Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Zamek w Kórniku: Działyńscy, Zamoyski i Biała Dama

Transcript

Zamek w Kórniku: Działyńscy, Zamoyski i Biała Dama · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_01: Wrzesień 1939 roku.
0:06
SPEAKER_01: Do zamku w Kurniku pod Poznaniem podjeżdżają niemieccy żołnierze.
0:12
SPEAKER_01: Szukają kwatery.
0:14
SPEAKER_01: Budynek jest duży, ma grube mury, wieże i fosę.
0:19
SPEAKER_01: Dobre miejsce dla sztabu albo dla kompanii, która potrzebuje dachu nad głową.
0:25
SPEAKER_01: W drzwiach staje Stanisław Małecki.
0:27
SPEAKER_01: Jest burgrabią zamku.
0:30
SPEAKER_01: To stare słowo dziś Powiedzielibyśmy zarządca, ktoś kto pilnuje budynku w imieniu właściciela.
0:38
SPEAKER_01: Małecki nie ma broni.
0:40
SPEAKER_01: Ma argument.
0:41
SPEAKER_01: Mówi, że to zabytek, że w środku są zbiory, których nie wolno narażać.
0:47
SPEAKER_01: I to działa.
0:49
SPEAKER_01: Wojsko się tu nie kwateruje.
0:52
SPEAKER_01: 20 września zamek zostaje opieczętowany, dostaje nową niemiecką nazwę – Schloss Burgstatt.
1:00
SPEAKER_01: Teraz szczegół, który mnie zatrzymał.
1:03
SPEAKER_01: W tym samym czasie,
1:04
SPEAKER_01: kiedy Małecki stoi w drzwiach,
1:07
SPEAKER_01: część kurnickiej kolekcji militariów jest po drugiej stronie oceanu.
1:13
SPEAKER_01: Kilka miesięcy wcześniej wypożyczono ją na wystawę w Nowym Jorku.
1:18
SPEAKER_01: Wybucha wojna i te przedmioty nie mają dokąd wrócić.
1:23
SPEAKER_01: Do kurnika trafiają dopiero w 1961 roku.
1:28
SPEAKER_01: 22 lata później.
1:31
SPEAKER_01: Więc zadajmy sobie pytanie, którego Małecki raczej sobie nie zadawał, bo miał pilniejsze sprawy.
1:38
SPEAKER_01: Czego on właściwie bronił?
1:40
SPEAKER_01: Zamku?
1:42
SPEAKER_01: Domu arystokratów?
1:44
SPEAKER_01: Muzeum?
1:45
SPEAKER_01: Odpowiedź jest dziwniejsza niż się wydaje i zajmie nam cały ten odcinek.
1:51
SPEAKER_01: Ja nazywam się Dorota Szarnowska, a to jest Art Perspective Podcast.
1:56
SPEAKER_01: Dziś jedziemy około 20 km na południe do Poznania,
2:01
SPEAKER_01: do miasteczka nad jeziorem,
2:03
SPEAKER_01: w którym stoi budowla wyglądająca dokładnie tak,
2:07
SPEAKER_01: jak większość z nas wyobraża sobie zamek.
2:10
SPEAKER_01: Stoi na wodzie.
2:12
SPEAKER_01: Otacza ją fosa.
2:14
SPEAKER_01: Od wschodu ma okrągłą wieżę z czerwonej cegły,
2:18
SPEAKER_01: która wyraźnie odcina się od jasnych ścian reszty budynku.
2:23
SPEAKER_01: Na szczycie murów jest krenelarz.
2:26
SPEAKER_01: To te zęby, które pamiętamy z rysunków.
2:29
SPEAKER_01: Za nimi chowali się obrońcy i strzelali przez przerwy.
2:34
SPEAKER_01: Pod krenelarzem widać machikuły.
2:38
SPEAKER_01: To z kolei wysunięte do przodu galerie z otworami w podłodze.
2:42
SPEAKER_01: Przez te otwory zrzucało się na napastników kamienie albo lało coś gorącego.
2:49
SPEAKER_01: Problem w tym, że w kurniku nikt niczego przez te otwory nie zrzucał i nie mógł zrzucać.
2:56
SPEAKER_01: Opracowania samej Biblioteki Kurnickiej nazywają je wprost pseudo-machikułami.
3:03
SPEAKER_01: Krenelarz też jest dekoracją.
3:06
SPEAKER_01: Zamek przestał być fortecą kilkaset lat przed tym, jak dostał te elementy.
3:12
SPEAKER_01: To jest kostium.
3:14
SPEAKER_01: Kiedy się to usłyszy, łatwo pomyśleć, no dobrze, czyli to podróbka.
3:20
SPEAKER_01: XIX-wieczna zabawa w średniowiecze.
3:23
SPEAKER_01: Ale to też nie jest prawda.
3:27
SPEAKER_01: Pod tym kostiumem siedzi prawdziwy średniowieczny zamek.
3:32
SPEAKER_01: Wiemy to dość dokładnie, bo przebadano drewno z fundamentów.
3:37
SPEAKER_01: Ta metoda nazywa się dendrochronologią.
3:41
SPEAKER_01: W skrócie liczy się i porównuje słoje drzew,
3:44
SPEAKER_01: a ich układ działa jak odcisk palca konkretnych lat.
3:49
SPEAKER_01: Wynik wskazuje, że budowę zaczęto około 1419 roku.
3:56
SPEAKER_01: Zamek postawiono na wyspie i oparto na dębowych palach wbitych w grunt.
4:02
SPEAKER_01: Jest też dokument.
4:05
SPEAKER_01: 31 października 1426 roku Mikołaj z Górki zawiera umowę z cieślami na dokończenie budowy.
4:15
SPEAKER_01: To najstarszy znany papier, który dotyczy tego zamku.
4:20
SPEAKER_01: Zauważcie, że nie jest to akt królewski ani kronika.
4:25
SPEAKER_01: To umowa z rzemieślnikami.
4:28
SPEAKER_01: Historia kurnika zaczyna się od kontraktu budowlanego.
4:32
SPEAKER_01: Górkowie byli jednym z najbogatszych rodów Wielkopolski.
4:38
SPEAKER_01: Trzymali kurnik przez półtora wieku.
