Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Kozłówka: pałac, który przeżył wojnę bez rany

Transcript

Kozłówka: pałac, który przeżył wojnę bez rany · Art Perspective – podcast o sztuce

0:01
SPEAKER_00: Wyobraź sobie oficera Wehrmachtu,
0:04
SPEAKER_00: wjeżdżającego do pałacu Kozłówki od strony Lubartowa w 1939 roku.
0:11
SPEAKER_00: Widzi coś, co nie pasuje do obrazu podbitego kraju.
0:16
Widzi fortecę sztuki,
0:18
monolit,
0:19
którego nie da się ruszyć bez złamania procedur.
0:22
Zanim Kozłówka stała się urzędniczym cudem,
0:26
była manifestacją pychy Konstantego Zamojskiego.
0:30
SPEAKER_00: Człowieka,
0:30
SPEAKER_00: który zamroził swój majątek carskim ukazem,
0:34
SPEAKER_00: tworząc skarbnicę tak kompletną,
0:36
SPEAKER_00: że nawet najeźdźcy nie odważyli się jej tknąć.
0:41
Jak to możliwe,
0:42
że prawo z 1903 roku uratowało polskie dziedzictwo przed
0:47
zagładą w 1944 roku?
0:51
SPEAKER_00: O tym w dzisiejszym odcinku Art Perspective.
0:54
SPEAKER_00: Zanim Kozłówka stała się urzędniczym cudem,
0:58
SPEAKER_00: była manifestacją tych i nieprawdopodobnych pieniędzy.
1:03
SPEAKER_00: Nie da się zrozumieć,
1:04
SPEAKER_00: dlaczego Niemcy w 1939 roku uznali ten obiekt za wartościowy kulturowo,
1:13
SPEAKER_00: nie patrząc na to,
1:14
SPEAKER_00: co widziało oko oficera wjeżdżającego do pałacy od strony Lubartowa.
1:19
To nie był typowy polski dwór z gankiem i kolumnami,
1:23
który można było spalić w drodze na front.
1:27
SPEAKER_00: To był europejski kombinat luksusu zbudowany według ścisłej harmonii,
1:32
SPEAKER_00: która imponowała ruskiej mentalności ceniącej porządek i system.
1:38
SPEAKER_00: Wszystko zaczęło się od Michała Bielińskiego,
1:42
SPEAKER_00: ale to Konstanty Zamoyski,
1:44
SPEAKER_00: postać tragiczna,
1:46
SPEAKER_00: megaloman i esteta,
1:48
SPEAKER_00: stworzył z Kozłówki fortecę sztuki.
1:52
Kiedy w 1879 roku objął majątek,
1:57
Kozłówka była barokową,
1:59
nieco sypiącą się bryłą.
2:01
SPEAKER_00: Konstanty nie chciał jednak remontu.
2:04
On chciał stworzyć kopię w Wersalu na piaszczystych terenach
2:08
Lubelszczyzny.
2:10
SPEAKER_00: To tu pojawia się pierwszy konkret – ordynacja.
2:13
SPEAKER_00: Powołanie ordynacji kozłowieckiej w 1903 roku,
2:19
SPEAKER_00: zatwierdzone ukazem cara,
2:21
SPEAKER_00: było ruchem czysto administracyjnym,
2:23
SPEAKER_00: który zamroził majątek.
2:26
SPEAKER_00: Nie wolno go było dzielić, sprzedawać ani zastawiać.
2:30
SPEAKER_00: To prawo stworzyło monolit,
2:32
który 40 lat później tak bardzo ułatwił zadanie niemieckim
2:37
inwentaryzatorom.
2:38
SPEAKER_00: Wszystko było spisane,
2:40
SPEAKER_00: skatalogowane i przypisane do miejsca,
2:44
SPEAKER_00: od srebrnych widelców po ogromne płótna w salonie czerwonym.
2:49
Wejdźmy w detale w cudzysłowie mięsa architektonicznego,
2:53
które przetrwało wojnę.
2:56
SPEAKER_00: To,
2:56
SPEAKER_00: co urzędnicy Generalnej Gubernii uznali za godne ochrony,
3:01
to między innymi niespotykane w Polsce nagromadzenie platerów
3:05
warszawskiej firmy
3:07
SPEAKER_00: Norblin oraz unikatowe meble w stylu II Cesarstwa.
3:12
SPEAKER_00: Konstanty Zamojski nie kupował w cudzysłowie ładnych rzeczy.
3:16
SPEAKER_00: On sprowadzał z Paryża całe systemy dekoracyjne.
3:21
SPEAKER_00: Gdy staniemy w salonie białym widzimy nie tylko ściany,
3:25
SPEAKER_00: ale i gigantyczne lustra w złoconych ramach,
3:29
SPEAKER_00: które montowano przy użyciu specjalnych rusztowań.
3:33
SPEAKER_00: To te lustra,
3:34
SPEAKER_00: zbyt ciężkie do szybkiego demontażu i zbyt drogocenne,
3:38
SPEAKER_00: by je stłuc,
3:40
SPEAKER_00: narzucały najeźdźcy respekt.
3:43
SPEAKER_00: Niemiec wchodzący do Kozłówki nie widział polskiego gniazda,
3:48
SPEAKER_00: widział francuską cywilizację kozłówkę.
3:51
którą on jako przedstawiciel Nowej Europy uważał za swoją
3:56
zdobycz,
3:57
a nie za śmieć do spalenia.
3:59
SPEAKER_00: Kolejnym elementem w cudzysłowie mięsa tej historii jest biblioteka.
4:04
To nie był zbiór książek do czytania przy kominku,
4:08
to było ponad 7 tysięcy woluminów,
4:11
w tym starodruki z XVI i XVII wieku,
4:16
oprawione wcielęcą skórę z tłoczonymi herbami jelita.
4:20
SPEAKER_00: Kiedy w 1940 roku niemieccy eksperci z organizacji Dinszczele Muhleman,
4:27
SPEAKER_00: wybaczcie wymowę jeśli jest niepoprawna,
4:30
SPEAKER_00: bo znów spadną na mnie komentarze jak grom z jasnego nieba,
4:34
SPEAKER_00: maturę z niemieckiego robiłam 20 lat temu,
4:36
SPEAKER_00: odpowiedzialnej za systematyczny rabunek dzieł sztucznych.
4:39
sztuki,
4:40
porządzali pierwsze notatki,
4:42
zauważyli coś rzadkiego – ciągłość zbiorów.
4:46
SPEAKER_00: W Kozłówce historia nie była przerwana.
4:49
Archiwum Zamojskich zawierało dokumenty od czasów Hetmana Jana
4:53
Zamojskiego.
4:54
SPEAKER_00: Dla administracji okupacyjnej,
4:56
która obsesyjnie szukała w cudzysłowie germańskich śladów lub
5:01
dowodów na znów w
5:02
SPEAKER_00: cudzysłowie wyższość kultury europejskiej,
5:05
SPEAKER_00: Kozłówka stała się idealnym laboratorium.
5:09
SPEAKER_00: Warto wspomnieć o technologii,
5:11
SPEAKER_00: która w 1939 roku wciąż działała i wprawiała w osłupienie żołnierzy
5:18
SPEAKER_00: przyzwyczajonych do prymitywnych warunków polskiej wsi.
5:22
Pałac miał własną gazownię,
5:24
centralne ogrzewanie z dekoracyjnymi żeliwnymi kaloryferami.
5:29
SPEAKER_00: Każdy z nich to dziś zabytek techniki.
5:32
SPEAKER_00: I system wodociągowy to nie był dom,
5:35
SPEAKER_00: to była luksusowa maszyna do mieszkania,
5:37
którą łatwiej było przejąć i użytkować jako prestiżowy punkt
5:42
dowodzenia niż
5:43
SPEAKER_00: zniszczyć.
5:44
SPEAKER_00: Cofnijmy się do momentu krytycznego września 1939 roku.
5:50
SPEAKER_00: Do pałacu puka nie chaos, a porządek w czarnych mundurach.
5:54
SPEAKER_00: Aleksander Zamoyski,
5:56
SPEAKER_00: ówczesny ordynat,
5:57
SPEAKER_00: człowiek o wojskowej dyscyplinie,
6:00
SPEAKER_00: staje przed faktem dokonanym.
