny thriller
• 8:42
  SPEAKER_00: prawniczy niż zwykłą rozprawę sądową.
• 8:45
  Oskarżony początkowo o kolaborację z nazistami stanął przed
• 8:50
  holenderskim sądem w
• 8:51
  SPEAKER_00: atmosferze wielkiego skandalu.
• 8:54
  SPEAKER_00: Groziła mu kara śmierci za zdradę,
• 8:57
  SPEAKER_00: bo sprzedał autentyczny obraz Wermera samemu Hermanowi Göringowi.
• 9:03
  SPEAKER_00: Publiczność śledziła wydarzenia w napięciu.
• 9:06
  SPEAKER_00: Prasa rozpisywała się o haniebnym handlu narodowym dziedzictwem.
• 9:12
  W dramatycznym zwrocie akcji Van Migeren zamiast błagać o
• 9:16
  litość zrobił coś,
• 9:18
  SPEAKER_00: czego nikt by się nie spodziewał.
• 9:20
  SPEAKER_00: Ogłosił,
• 9:21
  SPEAKER_00: że obrazy,
• 9:22
  SPEAKER_00: które sprzedał nazistom nie były oryginałami,
• 9:26
  SPEAKER_00: ale jego własnymi fałszerstwami.
• 9:30
  SPEAKER_00: Sala sądowa zamarła.
• 9:32
  SPEAKER_00: Zamiast kolaboranta mieli przed sobą genialnego fałszerza,
• 9:37
  SPEAKER_00: który właśnie przyznał się do największego oszustwa w historii sztuki.
• 9:43
  Sędzia zdezorientowany nie dowierzał i kazał artyście udowodnić
• 9:48
  swoje słowa.
• 9:49
  SPEAKER_00: Van Migeren podjął wyzwanie bez mrugnięcia okiem.
• 9:53
  SPEAKER_00: Na oczach osłupiałych ekspertów,
• 9:56
  SPEAKER_00: dziennikarzy i widzów stworzył kolejnego,
• 9:59
  SPEAKER_00: w cudzysłowie,
• 10:00
  SPEAKER_00: Wermera,
• 10:01
  SPEAKER_00: od podstaw demonstrując swoją precyzyjną technikę.
• 10:06
  odmieszania pigmentów przez proces postarzania aż do gotowego,
• 10:11
  znów w cudzysłowie,
• 10:12
  dzieła.
• 10:14
  SPEAKER_00: Cały świat obserwował ten niezwykły spektakl.
• 10:17
  Z oskarżonego o zdradę stanu Van Migeren zmienił się w
• 10:22
  narodowego bohatera,
• 10:25
  SPEAKER_00: który przechytrzył okupanta,
• 10:27
  SPEAKER_00: a jednocześnie obnażył słabość elit artystycznych.
• 10:31
  SPEAKER_00: Choć sąd skazał go ostatecznie za fałszerstwo na karę więzienia,
• 10:37
  SPEAKER_00: Hans van Migeren nigdy nie odbył swojej odsiadki.
• 10:41
  SPEAKER_00: Zmarł na zawał serca niedługo po ogłoszeniu wyroku,
• 10:45
  SPEAKER_00: pozostawiając po sobie legendę człowieka,
• 10:48
  SPEAKER_00: który triumfował nawet nad sprawiedliwością.
• 10:52
  SPEAKER_00: Po śmierci van Migerena świat sztuki nie wrócił do normy.
• 10:57
  SPEAKER_00: Wręcz przeciwnie.
• 10:58
  SPEAKER_00: Jego działania stały się punktem zwrotnym dla muzealnictwa,
• 11:03
  SPEAKER_00: konserwatorstwa,
• 11:05
  SPEAKER_00: historii sztuki i samego rynku artystycznego.
• 11:10
  SPEAKER_00: Muzea zaczęły w końcu weryfikować swoje zbiory.
• 11:14
  SPEAKER_00: Zaczęto kwestionować przypisywanie autorstwa.
• 11:17
  Krytycy,
• 11:18
  którzy wcześniej chwalili Vermery van Migarena,
• 11:21
  zostali publicznie ośmieszeni.
• 11:23
  W szczególności Abraham Bredius,
• 11:26
  nestor znawców Vermera,
• 11:29
  znalazł się w ogniu krytyki.
• 11:31
  Jego stanowcze uznanie fałszywego obrazu za najwspanialsze
• 11:36
  dzieło Vermeera w
• 11:37
  SPEAKER_00: cudzysłowiu,
• 11:38
  SPEAKER_00: oczywiście,
• 11:39
  zaczęło funkcjonować jako przestroga przed zbytnim zawierzaniem
• 11:44
  autorytetom.
• 11:46
  Muzeum Boimansfan Böningen musiało usunąć ze stałej ekspozycji
• 11:52
  zakupioną wieczerze w Emmaus.
• 11:56
  SPEAKER_00: Zamiast dumy pozostał wstyd.
• 11:59
  Dyrektor muzeum Dirk Hannema do końca życia upierał się,
• 12:04
  że obraz był autentyczny.
• 12:06
  SPEAKER_00: Został zwolniony ze stanowiska, ale nigdy nie odwołał swojej opinii.
• 12:12
  Wielu historyków wskazywało,
• 12:15
  że to nie Van Migeren był winien,
• 12:17
  ale cały system.
• 12:19
  Galeria oparta na reputacji,
• 12:22
  opinii i modzie,
• 12:24
  bez wsparcia twardych metod naukowych.
• 12:27
  Ta perspektywa zmieniła sposób funkcjonowania instytucji sztuki
• 12:31
  na dekady.
• 12:32
  SPEAKER_00: Prawa van Migrena przyspieszyła rozwój technik badania dzieł sztuki.