4:41
SPEAKER_01: Stanisław Górka w latach 1557-74 dobudował skrzydło północne.
4:49
SPEAKER_01: Zamienił drewniane stropy na dole na murowane sklepienia i dostawił aneks
4:55
SPEAKER_01: z ustępami, czyli z toaletami.
4:59
SPEAKER_01: Lubię takie detale, bo mówią więcej o życiu w zamku niż herby nad bramą.
5:05
SPEAKER_01: 1 lutego 1574 roku
5:09
SPEAKER_01: Zamek gości Henryka Walezego.
5:12
SPEAKER_01: To francuski książę, którego szlachta wybrała na króla Polski.
5:18
SPEAKER_01: Jedzie właśnie na koronację do Krakowa.
5:21
SPEAKER_01: Kronikarz Świętosław Orzelski zapisuje, że rezydencja zrobiła dobre wrażenie.
5:28
SPEAKER_01: 11 lat później Stanisław Sarnicki opisuje kurnik jako zamek murowany,
5:35
SPEAKER_01: solidny i zdolny do obrony.
5:39
SPEAKER_01: To ostatni moment, kiedy ktoś na poważnie mówi o nim jak o fortecy.
5:44
SPEAKER_01: Potem właściciele się zmieniają.
5:47
SPEAKER_01: Kurnik przechodzi do Czarnkowskich, a od nich kupuje go Zygmunt Grudziński.
5:54
SPEAKER_01: 1 stycznia 1623 roku Grudziński przyjmuje tu króla Zygmunta III wazę.
5:56
SPEAKER_01: W 1676 roku
6:05
SPEAKER_01: Dobra kupuje Zygmunt Franciszek Działyński.
6:09
SPEAKER_01: Płaci 300 tysięcy złotych polskich.
6:13
SPEAKER_01: Sprzedawcą jest jego własny wuj, Andrzej Karol Grudziński.
6:18
SPEAKER_01: Rodzina sprzedaje rodzinie i nikt nie robi tego za darmo.
6:24
SPEAKER_01: I tu pojawia się nazwisko, które wróci w tej historii kilka razy – Działyńscy.
6:31
SPEAKER_01: Ich herb to Ogończyk.
6:34
SPEAKER_01: Zapamiętajcie go, bo za chwilę zobaczycie go w tym zamku niemal wszędzie.
6:40
SPEAKER_01: Za pierwszych Działyńskich zamek jest w złym stanie.
6:44
SPEAKER_01: Zostało niewiele opisów wnętrz z tego czasu.
6:49
SPEAKER_01: Zmienia to dopiero kobieta.
6:52
SPEAKER_01: Teofila z Działyńskich zostaje sierotą jako małe dziecko.
6:57
SPEAKER_01: Od 1732 roku sama zarządza majątkiem.
7:02
SPEAKER_01: Wychodzi za Stefana Szołdorskiego i robi coś,
7:07
SPEAKER_01: co dziś trudno sobie wyobrazić, patrząc na Kurnik.
7:11
SPEAKER_01: Zamienia zamek w barokowy pałac.
7:15
SPEAKER_01: Wszystkie budynki na wyspie przykrywa jednym wspólnym dachem.
7:20
SPEAKER_01: Robi wielką sień na przestrzał,
7:22
SPEAKER_01: czyli korytarz przechodzący przez cały budynek na wylot i reprezentacyjne schody.
7:29
SPEAKER_01: Obraca zamek frontem do miasta.
7:33
SPEAKER_01: Buduje nowy most i nowe wejście od północy.
7:37
SPEAKER_01: Wokół zakłada barokowy ogród z fontannami, rzeźbami zwierząt i oranżeriami.
7:45
SPEAKER_01: Hoduje jedwabniki, stawia ratusze w Kurniku i w sąsiednim Bninie.
7:51
SPEAKER_01: Ten w Bninie stoi do dziś,
7:55
SPEAKER_01: zakłada straż ogniową,
7:57
SPEAKER_01: Chłopom zamienia pańszczyznę na czynsz,
8:00
SPEAKER_01: czyli zamiast pracy na pańskim polu płacą pieniędzmi.
8:04
SPEAKER_01: To jej portret wisi dziś w zamku i to z nią wiąże się legenda o Białej Damie,
8:10
SPEAKER_01: która nocami wychodzi z obrazu i chodzi po komnatach.
8:14
SPEAKER_01: To jest opowieść turystyczna.
8:17
SPEAKER_01: Nie ma za nią żadnego źródła poza samą tradycją miejsca.
8:22
SPEAKER_01: Wspominam o niej tylko po to,
8:24
SPEAKER_01: żebyście wiedzieli,
8:25
SPEAKER_01: że kiedy w Kurniku mówi się o Białej Damie,
8:28
SPEAKER_01: mówi się o zarządczyni, która przestawiła cały majątek na nowe tory.
8:35
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się na chwilę.
8:37
SPEAKER_01: W połowie XVIII wieku Kurnik w ogóle nie wygląda jak zamek.
8:43
SPEAKER_01: Wygląda jak barokowa rezydencja pod wspólnym dachem.
8:48
SPEAKER_01: Nie ma czerwonej wieży, nie ma zębów na murach, nie ma udawanych galerii obronnych.
8:55
SPEAKER_01: Wszystko to co dziś fotografujemy z drugiego brzegu fosy pojawi się dopiero później
9:02
SPEAKER_01: i pojawi się z bardzo konkretnego powodu.
9:06
SPEAKER_01: Jesienią 1826 roku w październiku i listopadzie
9:11
SPEAKER_01: do Kurnika zaczynają przyjeżdżać wozy,
9:15
SPEAKER_01: przywożą meble, Wyposażenie i militaria z innego rodzinnego majątku strzebawia.
9:23
SPEAKER_01: Za wozami przyjeżdża 24-letni hrabia.
9:27
SPEAKER_01: Nazywa się Tytus Działyński.
9:30
SPEAKER_01: Ma pieniądze, ma ambicje i ma kolekcję książek, która właśnie zaczyna rosnąć.
9:36
SPEAKER_01: Rok jego przeprowadzki uznaje się dziś za symboliczny początek Biblioteki Kurnickiej.