6:02
SPEAKER_00: Nie ma tu miejsca na partyzantkę w salonach.
6:05
SPEAKER_00: Niemcy nie wjeżdżają czołgiem w drzwi wejściowe.
6:08
SPEAKER_00: Oni wchodzą z teczkami.
6:10
SPEAKER_00: Pierwsza nieoczywistość.
6:12
SPEAKER_00: Kozłówka nie została zajęta przez Wehrmacht jako koszary.
6:16
została wytypowana jako rezydencja dla wysokich urzędników
6:21
dystryktu lubelskiego.
6:23
SPEAKER_00: To kluczowy moment w cudzysłowie urzędniczego cudu.
6:26
SPEAKER_00: Gdyby do pałacu weszła liniowa piechota,
6:30
SPEAKER_00: po tygodniu z obić mebli zrobiono by onuce,
6:33
SPEAKER_00: a w bibliotece palono by ognisko,
6:35
SPEAKER_00: by ugotować zupę.
6:37
SPEAKER_00: Ale do Kozłówki weszła biurokracja.
6:40
SPEAKER_00: Niemiecki starosta Kreis Hauptmann w Lubartowie otrzymał jasne wytyczne.
6:46
SPEAKER_00: Obiekt ma pozostać funkcjonalny.
6:48
SPEAKER_00: Funkcjonalność oznaczała,
6:50
że portrety przodków od Jana Zamońskiego po Adama
6:54
Czartoryskiego miały wisieć tam,
6:57
SPEAKER_00: gdzie wisiały,
6:58
SPEAKER_00: bo tworzyły w cudzysłowie klimat autorytetu.
7:01
SPEAKER_00: To paradoks.
7:03
SPEAKER_00: Portrety polskich patriotów i mężów Stanów chroniły pałac,
7:07
SPEAKER_00: bo dla Niemca pusty pokój był jego pokojem.
7:10
SPEAKER_00: a pokój z galeriami przodków był w cudzysłowie pałacem,
7:14
SPEAKER_00: w którym urzędnik z Rzeszy czuł się jak zwycięzca,
7:17
SPEAKER_00: a nie jak wędrowiec w dziczy.
7:19
W tej części musimy też wspomnieć o kaplicy pałacowej
7:23
wzorowanej na tej z Wersalu.
7:25
Jej ołtarz z kopią obrazu złożenia do grobu Karawadzia i organy
7:31
sprowadzone z
7:31
SPEAKER_00: najwyższej klasy warsztatu nie zostały zdewastowane.
7:36
SPEAKER_00: Dlaczego?
7:36
Bo administracja guberni narzuciła narrację o cudzysłowie
7:41
ochronie zabytków
7:42
SPEAKER_00: chrześcijańskiej Europy.
7:44
SPEAKER_00: Była to cyniczna gra, ale w Kozłówce zadziałała perfekcyjnie.
7:49
SPEAKER_00: Klucze do kaplicy nie trafiły do kieszeni pijanego kaprala,
7:53
ale zostały wciągnięte na listę inwentarzową podlegającą pod
7:58
referat spraw sztuki w
8:00
SPEAKER_00: Lublinie.
8:00
Tak oto pod koniec 1939 roku Kozłówka stała się w cudzysłowie
8:07
wyspą nienaruszoną.
8:09
SPEAKER_00: Nie dlatego,
8:10
SPEAKER_00: że Niemcy kochali Zamojskich,
8:12
SPEAKER_00: dlatego że Zamojscy,
8:14
SPEAKER_00: a konkretnie Konstanty,
8:16
SPEAKER_00: zbudowali coś,
8:17
SPEAKER_00: co było zbyt systemowe,
8:19
SPEAKER_00: by to po prostu zepsuć.
8:21
SPEAKER_00: Zaczynał się czas administracyjnej ciszy,
8:25
SPEAKER_00: okresu,
8:25
SPEAKER_00: w którym każdy świecznik miał swój numer,
8:29
SPEAKER_00: a każde wyjście z pałacu wymagało przepustki.
8:32
SPEAKER_00: To była złota klatka dla sztuki,
8:35
SPEAKER_00: chroniona przez mechanizm,
8:37
SPEAKER_00: który jednocześnie niszczył naród,
8:40
SPEAKER_00: do którego ta sztuka należała.
8:42
SPEAKER_00: W następnej części przyjrzymy się konkretnym postaciom.
8:46
SPEAKER_00: kto trzymał pieczęcie,
8:48
jakie nazwisko widniało pod najważniejszymi rozkazami i jak
8:52
wyglądała codzienność w
8:54
SPEAKER_00: miejscu,
8:54
SPEAKER_00: gdzie polska służba musiała tolerować srebra dla ludzi,
8:58
SPEAKER_00: którzy w tym samym czasie planowali zagładę regionu.
9:02
SPEAKER_00: Wejdziemy w mrok cudzysłowie opiekuńczego zarządu i sprawdzimy,
9:07
SPEAKER_00: co tak naprawdę zaczęło znikać,
9:10
SPEAKER_00: gdy nikt nie patrzył.
9:11
SPEAKER_00: Jeśli historia ocalenia kozłówki jest w cudzysłowie cudem urzędniczym,
9:17
SPEAKER_00: to każdy cud musi mieć swoich wykonawców.
9:20
SPEAKER_00: Ludzi z krwi i kości, którzy trzymali pióra i pieczęcie.
9:26
SPEAKER_00: W 1940 roku pałac przestał być domem,
9:29
SPEAKER_00: a stał się ligenshaftem,
9:32
SPEAKER_00: czyli nieruchomością pod zarządem powierniczym.
9:35
SPEAKER_00: To tutaj pojawia się postać kluczowa,
9:38
choć rzadko wymieniana w podręcznikach jednym tchem z wielkimi
9:43
bohaterami.
9:44
SPEAKER_00: Hrabia Aleksander Zamoński.
9:46
SPEAKER_00: Ostatni ordynat.
9:48
SPEAKER_00: Jego sytuacja była paradoksalna.
9:51
SPEAKER_00: Pozostał w pałacu,
9:52
SPEAKER_00: ale nie jako pan,
9:54
lecz jako rodzaj w cudzysłowie technicznego konsultanta i
9:58
zakładnika własnego
10:00
SPEAKER_00: majątku.
10:01
SPEAKER_00: Niemcy potrzebowali kogoś,
10:02
SPEAKER_00: kto wie jak obsługiwać tę ogromną maszynę,
10:06
SPEAKER_00: gdzie są klucze do piwnic i jak konserwować unikatowe obicia ścian.
10:11
W dokumentach dystryktu lubelskiego z tego okresu zaczynają
10:15
pojawiać się nazwiska
10:16
niemieckich urzędników odpowiedzialnych za w cudzysłowie nadzór
10:21
nad mieniem
10:22
SPEAKER_00: zabezpieczonym.
10:23
SPEAKER_00: Jednym z nich był dr Kajetan Mullman.
10:26
SPEAKER_00: Znów wybaczcie, jeśli wymowa jest niepoprawna.
10:29
Był to pełnomocnik do spraw zabezpieczenia dzieł sztuki na
10:32
terenach okupowanych.
10:34
SPEAKER_00: Choć Mullman kojarzy się głównie z rabunkiem damy z gronostajem,
10:38
SPEAKER_00: W Kozłówce jego delegaci przyjęli inną strategię.
10:41
Pałac został wpisany na listę obiektów o znaczeniu
10:45
reprezentacyjnym dla Generalnego
10:48
SPEAKER_00: Gubernatorstwa.
10:49
SPEAKER_00: Co to oznaczyło w praktyce?
10:51
Kozłówka stała się cudzysłowie hotelem i miejscem rekreacji dla
10:56
najwyższych
10:57
SPEAKER_00: dygnitarzy Generalnego Gubernatorstwa,
11:00
w tym samego Hansa Franka i gubernatora dystryktu lubelskiego
11:05
Ernsta Zurnera.
11:07
SPEAKER_00: To jest to mięso historii, którego brakuje w ogólnych opisach.
11:11
SPEAKER_00: Prestiż chronił bardziej niż bunkier.
11:14
SPEAKER_00: Niemcy,
11:14
SPEAKER_00: zwłaszcza ci z administracji cywilnej,
11:17
SPEAKER_00: cierpieli na kompleks niższości wobec starej europejskiej arystokracji.