• 12:38
  SPEAKER_00: Wprowadzono obowiązkowe analizy chemiczne w przypadku drogich zakupów.
• 12:44
  SPEAKER_00: Powstały laboratoria konserwatorskie w Muzeach Narodowych.
• 12:49
  SPEAKER_00: Rozpoczęto otworzenie cyfrowych baz danych pigmentów,
• 12:53
  SPEAKER_00: płócien,
• 12:54
  SPEAKER_00: a nawet stylu pociągnięcia pędzla.
• 12:58
  W 1954 roku powołano Międzynarodowy Komitet do Spraw Badań
• 13:04
  Autentyczności Dzieł Sztuki.
• 13:07
  Jego zadaniem było opracowanie jednolitych standardów badań i
• 13:12
  certyfikacji.
• 13:14
  To właśnie dzięki Van Migerenowi powstała nowoczesna dyscyplina
• 13:19
  – techniczna
• 13:20
  SPEAKER_00: historia sztuki,
• 13:21
  SPEAKER_00: łącząca nauki ścisłe z humanistyką.
• 13:24
  SPEAKER_00: W kolejnych dekadach Van Migeren stał się niemal mitem.
• 13:30
  SPEAKER_00: W 1967 roku jego historia została zekranizowana przez BBC.
• 13:36
  SPEAKER_00: Powstały sztuki teatralne, opery, komiksy.
• 13:41
  SPEAKER_00: Pojawiły się też nowe fale fałszerstw.
• 13:44
  Naśladowcy,
• 13:45
  tak zwani postmigaryniści,
• 13:48
  którzy próbowali odtworzyć jego metodę.
• 13:52
  SPEAKER_00: Niektórzy krytycy stwierdzili,
• 13:54
  SPEAKER_00: że sam rynek stworzył Van Wigerena przez elitaryzm,
• 13:59
  SPEAKER_00: ślepe przywiązanie do nazwisk i fetiusz,
• 14:02
  SPEAKER_00: czyli tzw.
• 14:03
  SPEAKER_00: odkryć i w tym sensie był produktem systemu i jego zemstą.
• 14:10
  SPEAKER_00: Pozostaje pytanie, które do dziś nie ma jednoznacznej odpowiedzi.
• 14:14
  SPEAKER_00: Kim był Van Migeren?
• 14:17
  Czy był wyłącznie cynicznym manipulatorem,
• 14:19
  który z zimną krwią planował swój sukces?
• 14:23
  Czy może był artystą,
• 14:25
  który znalazł sposób,
• 14:26
  by powiedzieć coś o kondycji sztuki i jej rynku?
• 14:31
  Jego technika,
• 14:32
  mimo że służyła fałszerstwu,
• 14:34
  była bezsprzecznie mistrzowska.
• 14:37
  SPEAKER_00: Nie tworzył kopii, tworzył oryginały, które nigdy nie istniały.
• 14:42
  SPEAKER_00: I właśnie to stanowi o jego paradoksie.
• 14:46
  SPEAKER_00: Dziś w dobie AI,
• 14:48
  blockchaina i cyfrowych certyfikatów temat autentyczności
• 14:53
  nabiera nowego znaczenia.
• 14:55
  SPEAKER_00: Fałszerze wykorzystują nowe technologie, ale też są szybciej demaskowani.
• 15:01
  SPEAKER_00: Paradoksalnie duch Van Migarena wciąż żyje.
• 15:06
  SPEAKER_00: W każdej dyskusji o NFT,
• 15:08
  SPEAKER_00: o twórcach widmowych w cudzysłowie,
• 15:10
  SPEAKER_00: o artystach,
• 15:11
  SPEAKER_00: którzy tworzą dla rynku,
• 15:13
  SPEAKER_00: a nie dla siebie,
• 15:14
  SPEAKER_00: on powraca.
• 15:16
  Bo być może najcenniejszą lekcją,
• 15:19
  jaką nam zostawił to pytanie,
• 15:21
  czym jest wartość w sztuce?
• 15:24
  SPEAKER_00: Czy liczy się nazwisko,
• 15:26
  SPEAKER_00: czy może emocje,
• 15:27
  SPEAKER_00: czy historia,
• 15:29
  SPEAKER_00: którą chcemy zobaczyć i chcemy w nią uwierzyć?
• 15:33
  SPEAKER_00: Dziękuję,
• 15:34
  SPEAKER_00: że byliście ze mną w tej niezwykłej podróży przez świat iluzji,
• 15:38
  SPEAKER_00: chemii,
• 15:39
  SPEAKER_00: sztuki i zemsty.
• 15:42
  SPEAKER_00: To była opowieść o Hanie Van Migerenie,
• 15:46
  SPEAKER_00: fałszerzu,
• 15:46
  SPEAKER_00: który zostawił po sobie nie tylko obrazy,
• 15:49
  SPEAKER_00: ale też pytania.
• 15:51
  SPEAKER_00: Jeśli chcecie więcej takich historii, subskrybujcie Art Perspective.
• 15:55
  SPEAKER_00: Jesteśmy na Spotify, YouTube, Substack i Apple Podcast.
• 16:01
  zasubskrybujcie,
• 16:02
  ocencie,
• 16:03
  polećcie znajomym i dajcie znać o kim jeszcze powinniśmy
• 16:07
  opowiedzieć.
• 16:08
  SPEAKER_00: Za dwa tygodnie wracamy z historią Stefana Breitweizera,
• 16:14
  SPEAKER_00: złodzieja,
• 16:14
  SPEAKER_00: który kochał sztukę aż za bardzo.
• 16:18
  SPEAKER_00: Do usłyszenia.