9:43
SPEAKER_01: Tytus nie przyjeżdża do Kurnika po to, żeby tu po prostu mieszkać.
9:48
SPEAKER_01: Ma plan, który od razu jest za duży.
9:52
SPEAKER_01: Chce przebudować zamek i zamawia projekty u trzech architektów na raz.
9:59
SPEAKER_01: Pierwszy to Antonio Corazzi, Włoch pracujący w Warszawie, autor Teatru Wielkiego.
10:08
SPEAKER_01: Drugi to Enrico Marconi, też Włoch z Warszawy, ten od hotelu europejskiego.
10:15
SPEAKER_01: Trzeci to Karl Friedrich Schnickel z Berlina, najważniejszy architekt Prus, autor Altes Museum.
10:24
SPEAKER_01: Wszyscy trzej rysują kurnik w stylu neogotyckim.
10:28
SPEAKER_01: Neogotyk to dziewiętnastowiecna moda na średniowiecze.
10:32
SPEAKER_01: Ostre łuki, wieżyczki, blanki.
10:37
SPEAKER_01: Wtedy w całej Europie arystokracja przerabiała swoje siedziby na zamki z rycerskich powieści.
10:45
SPEAKER_01: W przewodnikach często przeczytacie, że zamek w Kurniku zaprojektował Schnickel.
10:51
SPEAKER_01: To uproszczenie.
10:52
SPEAKER_01: Według samej Biblioteki Kurnickiej żaden z tych trzech projektów nie został przyjęty w całości.
11:00
SPEAKER_01: Projekt Schnickela posłużył za punkt wyjścia, ale tytuł sprowadził do niego istotne zmiany.
11:07
SPEAKER_01: Ostatecznie plany przygotował poznański budowniczy Marian Cybulski.
11:13
SPEAKER_01: Połączył pomysły z kilku propozycji,
11:16
SPEAKER_01: czyli najsłynniejsze nazwisko jest na liście,
11:18
SPEAKER_01: ale prawdziwym autorem jest w dużej mierze sam właściciel i lokalny budowniczy,
11:24
SPEAKER_01: o którym prawie nikt nie słyszał.
11:26
SPEAKER_01: Prace ledwo ruszają, kiedy w listopadzie 1830 roku w Warszawie wybucha powstanie.
11:34
SPEAKER_01: Kurnik leży w zaborze pruskim, a powstanie toczy się w Królestwie Polskim pod Rosją.
11:41
SPEAKER_01: Tytus mimo to włącza się właśnie w to powstanie.
11:45
SPEAKER_01: Dla Prus to jest bunt poddanego.
11:48
SPEAKER_01: Kara przychodzi szybko.
11:51
SPEAKER_01: Tytus traci majątek,
11:52
SPEAKER_01: trafia do więzienia,
11:54
SPEAKER_01: rodzina wyjeżdża do Galicji do zaboru austriackiego i mieszka w Oleszycach.
12:02
SPEAKER_01: Jest też kara mniej oczywista.
12:04
SPEAKER_01: Na początku lat 30. pruskie władze przeprowadzają drogę przez teren zamku.
12:09
SPEAKER_01: To dzisiejsza ulica zamkowa.
12:12
SPEAKER_01: Właściciel siedzi daleko,
12:14
SPEAKER_01: nie ma nic do powiedzenia, a przez jego dziedziniec idzie publiczny trakt.
12:19
SPEAKER_01: Wraca dopiero w 1839 roku.
12:24
SPEAKER_01: Wygrywa proces z państwem pruskim i odzyskuje dobra.
12:29
SPEAKER_01: 9 lat przerwy.
12:30
SPEAKER_01: Przebudowa staje w miejscu.
12:33
SPEAKER_01: Druga faza zaczyna się w 1842 roku i trwa do 1861 roku.
12:42
SPEAKER_01: To wtedy powstaje to, co dziś rozpoznajemy.
12:46
SPEAKER_01: Wieża w narożniku północno-wschodnim,
12:48
SPEAKER_01: baszty na rogach, taras od południa, lodzie, czyli otwarte arkady między basztami.
12:57
SPEAKER_01: I teraz rzecz, która wydaje mi się w tej historii najważniejsza od strony architektury.
13:03
SPEAKER_01: Tytus nie wyszedł z zamkiem poza średniowieczne mury.
13:08
SPEAKER_01: Nie dobudował nowych skrzydeł na zewnątrz.
13:11
SPEAKER_01: Powód był praktyczny.
13:13
SPEAKER_01: Zamek stoi na wyspie na dębowych palach.
13:17
SPEAKER_01: Żeby postawić cokolwiek dalej, trzeba by było kosztownie wzmacniać grunt.
13:22
SPEAKER_01: Więc cały XIX-wieczny zamek mieści się dokładnie na planie tego z 1419 roku.
13:30
SPEAKER_01: Nowy kostium jest uszyty na stary szkielet.
13:34
SPEAKER_01: Przy wnętrzach i przy parku pracuje żona Tytusa Celestyna z domu Zamojska,
13:40
SPEAKER_01: córka Ordynata Zamojskiego.
13:43
SPEAKER_01: Jej herbem jest jelita,
13:46
SPEAKER_01: czyli trzy włócznie,
13:48
SPEAKER_01: W Kurnickim Zamku Jelita i Ogończyk Działyńskich wiszą obok siebie prawie
13:53
SPEAKER_01: w każdym pomieszczeniu.
13:55
SPEAKER_01: Są w sztukateriach,
13:57
SPEAKER_01: w rzeźbionym drewnie,
13:58
SPEAKER_01: w intarsjach podłóg, czyli we wzorach układanych z kawałków różnych gatunków drewna.
14:06
SPEAKER_01: Nad oknami sieni po obu stronach wejścia wiszą dwa herby odlane z żeliwa.
14:13
SPEAKER_01: Ten dom jest podpisany dwoma nazwiskami.
14:17
SPEAKER_01: Styl wnętrz to mieszanka, której nie da się nazwać jednym słowem.
14:22
SPEAKER_01: Gotyk, renesans, barok, klasycyzm.
14:27
SPEAKER_01: Do tego motywy egipskie i mauretańskie.