11:22
Kiedy Zürner przyjechał do Kozłówki,
11:25
nie chciał widzieć zniszczonych mebli.
11:27
SPEAKER_00: Chciał pić wino z kryształów zamojskich,
11:30
siedzieć w fotelach z epoki Ludwika XV i czuć się jak sukcesor
11:35
wielkiej kultury.
11:36
Dlatego właśnie wydano surowe instrukcje dla stacjonujących w
11:40
pobliżu oddziałów.
11:42
SPEAKER_00: Wstęp do pałacu tylko za specjalną przepustką.
11:45
SPEAKER_00: Każdy żołnierz,
11:46
SPEAKER_00: który odważyłby się wynieść choćby jedną srebrną łyżeczkę,
11:51
SPEAKER_00: stawał przed sądem polowym za,
11:53
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
11:54
SPEAKER_00: szaber mienia państwowego Rzeszy.
11:56
SPEAKER_00: Bo tak właśnie Niemcy postrzegali kozłówkę,
12:00
SPEAKER_00: jako łup,
12:00
SPEAKER_00: który już do nich należy,
12:02
SPEAKER_00: a którego nie wolno marnować.
12:05
SPEAKER_00: Życie codzienne w pałacu zamieniło się w teatr absurdu.
12:09
SPEAKER_00: Służba pałacowa,
12:11
SPEAKER_00: która pozostała na miejscu,
12:13
SPEAKER_00: nadal polerowała parkiety i czyściła srebra,
12:17
SPEAKER_00: a teraz robiła to pod okiem uzbrojonych strażników.
12:21
SPEAKER_00: Aleksander Zamoyski,
12:23
SPEAKER_00: zaangażowany w działalność konspiracyjną ZWZAK,
12:27
SPEAKER_00: musiał prowadzić podwójną grę.
12:29
SPEAKER_00: Z jednej strony gościł na,
12:31
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
12:32
SPEAKER_00: oficjalnych kolacjach niemieckich oprawców,
12:35
SPEAKER_00: starając się swoimi kontaktami i nienagannymi manierami,
12:40
SPEAKER_00: oraz biegłą znajomością języka niemieckiego,
12:43
SPEAKER_00: tonować ich niszczycielskie zapędy,
12:45
SPEAKER_00: z drugiej pałacowe piwnice i zabudowania folwarczne stawały się punktami
12:51
SPEAKER_00: przerzutowymi i magazynami dla polskiego podziemia.
12:54
SPEAKER_00: To tutaj dochodzi do jednego z najbardziej nieoczywistych zwrotów akcji.
12:59
SPEAKER_00: Inwentaryzacja jako narzędzie oporu.
13:02
SPEAKER_00: Niemcy zlecili bardzo szczegółowy spis wszystkich ruchomości.
13:07
Pracownicy pałacu działając w porozumieniu z ordynatem
13:11
wykorzystali ten moment,
13:12
SPEAKER_00: by stworzyć podwójną dokumentację.
13:15
SPEAKER_00: W oficjalnych papierach dla Niemców wszystko się zgadzało,
13:20
ale w tajnych notatkach nanoszono informacje o faktycznym
13:24
stanie i wartości
13:26
SPEAKER_00: najcenniejszych obiektów,
13:28
SPEAKER_00: które zaczęto powoli,
13:29
SPEAKER_00: systematycznie podmieniać lub ukrywać w najmniej oczywistych miejscach.
13:35
SPEAKER_00: np.
13:35
SPEAKER_00: za fałszywymi ściankami w archiwum lub głęboko w magazynach powozowni.
13:41
SPEAKER_00: Nie wszystko jednak udało się uratować dzięki uprzejmości i papierom.
13:46
SPEAKER_00: W tej części historii musimy wspomnieć o, w cudzysłowie, cichym rabunku.
13:51
SPEAKER_00: Choć pałac był nienaruszony jako całość, zbiory zaczęły krwawić.
13:56
SPEAKER_00: Dokumenty w 1941 roku wspominają o w cudzysłowie wypożyczeniach,
14:02
SPEAKER_00: w cudzysłowie dzieł sztuki do urzędów w Lublinie i Krakowie.
14:07
SPEAKER_00: Znikały pojedyncze obrazy,
14:09
SPEAKER_00: mniejsze rzeźby czy serwisy porcelanowe,
14:12
SPEAKER_00: które w cudzysłowie ozdabiały gabinety nazistowskich urzędników.
14:17
SPEAKER_00: To nie był chaos frontowy, to była administracyjna kradzież.
14:22
SPEAKER_00: Każdy taki ubytek był kwitowany.
14:25
SPEAKER_00: Te papiery,
14:26
rewersy wystawione przez oficerów po wojnie stały się bezcennym
14:31
dowodem w procesach
14:32
SPEAKER_00: rewindykacyjnych,
14:33
SPEAKER_00: choć wiele z tych przedmiotów nigdy nie wróciło do Kozłówki.
14:37
Mrok zgęstniał w 1942 roku,
14:41
kiedy Aleksander Zamoyski został aresztowany przez gestapo.
14:47
SPEAKER_00: To był moment krytyczny.
14:49
SPEAKER_00: Bez w cudzysłowie pana na Kozłówce,
14:52
SPEAKER_00: który stanowił bufor między pałacem a okupantem,
14:56
SPEAKER_00: rezydencja mogła zostać wydana na pastwę przypadkowych zarządców.
15:01
SPEAKER_00: Jednak mechanizm,
15:02
SPEAKER_00: który Zamojski uruchomił wcześniej,
15:05
SPEAKER_00: status obiektu reprezentacyjnego zadziałał siłą bezwładności.
15:10
Pałacem zarządzała teraz żona Aleksandra Jadwiga z
15:14
Brzozowskich-Zamojska.
15:16
SPEAKER_00: Wykazała się ona nieprawdopodobną siłą charakteru,
15:20
kontynuując politykę w cudzysłowie otwartych drzwi dla
15:24
urzędników i zamkniętych dla
15:26
SPEAKER_00: żołnierzy.
15:27
SPEAKER_00: Warto tu wspomnieć o konkretnym detalu, systemie grzewczym.
15:32
SPEAKER_00: Zima 1942 i 1943 roku była sroga.
15:33
SPEAKER_00: Niemcy chcąc korzystać z pałacu musieli go ogrzewać.
15:43
SPEAKER_00: Ponieważ kozłówka miała nowoczesne,
15:45
SPEAKER_00: na tamte czasy centralne ogrzewanie,
15:48
SPEAKER_00: nie było potrzeby wstawiania prymitywnych piecyków kóz,
15:52
które wystawiane przez okna i sadza niszczyłyby bezcenne
15:56
polichromie i sztukaterie.
15:58
SPEAKER_00: Technologia stała się konserwatorem zabytków.
16:02
SPEAKER_00: Pałac przetrwał w cieple,
16:04
SPEAKER_00: podczas gdy inne rezydencje pękały od mrozu i wilgoci,
16:08
SPEAKER_00: a ich dębowe boazerie lądowały w piecach.
16:12
SPEAKER_00: Kozłówka w połowie wojny była jak zamrożony kadr z filmu o XVIII wieku,
16:19
SPEAKER_00: otoczony drutem kolczastym i swastykami.
16:22
W środku cisza,
16:23
zapach wosku do podłóg i tykanie zegarów z kolekcji Zamońskich.
16:28
SPEAKER_00: Na zewnątrz terror,
16:30
obóz na Majdanku oddalony o zaledwie 30 kilometrów i transporty
16:36
ludzi wysyłanych na
16:37
SPEAKER_00: śmierć.
16:38
Ta bliskość luksusu i ludobójstwa jest najbardziej
16:42
przerażającym elementem mięsa tej historii.
16:46
SPEAKER_00: Ałac nie ocalał dlatego, że był święty.
16:49
SPEAKER_00: Ocalał, bo był wygodny dla morderców.
16:52
SPEAKER_00: Zbliżał się jednak 1944 rok.
16:56
SPEAKER_00: Czerwona łuna na wschodzie zwiastowała,
16:58
że administracyjna cisza wkrótce zostanie rozdarta przez huk
17:02
silników czołgowych.