14:31
SPEAKER_01: Elewacja południowa ma łuk w kształcie, który historycy architektury nazywają łukiem Chaitia.
14:39
SPEAKER_01: To forma pochodząca z indyjskich świątyń.
14:43
SPEAKER_01: Prawdopodobnym wzorem był Royal Pavilion w Brighton, orientalna rezydencja angielskiego króla.
14:50
SPEAKER_01: Mówię prawdopodobnym, bo to wniosek badaczy z porównania form, a nie zapis Tytusa.
14:58
SPEAKER_01: Najbardziej znane pomieszczenie to Sala Mauretańska.
15:02
SPEAKER_01: Jej wystrój nawiązuje do dziedzińca Lwów w Alhambrze,
15:07
SPEAKER_01: pałacu władców muzułmańskich w hiszpańskiej Grenadzie.
15:12
SPEAKER_01: I tu jest detal, który warto zapamiętać.
15:15
SPEAKER_01: Ta sala pierwotnie miała być biblioteką,
15:19
SPEAKER_01: bo pod całą tą architekturą jest coś, co interesuje Tytusa bardziej niż wierzę.
15:25
SPEAKER_01: A są to książki i przede wszystkim rękopisy.
15:30
SPEAKER_01: Tytus zbiera dokumenty do historii Polski.
15:34
SPEAKER_01: Rękopisy, stare druki, listy, akta.
15:38
SPEAKER_01: Kupuje, wymienia, kopiuje, ale nie tylko gromadzi.
15:43
SPEAKER_01: Wydaje źródła drukiem.
15:47
SPEAKER_01: Od 1852 roku publikuje akta Tomisjana.
15:52
SPEAKER_01: To korespondencja i dokumenty z czasów Zygmunta Starego zebrane w XVI wieku
15:57
SPEAKER_01: przez sekretarza królewskiego Stanisława Górskiego.
16:01
SPEAKER_01: Edycja źródłowa to wydanie dokumentów w całości słowo po słowie z opisem skąd pochodzą.
16:08
SPEAKER_01: Coś z czego później korzystają wszyscy historycy.
16:13
SPEAKER_01: Tytus robi to za własne pieniądze w kraju, którego nie ma na mapie.
16:19
SPEAKER_01: W parku stoi ośmioboczny pawilon dawna Altana.
16:24
SPEAKER_01: W latach 1844 do 1846
16:31
SPEAKER_01: Tytus przerabia go na pomieszczenie biblioteczne.
16:34
SPEAKER_01: Szafy z tego pawilonu stoją dziś w sali rękopisów w zamku.
16:40
SPEAKER_01: Park to osobny projekt.
16:42
SPEAKER_01: Tytus sprowadza drzewa i krzewy z różnych stron świata.
16:47
SPEAKER_01: Z tego założenia wyrasta arboretum kurnickie.
16:51
SPEAKER_01: Dziś około 40 hektarów i ponad 3300 taksonów.
16:57
SPEAKER_01: Tak są to jednostka w klasyfikacji roślin, np. gatunek albo odmiana.
17:04
SPEAKER_01: To najstarsze i największe arboretum w Polsce.
17:12
SPEAKER_01: Nie myślcie jednak o tytusie jak o samotnym bibliofilu w zamku.
17:18
SPEAKER_01: W kwietniu 1856 roku kupuje w londyńskiej firmie Barker NCO trzy powozy – kolasę,
17:27
SPEAKER_01: Galową Berlinkę i Dormus, czyli powóz podróżny, w którym dało się spać.
17:35
SPEAKER_01: Wszystkie trzy stoją dziś w Kurnickiej powozowni.
17:39
SPEAKER_01: To był człowiek,
17:40
SPEAKER_01: który jeździł do Londynu i kupował
17:42
SPEAKER_01: u tych samych wytwórców co angielska arystokracja.
17:46
SPEAKER_01: Był też politykiem, zasiadał w pruskim Sejmie.
17:50
SPEAKER_01: W 1848 roku, w czasie wiosny ludów, wsparł polski ruch w Wielkopolsce.
17:58
SPEAKER_01: I znowu nadeszła kara.
18:00
SPEAKER_01: Tym razem odsiaduje ją w Cytadeli Poznańskiej.
18:04
SPEAKER_01: Ten sam człowiek w jednej dekadzie siedzi w pruskiej twierdzy i zasiada w pruskim parlamencie.
18:10
SPEAKER_01: Tak wyglądało życie polskiego ziemianina pod zaborem.
18:15
SPEAKER_01: Lojalność wobec państwa była sprawą przepisów, a nie przekonań.
18:21
SPEAKER_01: Tytus umiera 12 kwietnia 1861 roku w Poznaniu.
18:27
SPEAKER_01: Ma 64 lata.
18:30
SPEAKER_01: Zamek, który przebudowywał przez 35 lat nie jest skończony.
18:35
SPEAKER_01: W części pomieszczeń brakuje posadzek.
18:38
SPEAKER_01: Brakuje drzwi, brakuje sztukaterii.
18:41
SPEAKER_01: Z zewnątrz wygląda jak gotowa twierdza.
18:44
SPEAKER_01: W środku są jeszcze gołe ściany.
18:47
SPEAKER_01: Spadek dostaje syn Jan Kanty Działyński.
18:52
SPEAKER_01: Ma wtedy 32 lata.
18:54
SPEAKER_01: Przejmuje niedokończony zamek.
18:57
SPEAKER_01: Targ, kilkadziesiąt tysięcy książek i rękopisów oraz rodzinną tradycję, która mówi jedno.
19:04
SPEAKER_01: Kiedy Polacy chwytają za broń, działyńscy są po ich stronie.
19:10
SPEAKER_01: Wynik tej tradycji zawsze był ten sam – utrata majątku.
19:15
SPEAKER_01: Jan zdąży położyć kilka podłóg, a dwa lata później zrobi dokładnie to samo, co jego ojciec.
19:27
SPEAKER_01: W Królestwie Polskim pod rosyjskim zaborem wybucha kolejne powstanie.
19:32
SPEAKER_01: Wielkopolska znowu leży po pruskiej stronie granicy i znowu nie wszyscy chcą stać z boku.