17:03
SPEAKER_00: Dokumenty zaczęto palić,
17:05
SPEAKER_00: a klucze,
17:06
SPEAKER_00: które do tej pory otwierały drzwi przed gubernatorami,
17:10
SPEAKER_00: miały wkrótce stać się ostatnią linią obrony przed nowym,
17:15
SPEAKER_00: nieznanym zagrożeniem –
17:16
SPEAKER_00: Lato 1944 roku w Kozłówce pachniało kurzem i spalenizną.
17:23
SPEAKER_00: To był moment, w którym, w cudzysłowie, administracyjny cud zaczął pękać.
17:29
SPEAKER_00: Niemieccy urzędnicy,
17:31
SPEAKER_00: którzy przez lata z namaszczeniem inwentaryzowali każdy świecznik,
17:35
SPEAKER_00: nagle wpadli w furię pakowania.
17:38
Prestiż przestał mieć znaczenie,
17:39
liczyło się to,
17:41
co można było wywieźć ciężarówką.
17:43
SPEAKER_00: Jadwiga Zamojska stanęła przed najtrudniejszą próbą.
17:47
SPEAKER_00: Jak powstrzymać,
17:48
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
17:49
SPEAKER_00: opiekunów,
17:50
SPEAKER_00: którzy na odchodnym postanowili stać się pospolitymi złodziejami?
17:55
SPEAKER_00: To tu pojawia się konkretna lista strat.
17:59
SPEAKER_00: Niemcy nie wywozili szaf czy łóżek, bo były za ciężkie.
18:03
uderzyli w to,
18:04
co najcenniejsze i najbardziej mobilne – archiwum rodzinne i
18:09
bibliotekę.
18:10
SPEAKER_00: To był cios w kręgosłup Kozłówki.
18:13
Wywieziono bezcenne dokumenty pergaminowe,
18:17
listy królewskie i unikatowe starodruki.
18:20
SPEAKER_00: To nie był chaos, to była chłodna kalkulacja.
18:24
SPEAKER_00: Niemcy wiedzieli,
18:25
SPEAKER_00: że archiwa rodowe to legitymacja polskości tych ziem,
18:30
SPEAKER_00: więc postanowili ją odebrać.
18:32
Do skrzyń trafiły też wybrane obrazy,
18:35
w tym portrety pędzla Lampiego i Baciarelliego.
18:38
SPEAKER_00: Jadwiga Zamońska,
18:40
SPEAKER_00: ryzykując życie,
18:42
SPEAKER_00: próbowała negocjować,
18:43
SPEAKER_00: ukrywając mniejsze,
18:45
SPEAKER_00: ale cenniejsze przedmioty w pałacowych piwnicach zasypanych węglem.
18:50
SPEAKER_00: Kiedy ostatnie niemieckie auto odjechało w stronę Lublina,
18:54
SPEAKER_00: w Kozłówce zapadła najstraszniejsza cisza w jej historii.
18:59
SPEAKER_00: To była w cudzysłowie ziemia niczyja.
19:02
SPEAKER_00: Front był tak blisko, że w oknach drżały kryształowe żrandole.
19:08
I wtedy,
19:09
21 lipca 1944 roku,
19:13
na dziedziniec wjechały pierwsze radzieckie czołgi.
19:17
To moment,
19:18
w którym narracja o w cudzysłowie bezpiecznym pałacu mogła się
19:23
skończyć w jedną noc.
19:24
SPEAKER_00: Standardowy scenariusz dla polskich dworów wyglądał wtedy tak.
19:29
SPEAKER_00: Żołnierze wchodzą do salonów,
19:31
SPEAKER_00: bagnetami wycinają płótna z ram,
19:34
SPEAKER_00: by zrobić z nich derki dla koni,
19:36
SPEAKER_00: a w fortepianach rąbią drewno na opał.
19:40
W Kozłówce stało się coś innego,
19:42
co do dziś budzi zdumienie historyków sztuki.
19:46
Jadwiga Zamojska nie uciekła,
19:48
stała w drzwiach pałacu witając radzieckich oficerów.
19:52
SPEAKER_00: Wykorzystała tę samą broń co przeciwko Niemcom.
19:56
SPEAKER_00: Prestiż i autorytet.
19:58
SPEAKER_00: Zamojska wiedziała,
19:59
SPEAKER_00: że dla radzieckiego żołnierza,
20:01
SPEAKER_00: często pochodzącego z głębokiej prowincji ZSRR,
20:05
SPEAKER_00: pałac był czymś z innego świata,
20:07
SPEAKER_00: niemal sakralnym.
20:08
SPEAKER_00: Zamiast chować się zaprosiła dowództwo na kwaterę.
20:12
SPEAKER_00: To był genialny ruch taktyczny.
20:14
Uczynienie z pałacu siedziby sztabu było jedynym sposobem na
20:18
uniknięcie masowego
20:19
SPEAKER_00: rabunku przez szeregowców.
20:22
SPEAKER_00: Mamy tu konkretny detal.
20:24
SPEAKER_00: Pokój numer 4.
20:25
SPEAKER_00: To tam ulokował się radziecki komendant.
20:28
SPEAKER_00: Przez kilka tygodni Kozłówka była wyspą w morzu wojennego chaosu.
20:33
SPEAKER_00: Podczas gdy okoliczne dwory płonęły,
20:36
SPEAKER_00: a ich właściciele byli aresztowani,
20:39
SPEAKER_00: kozłówce,
20:40
SPEAKER_00: radzieccy oficerowie jadali obiady na porcelanie z herbem jelita.
20:45
SPEAKER_00: Oczywiście, w cudzysłowie, gościnność miała swoją cenę.
20:49
SPEAKER_00: Zniknęły zapasy wina z piewnic,
20:51
SPEAKER_00: zniknęły drobne przedmioty ze srebra,
20:53
SPEAKER_00: które mieściły się w kieszeniach płaszczy,
20:56
SPEAKER_00: ale substancja pałacu,
20:58
SPEAKER_00: meble,
20:59
SPEAKER_00: wielkie obrazy,
21:00
SPEAKER_00: rzeźby pozostała nietknięta.
21:03
Jednak prawdziwe niebezpieczeństwo nie przyszło ze strony
21:07
żołnierzy,
21:08
lecz nowej ludowej władzy.
21:10
Już w sierpniu 1944 roku w Lublinie,
21:15
zaledwie kilkanaście kilometrów dalej,
21:18
urzędował PKWN.
21:20
SPEAKER_00: Dla nowej administracji zamojscy byli, w cudzysłowie, kryzysi.
21:23
SPEAKER_00: Chwiopijcami i obszarnikami.
21:26
SPEAKER_00: Pałac, który przetrwał Niemców i front stał się ideologicznym problemem.
21:32
SPEAKER_00: Zaczęły się nachalne wizyty w cudzysłowie komisji ludowych.
21:37
To wtedy doszło do dramatycznej sceny próby wywiezienia mebli
21:41
do urzędów w Lublinie
21:43
SPEAKER_00: pod pretekstem w cudzysłowie zabezpieczenia mienia porzuconego.
21:48
SPEAKER_00: Jadwiga Zamojska walczyła o każdy przedmiot jak o życie.
21:53
SPEAKER_00: Kiedy urzędnicy chcieli zabrać machoniowe biurko,
21:56
SPEAKER_00: ona siadła przy nim i oświadczyła,
21:59
SPEAKER_00: że go nie odda,
22:00
SPEAKER_00: bo jest to w cudzysłowie niepodzielna część narodowego dziedzictwa.
22:05
SPEAKER_00: To była nowa retoryka.
22:07
SPEAKER_00: Zamojska zrozumiała,
22:09
SPEAKER_00: że aby uratować Kozłówkę,
22:11
SPEAKER_00: musi przestać mówić o niej jako o,
22:14
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
22:15
SPEAKER_00: majątku męża,
22:16
SPEAKER_00: a zacząć nazywać ją muzeum.
22:19
SPEAKER_00: To był strzał w dziesiątkę.
22:21
SPEAKER_00: Nowa władza chciała pokazać,
22:23
SPEAKER_00: że w cudzysłowie lud przejmuje kulturę,
22:26
więc pomysł zrobienia z pałacu muzeum był dla nich propagandowo
22:30
atrakcyjny.
22:31
W dokumentach z września 1944 roku pojawia się nazwisko
22:36
Xawerego Piwockiego,
22:38
SPEAKER_00: historyka sztuki,
22:39
SPEAKER_00: który został skierowany do Kozłówki,
22:42
SPEAKER_00: by ocenić stan biorów.
22:44
SPEAKER_00: Jego raport był kluczowy.
22:46
SPEAKER_00: Obiekt kompletnie wyposażony,
22:49
SPEAKER_00: unikatowy w skali kraju,
22:50
SPEAKER_00: wymaga natychmiastowego objęcia opieką państwową.
22:54
SPEAKER_00: To urzędowe zdanie stało się nowym wyrokiem, tym razem ocalającym.
23:00
4 listopada 1944 roku powołano tu pierwsze w powojennej Polsce
23:07
muzeum,
23:08
ale cena była wysoka.
23:11
SPEAKER_00: Jadwiga Zamojska,
23:12
SPEAKER_00: która uratowała to miejsce przed dwiema armiami,
23:16
SPEAKER_00: dostała kilka godzin na spakowanie osobistych rzeczy.
23:20
SPEAKER_00: Pozwolono jej zabrać tylko to, co zmieściło się w kilku walizkach.
23:24
SPEAKER_00: Ostatnia ordynatka opuściła swój dom,
23:27
SPEAKER_00: patrząc jak na bramie wieszana jest tablica z napisem Muzeum Narodowe.
23:33
SPEAKER_00: Pałac ocalał, ale jego serce, rodzina zostało wycięte.
23:38
Zaczynał się okres,
23:39
który miał być najbardziej absurdalnym w dziejach Kozłówki.
23:43
Okres,
23:44
w którym luksusowe salony arystokracji miały stać się tłem dla
23:48
kultu Stalina i Bieruta.
23:51
SPEAKER_00: Ale zanim do tego dojdzie,
23:52
SPEAKER_00: trzeba było odpowiedzieć na pytanie,
23:55
SPEAKER_00: jak to możliwe,
23:56
SPEAKER_00: że w kraju ruin Kozłówce wciąż wiszą firanki w oknach.
24:01
SPEAKER_00: W następnej części przyjrzymy się pierwszym latom muzeum,
24:04
kiedy to pałac stał się w cudzysłowie składnicą dla uratowanych
24:08
dzieł sztuki z
24:09
SPEAKER_00: innych,
24:10
SPEAKER_00: mniej szczęśliwych rezydencji oraz dowiemy się jak to się stało,
24:14
SPEAKER_00: że Kozłówka uniknęła losu w cudzysłowie magazynu nawozów sztucznych,
24:19
SPEAKER_00: co spotkało setki innych dworu.
24:22
Jesień 1944 roku i rok 1945 to w polskiej kulturze czas
24:30
wielkiego sprzątania po apokalipsie.
24:33
Podczas gdy w Warszawie odgruzowywano piwnicę w poszukiwaniu
24:37
resztek spalonego
24:38
SPEAKER_00: płótna,
24:39
SPEAKER_00: Kozłówka stała się dla nowej władzy kłopotliwym bogactwem.
24:44
SPEAKER_00: Była zbyt piękna, by ją zniszczyć i zbyt arystokratyczna, by ją kochać.
24:49
Aby pałac przetrwał,
24:51
musiał przejść proces rebrandingu,
24:53
czyli ideologicznego przepoczwarzenia.
24:56
SPEAKER_00: Pierwszym powojennym dyrektorem został Ksawery Piwocki,
25:00
SPEAKER_00: człowiek o ogromnej wiedzy i jeszcze większym instynkcie przetrwania.
25:05
To on stworzył narrację,
25:07
która uratowała meble Zamojskich przed pocięciem na opał.
25:11
Ogłosił,
25:12
że Kozłówka to nie dom w cudzysłowie państwa,
25:15
ale dokument ciężkiej pracy ludu,
25:20
SPEAKER_00: wytworzył.
25:21
To była sematyczna sztuczka,
25:23
która pozwoliła zachować wnętrza w nienaruszonym stanie.
25:27
W tym czasie w całym kraju trwała akcja w cudzysłowie
25:31
zabezpieczania mienia podworskiego.
25:33
Do Kozłówki zaczęły zjeżdżać transporty z innych zdewastowanych
25:38
majątków Lubelszczyzny.
25:40
Pałac stał się wielką arką Noego dla sztuki,
25:44
której nie miał kto pilnować.
25:46
SPEAKER_00: W archiwach z lat 1946 i 1948 roku znajdujemy fascynujące dokumenty,
25:54
SPEAKER_00: a mianowicie są to listy przewozowe.
25:58
Do Kozłówki trafiały obiekty z majątków w Klemensowie,
26:01
Adampolu czy Jabłonnie.
26:03
SPEAKER_00: Niektóre z nich były w stanie tragicznym.
26:06
SPEAKER_00: Poszatkowane bagnetami portrety,
26:09
SPEAKER_00: meble z brakującymi nogami,
26:11
SPEAKER_00: książki z pieczątkami bibliotek,
26:13
SPEAKER_00: które przestały istnieć.
26:15
SPEAKER_00: Kozłówka stała się centralną składnicą.
26:18
SPEAKER_00: To tutaj,
26:19
SPEAKER_00: w dawnych stajniach i wozowniach konserwatorzy próbowali ratować to,
26:24
SPEAKER_00: co ocalało z pożogi.
26:27
Pałac przestał być zamkniętą rezydencją,
26:29
a stał się w cudzysłowie fabryką kultury.
26:33
SPEAKER_00: Jednak najciekawszy,
26:34
SPEAKER_00: wręcz sensacyjny zwrot akcji nastąpił,
26:37
SPEAKER_00: gdy w Polsce zaczął obowiązywać socrealizm.
26:42
SPEAKER_00: W 1949 roku zapadła decyzja, która na dekady zdefiniowała kozłówkę.
26:49
SPEAKER_00: W budynkach dawnej wozowni utworzono centralną składnicę muzealną,
26:54
SPEAKER_00: a później,
26:55
SPEAKER_00: co brzmi niemal jak żart historii,
26:58
SPEAKER_00: Muzeum Socrealizmu.
27:00
SPEAKER_00: To był genialny i jednocześnie mroczny paradoks.
27:04
SPEAKER_00: W głównym korpusie pałacu wciąż wisiały portrety królów i hetmanów,
27:08
a kilkaset metrów dalej w oficynach zaczęto gromadzić w
27:12
cudzysłowie niechciane
27:14
SPEAKER_00: pomniki Stalina,
27:15
SPEAKER_00: Lenina,
27:16
Bieruta oraz setki obrazów przedstawiających szodowników pracy
27:21
i traktorzystki.
27:22
SPEAKER_00: Dlaczego to uratowało pałac?
27:24
Ponieważ Kozłówka stała się miejscem,
27:27
do którego nowa władza musiała przyjeżdżać.
27:30
Skoro znajdowało się tu największe w kraju nagromadzenie sztuki
27:34
socrealistycznej,
27:35
Ministerstwo Kultury pod władzą Władzimierza Sokorskiego
27:40
musiało pompować fundusze
27:41
SPEAKER_00: w utrzymanie obiektu.
27:43
SPEAKER_00: Pieniądze na,
27:44
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
27:44
ochronę dziedzictwa ludowego de facto szły na dach nad głową
27:49
dla barokowych luster
27:50
SPEAKER_00: i empirowych biurek.
27:52
SPEAKER_00: Socrealizm stał się dla Kozłówki tarczą antykryzysową.
27:56
SPEAKER_00: Warto wejść w detale techniczne z tamtego okresu.
28:00
SPEAKER_00: W latach 50.
28:02
SPEAKER_00: pałac poddano gruntownej renowacji,
28:04
SPEAKER_00: co było rzadkością w kraju podnoszącym się z ruin.
28:09
SPEAKER_00: Odnowiono unikatowe plafony i sztukaterie.
28:12
SPEAKER_00: Ciekawostką jest fakt,
28:13
SPEAKER_00: że polscy konserwatorzy,
28:15
SPEAKER_00: pracując pod czujnym okiem partyjnych dygnitarzy,
28:19
SPEAKER_00: często przemycali w cudzysłowie tradycyjne techniki rzemieślnicze,
28:24
SPEAKER_00: których nauczyli się przed wojną.