19:40
SPEAKER_01: Jan Kantydziałyński angażuje się w organizowanie pomocy dla powstańców.
19:47
SPEAKER_01: W źródłach pojawia się jako jedna z ważnych postaci wielkopolskiej konspiracji.
19:52
SPEAKER_01: Prusy reagują tak jak 30 lat wcześniej, tylko ostrzej.
19:57
SPEAKER_01: Jan zostaje skazany na śmierć.
20:00
SPEAKER_01: Jego majątek trafia pod sekwestr.
20:04
SPEAKER_01: To słowo warto wyjaśnić, bo wraca w tej historii kilka razy.
20:08
SPEAKER_01: Sekwestr to nie konfiskata.
20:11
SPEAKER_01: Państwo nie zabiera majątku na własność,
20:14
SPEAKER_01: tylko odbiera właścicielowi prawo do zarządzania nim i wyznacza swojego zarządcę.
20:21
SPEAKER_01: Zamek dalej należy do Jana, ale Jan nie ma do niego dostępu.
20:27
SPEAKER_01: Jan ucieka do Paryża.
20:30
SPEAKER_01: Wyrok śmierci zapada w praktyce wobec człowieka, którego w kraju nie ma.
20:35
SPEAKER_01: Historycy łączą go z wielkim procesem w Berlinie w 1864 roku,
20:41
SPEAKER_01: w którym pruski sąd sądził ponad 140 osób oskarżonych o udział w przygotowaniach
20:47
SPEAKER_01: do powstania.
20:50
SPEAKER_01: Do Kurnika Jan wraca w 1869 roku po kolejnym procesie w Berlinie,
20:56
SPEAKER_01: który pozwala mu odzyskać majątek.
20:59
SPEAKER_01: Szczegóły prawne tego powrotu źródła opisują różnie i nie będę tutaj udawać,
21:05
SPEAKER_01: że znam je dokładniej niż wynika z dokumentów.
21:10
SPEAKER_01: Sześć lat poza domem.
21:13
SPEAKER_01: Ojciec stracił dziewięć.
21:16
SPEAKER_01: Dwa pokolenia, dwa powstania, ten sam scenariusz.
21:21
SPEAKER_01: Po powrocie Jan robi to, czego nie zdążył ojciec.
21:24
SPEAKER_01: Kończy wnętrza,
21:26
SPEAKER_01: kładzie posadzki,
21:27
SPEAKER_01: wstawia drzwi,
21:29
SPEAKER_01: wykańcza sztukaterię,
21:31
SPEAKER_01: biblioteka przestaje się mieścić w zamku,
21:33
SPEAKER_01: więc w latach 1869 do 1871 przerabia zachodnią oficynę,
21:41
SPEAKER_01: czyli budynek gospodarczy obok rezydencji na budynek biblioteczny z salą wystawową.
21:49
SPEAKER_01: Zmienia też profil zbiorów.
21:51
SPEAKER_01: Ojciec zbierał głównie historię.
21:54
SPEAKER_01: Jan dokupuje książki z nauk ścisłych, z matematyki, fizyki i przyrody.
22:03
SPEAKER_01: Żoną Jana jest Izabela z Czartoryskich,
22:06
SPEAKER_01: jedna z najważniejszych kolekcjonerek sztuki w XIX-wiecznej Polsce.
22:12
SPEAKER_01: W 1872 roku na jej własność przechodzi Gołuchów.
22:18
SPEAKER_01: Drugi zamek Działyńskich kilkadziesiąt kilometrów od Kalisza.
22:23
SPEAKER_01: Izabela robi tam właśnie muzeum.
22:27
SPEAKER_01: Pełne was greckich, emali i rzeźb.
22:31
SPEAKER_01: Więc w tej rodzinie kolekcje rosną naraz w dwóch zamkach.
22:37
SPEAKER_01: Jest jeden problem.
22:39
SPEAKER_01: Jan i Izabela nie mają dzieci.
22:43
SPEAKER_01: Jan umiera wiosną 1880 roku.
22:47
SPEAKER_01: Tu nawet źródła z samego Kurnika nie są zgodne.
22:51
SPEAKER_01: Ta sama publikacja raz podaje 30 kwietnia, a potem 30 marca.
22:57
SPEAKER_01: Pewny jest rok i to,
22:58
SPEAKER_01: kogo Jan wybrał na spadkobierce,
23:01
SPEAKER_01: a wybrał swojego siostrzeńca Władysława Zamojskiego.
23:08
SPEAKER_01: Żeby zrozumieć, kim jest ten człowiek, trzeba cofnąć się o jedno pokolenie.
23:13
SPEAKER_01: Siostra Jana, Jadwiga Działyńska, W 1852 roku wychodzi za generała Władysława Zamojskiego.
23:23
SPEAKER_01: Generał jest bratem jej matki Celestyny, czyli Jadwiga wychodzi za własnego wuja.
23:30
SPEAKER_01: W arystokracji tamtej epoki takie małżeństwa się zdarzały, ale wymagały zgody kościoła.
23:37
SPEAKER_01: Generał to emigrant polityczny,
23:40
SPEAKER_01: jeden z najbliższych współpracowników księcia Adama Czartoryskiego w Paryżu.
23:46
SPEAKER_01: Tam w 1853 roku, 18 listopada, przychodzi na świat ich syn Władysław.
23:55
SPEAKER_01: Zapamiętajcie miejsce urodzenia, Paryż.
23:59
SPEAKER_01: Władysław Zamoński jest obywatelem francuskim.
24:03
SPEAKER_01: W 1880 roku to jeszcze nie ma znaczenia.
24:07
SPEAKER_01: Za pięć lat zmieni to wszystko.
24:12
SPEAKER_01: Wiadomość o spadku zastaje go daleko.
24:15
SPEAKER_01: Władysław jest wtedy w Australii.
24:18
SPEAKER_01: Wyjechał tam jako przedstawiciel rządu francuskiego w związku
24:22
SPEAKER_01: z wystawami międzynarodowymi organizowanymi w australijskich miastach.
24:29
SPEAKER_01: Przywozi z tej podróży przedmioty z Australii i Oceanii.
24:33
SPEAKER_01: Broń, narzędzia, ozdoby, okazy przyrodnicze dziś są wystawione w sali pod wieżą.