28:26
W protokołach pisano o w cudzysłowie nowoczesnych metodach
28:30
socjalistycznych,
28:31
SPEAKER_00: a w rzeczywistości używano tych samych receptur na wosk i politurę,
28:36
SPEAKER_00: które stosowała służba Ordynata Konstantego.
28:40
SPEAKER_00: Jednak życie w Pałacu Muzeum miało swoją mroczną stronę.
28:44
SPEAKER_00: W Salonie Czerwonym,
28:46
SPEAKER_00: pod spojrzeniem przodków zamojskich,
28:48
SPEAKER_00: organizowano narady partyjne i szkolenia dla aktywu.
28:52
SPEAKER_00: Świadkowie tamtych lat wspominają o zderzeniu dwóch światów.
28:56
SPEAKER_00: Wiejskich działaczy w Gumiakach,
28:58
którzy po raz pierwszy widzieli parkiet układany w misterne
29:02
wzory i kustoszy,
29:04
SPEAKER_00: którzy drżeli o każdą wazę z miśni.
29:07
SPEAKER_00: Istnieje anegdota o jednym z lokalnych sekretarzy PZPR,
29:11
SPEAKER_00: który chciał,
29:12
SPEAKER_00: aby w kaplicy pałacowej urządzić magazyn nawozów sztucznych.
29:17
SPEAKER_00: Pałac ocalał tylko dlatego,
29:19
że dyrekcja błyskawicznie zorganizowała tam wystawę w
29:24
cudzysłowie postępowych
29:26
SPEAKER_00: tradycji polskiego rzemiosła,
29:28
SPEAKER_00: co uniemożliwiło wprowadzenie tam worków z saletrą.
29:32
SPEAKER_00: W tej części historii musimy też wspomnieć o losach archiwum.
29:36
Choć Niemcy wywieźli znaczną część,
29:39
to to,
29:40
co zostało,
29:41
stało się celem dla UB.
29:43
SPEAKER_00: Agenci szukali w listach zamojskich dowodów na,
29:46
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
29:47
SPEAKER_00: kolaboracje z okupantem lub ukryte skarby.
29:51
Przez lata biblioteka i archiwum były strefą zamkniętą,
29:56
do której dostęp mieli tylko nieliczni.
29:59
SPEAKER_00: W cudzysłowie sprawdzeni badacze.
30:02
SPEAKER_00: Wiedza o tym, co naprawdę przetrwało, była dawkowana.
30:06
SPEAKER_00: Kozłówka stała się pałacem tajemnic.
30:10
SPEAKER_00: Z zewnątrz lśniącą perłą,
30:12
SPEAKER_00: wewnątrz skarbnicą,
30:14
SPEAKER_00: której pełnej zawartości nowa władza się bała,
30:18
SPEAKER_00: bo przypominała o ciągłości historycznej,
30:21
SPEAKER_00: którą komunizm chciał przeciąć.
30:24
SPEAKER_00: Mimo to Kozłówka trwała.
30:26
jako jedyne muzeum w Polsce miała tak kompletne wnętrza,
30:38
że zaczęło przyciągać ekipy filmowe.
30:41
SPEAKER_00: Pałac zaczął zarabiać na siebie jako plan filmowy.
30:45
SPEAKER_00: To tutaj kręcono sceny do filmów historycznych,
30:49
SPEAKER_00: które miały budować polską tożsamość narodową,
30:52
SPEAKER_00: nawet jeśli w duchu socjalistycznym.
30:55
Każda taka produkcja oznaczała dodatkowe fundusze na
30:59
konserwację tkanin czy renowację powozów.
31:03
SPEAKER_00: Zbliżał się jednak rok 1956.
31:05
SPEAKER_00: Odwilż, która miała przynieść kolejne zmiany.
31:10
Kult Stalina upadł,
31:12
a wraz z nim sens istnienia gigantycznej składnicy socrealizmu
31:17
w oficynach.
31:18
SPEAKER_00: Kozłówka musiała wymyślić się na nowo,
31:21
SPEAKER_00: by nie stać się tylko martwym magazynem niepotrzebnych już pomników.
31:26
SPEAKER_00: W następnej części przyjrzymy się czasom PRL-owskiej stabilizacji,
31:30
SPEAKER_00: kiedy to pałac stał się mechką turystów,
31:34
SPEAKER_00: a jednocześnie miejscem,
31:36
SPEAKER_00: gdzie w ciszy gabinetów toczyła się walka o to,
31:39
SPEAKER_00: jak pokazywać historię arystokracji w państwie robotników i chłopów.
31:45
SPEAKER_00: W latach 60.
31:47
Kozłówka przestała być w cudzysłowie problemem ideologicznym,
31:51
a stała się atrakcją.
31:53
SPEAKER_00: W Gomułkowskiej,
31:55
a później Gierkowskiej Polsce pałac zaczął pełnić rolę w
31:58
cudzysłowie narodowego
32:00
SPEAKER_00: salonu,
32:01
SPEAKER_00: do którego przywożono zagraniczne delegacje.
32:04
by pokazać im,
32:05
że komunizm w Polsce ma w cudzysłowie ludzką,
32:09
arystokratyczną twarz.
32:11
SPEAKER_00: To był okres,
32:12
w którym historia mieszała się z zapachem autokarów
32:15
turystycznych i pasty do
32:17
SPEAKER_00: podłóg,
32:18
SPEAKER_00: którą wylewano tu hektolitrami,
32:21
SPEAKER_00: by utrzymać lustrzany blask dębowych parkietów.
32:24
SPEAKER_00: Najważniejszą nieoczywistością tego okresu był fakt,
32:28
SPEAKER_00: że Kozłówka,
32:29
SPEAKER_00: mimo bycia muzeum,
32:31
SPEAKER_00: wciąż funkcjonowała jako organizm żywy.
32:34
Podczas gdy inne pałace zamieniano na biura PGR-ów,
32:38
w Kozłówce dbano o każdy detal.
32:41
W latach 70.
32:42
muzeum przeszło kolejną niezwykłą i bardzo kosztowną renowację.
32:48
SPEAKER_00: To wtedy zajączkowano,
32:50
czyli pozłacano płatkowym złotem ramy luster i sztukaterię w
32:55
salonie czerwonym.
32:56
SPEAKER_00: Skąd brano na to fundusze w kraju wiecznego niedoboru?
33:00
SPEAKER_00: Odpowiedź jest rozaiczna.
33:02
SPEAKER_00: Dewizy.
33:03
SPEAKER_00: Kozłówka stała się planem zdjęciowym dla koprodukcji międzynarodowych.
33:08
SPEAKER_00: Filmowcy z zachodu płacili grubymi dolarami za możliwość filmowania w
33:13
SPEAKER_00: autentycznych,
33:14
SPEAKER_00: nienaruszonych wnętrzach,
33:15
SPEAKER_00: które wyglądały lepiej niż scenografia z Hollywood.
33:19
SPEAKER_00: Warto przyjrzeć się faktom technologicznym tamtych lat.
33:23
SPEAKER_00: Aby chronić bezcenne tkaniny i obicia,
33:26
SPEAKER_00: między innymi jedwabne adamaszki,
33:29
SPEAKER_00: w pałacu wprowadzono rygorystyczny system kontroli nasłonecznienia.
33:35
Specjalne rolety i zasłony były zaciągane według ściśle
33:39
określonego harmonogramu,
33:41
SPEAKER_00: by promienie UV nie w cudzysłowie zjadały barwników z XVIII wieku.
33:48
SPEAKER_00: To wtedy narodził się też kult kapci filcowych.
33:51
SPEAKER_00: Każdy turysta,
33:52
SPEAKER_00: niezależnie od statusu,
33:54
SPEAKER_00: musiał nałożyć na buty wielkie,
33:56
SPEAKER_00: szare kapcie,
33:57
SPEAKER_00: które tolerowały podłogę podczas zwiedzania.
34:01
To,
34:01
co dziś wspominamy z uśmiechem,
34:03
było realnym narzędziem konserwatorskim.
34:06
SPEAKER_00: Dzięki temu miliony stóp nie zdarły oryginalnych intarsji na podłogach.