24:41
SPEAKER_01: W środku neogotyckiego zamku w Wielkopolsce leżą zbiory z drugiej strony globu,
24:47
SPEAKER_01: przywiezione przez Francuza z polskim nazwiskiem.
24:52
SPEAKER_01: Majątkiem na miejscu zarządza Zygmunt Celichowski, bibliotekarz.
24:57
SPEAKER_01: Pracuje w Kurniku od 1875 roku, a od 1881 roku jest generalnym pełnomocnikiem Władysława.
25:08
SPEAKER_01: To znaczy, że może w jego imieniu podpisywać umowy, płacić rachunki i prowadzić sprawy majątku.
25:17
SPEAKER_01: W rodzinie,
25:18
SPEAKER_01: której członków co chwilę wyrzuca się z kraju,
25:21
SPEAKER_01: taka osoba nie jest dodatkiem, jest warunkiem przetrwania.
25:27
SPEAKER_01: Władysław zaczyna od remontu.
25:31
SPEAKER_01: W latach 1882-93 trzeba odbudować elewację południową.
25:38
SPEAKER_01: Która grozi zawaleniem.
25:41
SPEAKER_01: Dębowe pale z XV wieku i podmokły grunt wyspy wracają w tej historii jak zły sen.
25:48
SPEAKER_01: Tytus nie rozbudował zamku z powodu gruntu.
25:52
SPEAKER_01: Jego wnuk musi ratować ścianę z tego samego powodu.
25:58
SPEAKER_01: W 1882 roku matka Władysława Jadwiga i jego siostra Maria Zakładają
26:06
SPEAKER_01: w oficynach zamku szkołę domowej pracy kobiet.
26:10
SPEAKER_01: To szkoła dla dziewcząt z ziemiaństwa i ze wsi.
26:14
SPEAKER_01: Uczą się prowadzenia gospodarstwa, rachunków, szycia i pracy w ogrodzie.
26:19
SPEAKER_01: Ale też polskiej historii i literatury.
26:24
SPEAKER_01: W kraju, w którym pruska szkoła uczy po niemiecku, taki program ma znaczenie polityczne.
26:30
SPEAKER_01: Prusacy to wiedzą.
26:33
SPEAKER_01: I tu dochodzimy do momentu, w którym ta historia skręca.
26:38
SPEAKER_01: W 1885 roku kanclerz Otto von Bismarck zaczyna Rugi Pruskie.
26:46
SPEAKER_01: To masowe wydalenia z pruskich prowincji wschodnich ludzi,
26:50
SPEAKER_01: którzy nie mają pruskiego obywatelstwa.
26:53
SPEAKER_01: Uderzają głównie w Polaków z zaboru rosyjskiego i austriackiego oraz w Żydów.
27:01
SPEAKER_01: Do 1890 roku wyrzucono dziesiątki tysięcy osób.
27:07
SPEAKER_01: Ludzie, którzy mieszkali, pracowali i zakładali rodziny w Wielkopolsce dostają nakaz wyjazdu.
27:14
SPEAKER_01: Władysław Zamoński jest Francuzem, jego matka też, więc dotyczy to także ich.
27:22
SPEAKER_01: Właściciel zamku w Kurniku dostaje nakaz opuszczenia Prus.
27:27
SPEAKER_01: Opracowania samej Biblioteki Kurnickiej podają rok 1885, czasem 86, ale fakt jest jasny.
27:37
SPEAKER_01: Zamońscy muszą wyjechać.
27:39
SPEAKER_01: Szkołę też trzeba przenieść, majątek zostaje, bo nikt go nie konfiskuje.
27:45
SPEAKER_01: Prusy nie zabierają im zamku, zabierają im prawo do życia w nim.
27:51
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się nad tym,
27:52
SPEAKER_01: bo to jest twist w tej Przez cały odcinek patrzyliśmy na Kulnik jak na rezydencję,
27:58
SPEAKER_01: dom bogatej rodziny,
28:00
SPEAKER_01: w którym przy okazji jest biblioteka, ale spójrzmy na fakty od drugiej strony.
28:06
SPEAKER_01: Tytus wydaje kilkadziesiąt lat i majątek na budynek,
28:12
SPEAKER_01: którego najważniejsza sala ma być biblioteką.
28:16
SPEAKER_01: Jan dobudowuje kolejny budynek na książki,
28:19
SPEAKER_01: a kiedy rodzinę wyrzucają z kraju, zamek dalej działa.
28:23
SPEAKER_01: Zarządza nim bibliotekarz.
28:27
SPEAKER_01: To nie jest dom, w którym ktoś ma książki.
28:29
SPEAKER_01: To jest biblioteka, wokół której ktoś postawił dom.
28:34
SPEAKER_01: Celichowski chyba też to widzi.
28:37
SPEAKER_01: W 1893 roku,
28:39
SPEAKER_01: kiedy właściciel mieszkania jest już daleko,
28:42
SPEAKER_01: pisze on, że zamek nadaje się na muzeum.
28:46
SPEAKER_01: W 1908 roku robi się pierwsze zdjęcia wnętrz.
28:50
SPEAKER_01: To najstarsza fotograficzna dokumentacja kurnickich sal.
28:55
SPEAKER_01: Fotografuje się je tak, jak fotografuje się zbiory, a nie mieszkanie.
29:00
SPEAKER_01: Zamojscy tymczasem wędrują.
29:03
SPEAKER_01: Najpierw Paryż, potem Lubowla na Spiszu, czyli dzisiejsza Słowacja, potem Kalwaria Zebrzydowska.
29:13
SPEAKER_01: Wszystko po austriackiej stronie granicy, w Galicji, gdzie Polakom wolno więcej.
29:20
SPEAKER_01: Władysław szuka miejsca, w którym będzie mógł coś zbudować od nowa.
29:26
SPEAKER_01: W 1889 roku znajduje je w miejscu, które z Kurnikiem nie ma nic wspólnego – w górach.
29:35
SPEAKER_01: Zakopane w 1889 roku to wieś pod Tatrami z kuźnią,
29:41
SPEAKER_01: lasami i kilkoma pensjonatami dla letników z Krakowa i Warszawy.