34:12
Kolejnym zwrotem akcji było utworzenie w 1977 roku Muzeum
34:17
Zamoyski w Kozłówce jako
34:19
SPEAKER_00: samodzielnej jednostki.
34:21
SPEAKER_00: To był moment triumfu merytorycznego.
34:24
SPEAKER_00: Nazwisko Zamońscy wróciło na tablice informacyjne.
34:29
SPEAKER_00: Wcześniej unikano go używając bezpiecznego określenia pałac w Kozłówce.
34:34
Powrót nazwiska rodowego był sygnałem,
34:37
że historia przestała być traktowana wybiórczo.
34:40
SPEAKER_00: W tym samym czasie w oficynach działy się rzeczy zupełnie inne.
34:45
Galeria sztuki socrealizmu stała się miejscem pielgrzymek
34:49
historyków sztuki z całego świata.
34:52
SPEAKER_00: To paradoks.
34:53
SPEAKER_00: Ludzie przyjeżdżali do arystokratycznej rezydencji,
34:56
SPEAKER_00: by badać pomniki Lenina i obrazy przedstawiające budowę nowej huty.
35:03
SPEAKER_00: Kozłówka stała się w cudzysłowie muzeum dwóch światów.
35:07
W korpusie głównym celebrowano tradycję szlachecką,
35:10
a w dawnej wozowni komunistyczną utopię.
35:14
Dyrekcja muzeum potrafiła grać na obu fortepianach,
35:17
co zapewniało pałacowi nietykalność.
35:21
SPEAKER_00: Jednak za fasadą sukcesu kryły się dramaty.
35:24
Przez cały okres PRL do muzeum docierały listy od dawnych
35:30
właścicieli i ich rodzin.
35:32
Jadwiga Zamojska zmarła na emigracji,
35:35
ale pamięć o niej trwała wśród starszych pracowników.
35:38
SPEAKER_00: Istnieje wspomnienie o cichych wizytach dawnej służby.
35:43
SPEAKER_00: która przychodziła do pałacu jako turyści,
35:45
SPEAKER_00: by w milczeniu powstać przy biurku ordynata lub kaplicy.
35:50
SPEAKER_00: Muzeum było dla nich świątynią utraconego czasu.
35:54
SPEAKER_00: W latach 70.
35:55
SPEAKER_00: Kozłówka stała się też bazą dla najlepszych konserwatorów w Polsce.
36:00
To tutaj wypracowywano metody ratowania tkanin ściennych i
36:05
konserwacji złoconych brązów.
36:08
Muzeum nie tylko w cudzysłowie pokazywało zbiory,
36:11
ono je w cudzysłowie leczyło.
36:14
SPEAKER_00: Dzięki temu,
36:14
SPEAKER_00: gdy w latach osiemdziesiątych nadszedł kryzys i stan wojenny,
36:19
SPEAKER_00: Kozłówka była w tak doskonałym stanie technicznym,
36:22
SPEAKER_00: że przetrwała okres zastoju bez większych strat.
36:26
Podczas gdy inne obiekty niszczały z powodu braku opału czy
36:31
cieknących dachów,
36:32
systemy grzewcze i dachy Kozłówki były priorytetem dla władz
36:37
wojewódzkich.
36:38
SPEAKER_00: Pałac musiał lśnić,
36:40
SPEAKER_00: bo był wizytówką,
36:41
SPEAKER_00: którą pokazywano gościom z zagranicy nawet w najmroczniejszych czasach.
36:46
SPEAKER_00: Ciekawym detalem jest kwestia kuchni pałacowej.
36:49
SPEAKER_00: Choć posiłków już nie gotowano dla hrabiów,
36:52
SPEAKER_00: w dawnych zabudowaniach gospodarczych działały warsztaty i zaplecze,
36:57
SPEAKER_00: które utrzymywało autonomię obiektu.
37:00
SPEAKER_00: Kozłówka była samowystarczalna,
37:02
SPEAKER_00: miała własnych stolarzy,
37:04
SPEAKER_00: tapicerów i ogrodników,
37:06
SPEAKER_00: którzy dbali o geometryczny porządek parku francuskiego.
37:10
SPEAKER_00: Ten sztab ludzi był cichym bohaterem ocalenia.
37:14
SPEAKER_00: To oni,
37:15
SPEAKER_00: często zarabiając marne pensje,
37:18
SPEAKER_00: traktowali pałac jak własny dom,
37:20
SPEAKER_00: pilnując,
37:21
by żadna wilgoć nie weszła w mury i by żadna klamka nie
37:25
poluzowała się w drzwiach.
37:27
SPEAKER_00: Pod koniec lat 80.
37:29
SPEAKER_00: Kozłówka była już legendą.
37:31
SPEAKER_00: Była symbolem tego, że w Polsce w cudzysłowie da się uratować wszystko.
37:37
SPEAKER_00: Od fundamentów po obrazy.
37:39
SPEAKER_00: Ale zbliżał się rok 1989.
37:42
SPEAKER_00: Wolna Polska przyniosła nowe wyzwania.
37:46
SPEAKER_00: Roszczenia spadkobierców,
37:48
SPEAKER_00: konieczność komercjalizacji i pytanie,
37:51
SPEAKER_00: czy Muzeum Socrealizmu powinno nadal sąsiadować z portretami królów.
37:57
SPEAKER_00: W ostatniej części przyjrzymy się kozłówce współczesnej.
38:01
SPEAKER_00: Jak pałac poradził sobie z wolnym rynkiem?
38:03
SPEAKER_00: Jak doszło do słynnego porozumienia z rodziną Zamojskich?
38:07
SPEAKER_00: I dlaczego dziś,
38:09
SPEAKER_00: wchodząc do środka,
38:10
SPEAKER_00: wciąż mamy wrażenie,
38:11
SPEAKER_00: że wojna skończyła się wczoraj,
38:14
SPEAKER_00: a właściciele tylko wyszli na chwilę do ogrodu?
38:17
Rok 1989 przyniósł kozłówce wolność,
38:22
która początkowo pachniała niepewnością.
38:25
SPEAKER_00: Pałac,
38:25
który przetrwał nazistów dzięki biurokracji i komunistów dzięki
38:30
socrealistycznej
38:31
SPEAKER_00: zasłonie dymnej,
38:33
SPEAKER_00: musiał odpowiedzieć na pytanie,
38:35
SPEAKER_00: do kogo tak naprawdę należy.
38:37
SPEAKER_00: To w tej części pojawia się fakt prawno-historyczny.
38:41
SPEAKER_00: który jest równie fascynujący co wojenne inwentarze.
38:45
Podczas gdy w całej Polsce wybuchały konflikty między nowym
38:49
państwem a dawnymi
38:51
SPEAKER_00: właścicielami,
38:52
SPEAKER_00: w Kozłówce rozegrał się scenariusz unikatowy,
38:55
SPEAKER_00: scenariusz porozumienia.
38:56
SPEAKER_00: Najważniejszą postacią tego okresu był Krzysztof Zamoyski,
39:01
SPEAKER_00: syn ostatniego ordynata Aleksandra,
39:03
SPEAKER_00: który powrócił z emigracji.
39:05
SPEAKER_00: To był moment krytyczny dla muzeum.
39:08
Wiele podobnych placówek w Polsce drżało przed reprywatyzacją
39:13
obawiając się,
39:14
SPEAKER_00: że kolekcje zostaną rozproszone na aukcjach,
39:17
SPEAKER_00: a pałace zamienione w zamknięte hotele.
39:21
SPEAKER_00: W Kozłówce stało się coś odwrotnego.
39:24
SPEAKER_00: Rodzina Zamojskich,
39:25
widząc z jakim oddaniem pracownicy muzeum dbali o ich
39:29
dziedzictwo przez pół wieku,
39:31
SPEAKER_00: podjęła decyzję o bezprecedensowej skali.
39:35
SPEAKER_00: W 2003 roku doszło do podpisania ugody.
39:39
Zamojscy zrzekli się roszczeń do wyposażenia pałacu w zamian za
39:44
rekompensatę.
39:45
Ale co najważniejsze,
39:47
zrobili to z intencją,
39:49
by muzeum pozostało nienaruszone.
39:52
SPEAKER_00: To tutaj dochodzimy do samego sedna merytorycznego współczesnej Kozłówki.