29:47
SPEAKER_01: Dobra zakopiańskie, czyli ziemia, lasy, część gór idą na licytację.
29:52
SPEAKER_01: Interesują się nimi ludzie, którzy chcą wyciąć lasy i zarobić na drewnie.
29:58
SPEAKER_01: Jednym z nich jest przedsiębiorca Józef Goldfinger.
30:02
SPEAKER_01: Władysław Zamoyski wygrywa licytację.
30:05
SPEAKER_01: Opowieść,
30:06
SPEAKER_01: którą powtarza się w Zakopanem od ponad stu lat mówi,
30:10
SPEAKER_01: że przebił ofertę Goldfingera o jednego centa.
30:15
SPEAKER_01: Brzmi jak legenda i nie znalazłam dokumentu, który by to potwierdzał.
30:21
SPEAKER_01: Pewne jest coś innego.
30:23
SPEAKER_01: Zamoyski kupuje Zakopane za ogromną sumę i wpada w długi, które będą mu ciążyć przez lata.
30:30
SPEAKER_01: Kupuje je po to, żeby lasy nie zostały wycięte.
30:35
SPEAKER_01: Zachowują się jego listy i decyzje gospodarcze, a w nich to samo.
30:40
SPEAKER_01: Ochrona lasów, Uporządkowanie gospodarki, szkoła dla miejscowych.
30:46
SPEAKER_01: Jego matka przenosi do kuźnic swoją szkołę dla dziewcząt, tę wyrzuconą z kurnika.
30:53
SPEAKER_01: Potem przychodzi spór o morskie oko.
30:56
SPEAKER_01: Granica między Galicją a Węgrami,
30:58
SPEAKER_01: czyli między dwiema częściami monarchii austro-węgierskiej przebiega
31:02
SPEAKER_01: przez Tatry niejasno.
31:05
SPEAKER_01: Węgierski właściciel sąsiednich dóbr uważa, że jezioro i okolica należą do niego.
31:11
SPEAKER_01: Zamoyski idzie z tym do sądu.
31:13
SPEAKER_01: Sprawa trafia przed Międzynarodowy Sąd Rozjemczy w Grazu.
31:19
SPEAKER_01: Sąd Rozjemczy to taki, który strony powołują specjalnie do rozstrzygnięcia jednego sporu.
31:26
SPEAKER_01: Przewodniczy mu szwajcarski sędzia Johann Winkler.
31:31
SPEAKER_01: 13 września 1902 roku zapada wyrok.
31:35
SPEAKER_01: Morskie oko zostaje po stronie galicyjskiej.
31:38
SPEAKER_01: Dzisiaj to Polska.
31:40
SPEAKER_01: Człowiek,
31:41
SPEAKER_01: którego Bismarck wyrzucił z Wielkopolski jako cudzoziemca,
31:45
SPEAKER_01: wygrywa dla przyszłej Polski kawałek Tatr.
31:49
SPEAKER_01: Ale wróćmy do Kurnika,
31:51
SPEAKER_01: bo przez cały ten czas zamek stoi nad jeziorem,
31:54
SPEAKER_01: z bibliotekarzem w środku i właścicielem kilkaset kilometrów dalej.
32:00
SPEAKER_01: 15 lipca 1912 roku w Paryżu Władysław i Jadwiga Zamońscy podpisują dokument fundacyjny.
32:08
SPEAKER_01: Polski nadal nie ma na mapie.
32:12
SPEAKER_01: Nikt nie wie, czy kiedykolwiek będzie.
32:15
SPEAKER_01: A oni już ustalają, co ma się stać skórnikiem, kiedy ich zabraknie.
32:20
SPEAKER_01: Zamek, biblioteka, park, ziemia i dobra zakopiańskie mają przestać być prywatną własnością.
32:28
SPEAKER_01: Mają służyć nauce i kulturze narodu.
32:32
SPEAKER_01: Potem przychodzi wojna, która kończy zabory.
32:37
SPEAKER_01: W 1918 roku powstaje Polska, a Wielkopolska po powstaniu wielkopolskim do niej wraca.
32:45
SPEAKER_01: Zamoyski może wrócić do Kurnika.
32:50
SPEAKER_01: Jadwiga umiera 4 listopada 1923 roku.
32:54
SPEAKER_01: Władysław umiera w Kurniku 3 października 1924 roku, czyli prawie rok później.
33:04
SPEAKER_01: Ma 70 lat.
33:05
SPEAKER_01: Nie ma żony ani dzieci, jest ostatnim zamojskim w Kurniku.
33:11
SPEAKER_01: 30 lipca 1925 roku Polski Sejm uchwala ustawę o Fundacji Zakłady Kurnickie.
33:18
SPEAKER_01: Fundacja przejmuje majątek Zamek oficjalnie staje się muzeum,
33:24
SPEAKER_01: tym czym w praktyce był od 40 lat.
33:28
SPEAKER_01: Zostaje jeszcze jedna osoba, Maria Zamojska, siostra Władysława, ta od szkoły.
33:34
SPEAKER_01: Mieszka w zamku i oprowadza gości.
33:39
SPEAKER_01: Właścicielka bez własności, przewodniczka po własnym domu rodzinnym.
33:44
SPEAKER_01: Umiera 23 lutego 1937 roku.
33:50
SPEAKER_01: Jej pamiątki trafiają do biblioteki.
33:53
SPEAKER_01: Kilka miesięcy później, w sierpniu 1937 roku, rozbiera się Babiniec.
34:00
SPEAKER_01: To była wieża Bramna przy wejściu.
34:03
SPEAKER_01: Przypominała Barbakan, czyli wysuniętą przed zamek fortyfikację.
34:08
SPEAKER_01: Groziła zawaleniem.
34:10
SPEAKER_01: Grunt wyspy znowu daje znać o sobie, więc trzeba było sobie z tym jakoś poradzić.
34:17
SPEAKER_01: Zwiedzających jest wtedy niewielu.
34:19
SPEAKER_01: W okresie międzywojennym mniej niż 10 tysięcy rocznie.
34:24
SPEAKER_01: Biblioteka liczy około 90, może 100 tysięcy woluminów.
34:29
SPEAKER_01: Tu dane w samych publikacjach Biblioteki Kurnickiej się różnią.
34:35
SPEAKER_01: W 1939 roku część kolekcji militariów jedzie na wystawę do Nowego Jorku
34:41
SPEAKER_01: i wracamy tam, skąd zaczęliśmy, do Stanisława Małeckiego w drzwiach.
34:47
SPEAKER_01: Teraz już wiemy czego bronił.
34:50
SPEAKER_01: Nie bronił domu arystokratów, bo arystokraci od dawna tu nie mieszkali.
34:55
SPEAKER_01: Nie bronił też do końca zamku, bo jako forteca zamek nie działał od 400 lat.
35:02
SPEAKER_01: Bronił biblioteki w kostiumie zamku.
35:06
SPEAKER_01: Tego co Tytus zaczął zwozić wozami w 1826 roku.
35:12
SPEAKER_01: Niemcy przejmują fundację.
35:14
SPEAKER_01: W 1941 roku majątek dostaje Reisstiftung für Deutsche Ostforschung.
35:22
SPEAKER_01: Fundacja Rzeszy dla niemieckich badań wschodnich.
35:26
SPEAKER_01: To instytucja, która miała naukowo uzasadniać niemieckie prawa do tych ziem.
35:32
SPEAKER_01: Polską bibliotekę zamknięto, a zamek zamieniono w magazyn niemieckiego uniwersytetu w Poznaniu.
35:42
SPEAKER_01: W 1942 roku rozbierają oranżerie i część murów ogrodowych.
35:48
SPEAKER_01: Jest jeszcze jeden epizod.
35:50
SPEAKER_01: W latach 1939 do 1940 roku w zamku miała działać tajna drukarnia Polskiego Podziemia.
35:59
SPEAKER_01: Drukowano w niej konspiracyjną gazetkę Biuletyn Radiowy.
36:04
SPEAKER_01: Wiem o tym z opracowań popularnych,
36:07
SPEAKER_01: ale nie znalazłam do tego źródła archiwalnego, więc traktujcie to ostrożnie.
36:13
SPEAKER_01: W 1945 roku,
36:15
SPEAKER_01: kiedy przechodzi front,
36:17
SPEAKER_01: do zamku się włamują, rabują,
36:21
SPEAKER_01: ucierpiały głównie zbiory muzealne,
36:23
SPEAKER_01: biblioteka w dużej części ocalała,
36:26
SPEAKER_01: straty były mniejsze niż w wielu innych rezydencjach Wielkopolski.
36:31
SPEAKER_01: Po wojnie najpoważniejszym wrogiem okazuje się nie żaden zaborca, tylko błoto pod spodem.
36:39
SPEAKER_01: Wschodniej części zamku grozi zawaleniem.
36:41
SPEAKER_01: W latach 1947-1948 wzmacnia się fundamenty.
36:49
SPEAKER_01: W latach 1952-1953 robi się coś, co brzmi jak eksperyment.
36:54
SPEAKER_01: Metodą profesora Romualda Cebertowicza grunt wyspy poddaje się Elektropertyfikacji.
37:03
SPEAKER_01: Pertyfikacja znaczy zamiana w kamień.
37:07
SPEAKER_01: W ziemię wprowadza się substancje chemiczne i prąd elektryczny,
37:11
SPEAKER_01: a podmokły grunt twardnieje jak skała.
37:15
SPEAKER_01: Zamek zostaje uratowany, ale ta metoda ma skutek uboczny, z którym konserwatorzy walczą do dziś.
37:23
SPEAKER_01: Sole z gruntu wchodzą w mury.
37:27
SPEAKER_01: 10 stycznia 1953 roku majątek przejmuje Polska Akademia Nauk.
37:33
SPEAKER_01: Biblioteka Kurnicka do dziś jest jednostką PAN.
37:37
SPEAKER_01: W latach 1953-1967 zamek odwiedza 1 350 000 osób, ponad 100 razy więcej niż przed wojną.
37:47
SPEAKER_01: W 1961 roku z Ameryki wracają militaria.
37:52
SPEAKER_01: Najpierw trafiają do Czarnej Sali,
37:56
SPEAKER_01: W 1982 roku przenosi się je do sali mauretańskiej,
38:02
SPEAKER_01: tej, która według planów Tytusa miała być biblioteką.
38:06
SPEAKER_01: Zbroje stoją dziś pod kopią Alhambry w pomieszczeniu na książki w zamku,
38:12
SPEAKER_01: który udaje twierdzę na fundamentach z 1419 roku w gruncie zamienionym w kamień.
38:20
SPEAKER_01: W 2011 roku zamek trafia
38:22
SPEAKER_01: na listę pomników historii najwyżej Najwyższej formy ochrony zabytku w Polsce.
38:29
SPEAKER_01: Kiedy następnym razem zobaczycie zdjęcie kurnika z drugiego brzegu fosy,
38:34
SPEAKER_01: z czerwoną wieżą i blankami, możecie pamiętać, co jest pod spodem.
38:39
SPEAKER_01: Budynek,
38:40
SPEAKER_01: który trzy razy tracił właściciela na rzecz pruskiego państwa i
38:44
SPEAKER_01: za każdym razem dalej robił swoje.
38:47
SPEAKER_01: I rodzinę, która przez prawie 100 lat budowała coś, czego nie mogła zostawić dzieciom.
38:55
SPEAKER_01: Więc zostawiła to wszystkim.
38:58
SPEAKER_01: To był Art Perspective Podcast.
39:00
SPEAKER_01: Ja mam na imię Dorota Szarnowska.
39:01
SPEAKER_01: Jeśli ten odcinek zmienił Wam trochę spojrzenie na Kurnik,
39:05
SPEAKER_01: zasubskrybujcie kanał,
39:06
SPEAKER_01: polećcie ten odcinek swoim znajomym, żeby nie przegapić następnego.
39:12
SPEAKER_01: Napiszcie w komentarzu, czy byliście w Kurniku i co tam zapamiętaliście.
39:17
SPEAKER_01: A jeśli znacie kogoś, kto lubi stare książki albo stare zamki, wyślijcie mu ten odcinek.
39:23
SPEAKER_01: Do usłyszenia.
39:24
SPEAKER_01: Cześć.
39:25
[music]