39:57
SPEAKER_00: Dzięki tej ugodzie muzeum stało się jedynym miejscem w Polsce,
40:02
SPEAKER_00: gdzie stan prawny w pełni pokrywa się ze stanem faktycznym.
40:06
SPEAKER_00: Kiedy patrzysz na biurko hrabiego w gabinecie,
40:09
SPEAKER_00: wiesz,
40:10
SPEAKER_00: że nie jest ono w cudzysłowie zabezpieczonym mieniem,
40:13
SPEAKER_00: ale własnością narodu przekazaną dobrowolnie przez spadkobierców.
40:18
SPEAKER_00: To nadało kozłówce nową energię.
40:21
Pałac przestał być w cudzysłowie łupem wojennym,
40:24
a stał się wspólnym projektem.
40:27
Współczesność to także czas wielkiego powrotu,
40:30
w cudzysłowie rzeczy utraconych.
40:32
SPEAKER_00: Czy pamiętasz archiwa wywiezione przez Niemców w 1944 roku?
40:38
Dzięki współpracy międzynarodowej i żmudnej pracy
40:42
detektywistycznej archiwistów
40:44
SPEAKER_00: znaczna część dokumentów i starodruków zaczęła wracać.
40:49
SPEAKER_00: To bezcenny materiał badawczy.
40:52
SPEAKER_00: Każda powracająca karta,
40:54
każdy odnaleziony w antykwariatach list jest jak brakujący
40:59
kawałek DNA pałacu.
41:01
Kozłówka stała się najpełniejszym archiwum życia
41:04
arystokratycznego w Europie Środkowej.
41:07
SPEAKER_00: Nie można pominąć fenomenu galerii sztuki socrealizmu, która po 1989 roku
41:14
SPEAKER_00: paradoksalnie zyskała na znaczeniu.
41:16
SPEAKER_00: To,
41:17
SPEAKER_00: co kiedyś było w cudzysłowie ideologicznym okupem,
41:20
SPEAKER_00: dziś jest unikatową w skali świata atrakcją turystyczną.
41:24
SPEAKER_00: Kozłówka to jedyne miejsce na planecie,
41:28
gdzie możesz wyjść z buduaru pełnego francuskich koronek i po
41:32
przejściu 100 metrów
41:34
SPEAKER_00: stanąć oko w oko z gigantycznym odlewem głowy Lenina.
41:39
SPEAKER_00: Ten kontrast jest najlepszym dowodem na to,
41:42
SPEAKER_00: że pałac potrafi,
41:43
SPEAKER_00: w cudzysłowie,
41:44
SPEAKER_00: prawić każdą historię,
41:46
SPEAKER_00: nie tracąc przy tym własnej godności.
41:49
Warto wspomnieć o zapleczu warsztatowym i kunstcie
41:53
konserwatorskim ostatnich lat.
41:55
SPEAKER_00: Dzięki funduszom unijnym Kozłówka przeszła rewitalizację,
41:59
SPEAKER_00: która objęła nie tylko pałac,
42:01
SPEAKER_00: ale całe zaplecze.
42:03
SPEAKER_00: Teatralnie, wozownie i obok.
42:05
SPEAKER_00: ogrody.
42:05
SPEAKER_00: Odnowiono systemy melioracyjne,
42:08
SPEAKER_00: które chronią fundamenty przed wilgocią,
42:10
SPEAKER_00: tym samym cichym zabójcą,
42:13
SPEAKER_00: który zniszczył setki innych rezydencji.
42:16
SPEAKER_00: To technologia,
42:17
SPEAKER_00: której nie widać gołym okiem,
42:19
SPEAKER_00: ale która sprawia,
42:21
SPEAKER_00: że kozłówka za 100 lat będzie wyglądać tak samo jak dzisiaj.
42:25
SPEAKER_00: Dzisiejsza kozłówka to jednak nie tylko mury.
42:29
SPEAKER_00: To system zarządzania pamięcią każdego roku,
42:33
SPEAKER_00: Przez pałacowe sale przechodzą tysiące ludzi,
42:36
SPEAKER_00: a ich stopy,
42:37
SPEAKER_00: wciąż w kapciach lub po specjalnych dywanach,
42:41
SPEAKER_00: polerują historię.
42:42
SPEAKER_00: Zwrot akcji polega na tym,
42:44
SPEAKER_00: że pałac,
42:45
SPEAKER_00: który miał być w cudzysłowie narzędziem prestiżu władzy,
42:48
SPEAKER_00: stał się narzędziem edukacji.
42:51
SPEAKER_00: To tutaj studenci historii sztuki uczą się,
42:54
SPEAKER_00: jak wygląda autentyczna tkanina bordiura,
42:57
SPEAKER_00: a filmowcy,
42:58
SPEAKER_00: jak na przykład twórcy filmu Hiszpanka,
43:01
SPEAKER_00: wciąż znajdują tu kadry,
43:03
SPEAKER_00: których nie trzeba poprawiać komputerowo.
43:06
SPEAKER_00: Odsumowując tę dość długą słowną podróż,
43:10
SPEAKER_00: historia Kozłówki to lekcja o tym,
43:13
że w czasie wojny i chaosu czasem najskuteczniejszą bronią nie
43:18
jest karabin,
43:19
SPEAKER_00: lecz procedura,
43:21
SPEAKER_00: tak?
43:21
SPEAKER_00: że ktoś w 1940 roku wpisał pałac do rejestru,
43:26
że Jadwiga Zamońska nie bała się rozmawiać z okupantami i że
43:31
powojenni muzealnicy
43:32
SPEAKER_00: potrafili w cudzysłowie ukryć pałac pod płaszczem socrealizmu,
43:37
SPEAKER_00: sprawił, że dziś dysponujemy cudem.
43:40
SPEAKER_00: Kozłówka jest dowodem na to,
43:42
SPEAKER_00: że kultura potrafi przetrwać najgorsze systemy,
43:46
SPEAKER_00: jeśli tylko znajdą się ludzie,
43:48
SPEAKER_00: którzy wiedzą,
43:49
SPEAKER_00: jak obracać klucze w zamkach.
43:51
SPEAKER_00: Kiedy dziś stoisz przed pałacem, widzisz nie tylko rezydencję zamojskich.
43:57
SPEAKER_00: Widzisz pomnik ludzkiej inteligencji,
43:59
SPEAKER_00: uporu i sprytu,
44:01
SPEAKER_00: który okazał się silniejszy niż fronty dwóch największych armii świata.
44:06
SPEAKER_00: Cisza,
44:07
SPEAKER_00: która uratowała Kozłówkę w 1945 roku,
44:11
SPEAKER_00: dziś wypełniona jest szeptami turystów i szelestem przewracanych stron w
44:16
SPEAKER_00: bibliotece.
44:17
SPEAKER_00: To nie jest cisza martwa, to cisza triumfująca.
44:22
SPEAKER_00: Pałac stoi,
44:23
SPEAKER_00: meble są na swoich miejscach,
44:25
SPEAKER_00: a historia,
44:26
SPEAKER_00: zamiast zostać wymazana,
44:29
SPEAKER_00: została tu po prostu przechowana dla nas.
44:32
SPEAKER_00: To był odcinek Art Perspective o Kozłówce,
44:35
SPEAKER_00: miejscu,
44:36
SPEAKER_00: które udowodniło,
44:37
że w świecie rządzonym przez ogień i stal najpotężniejszą
44:42
bronią może okazać się
44:43
SPEAKER_00: urzędowa pieczęć i odwaga,
44:46
SPEAKER_00: by trzymać klucze do drzwi,
44:48
SPEAKER_00: których nikt nie miał prawa otwierać.
44:50
SPEAKER_00: Kozłówka to nie tylko muzeum, to lekcja przetrwania.
44:54
SPEAKER_00: To dowód na to,
44:55
SPEAKER_00: że kiedy historia próbuje nas zmieść z powierzchni ziemi,
45:00
SPEAKER_00: ocalenie przychodzi czasem z najbardziej nieoczywistej strony.
45:03
SPEAKER_00: Z ciszy,
45:04
SPEAKER_00: procedury i uporu ludzi,
45:06
SPEAKER_00: którzy wiedzieli,
45:07
SPEAKER_00: że przedmioty mają duszę,
45:09
SPEAKER_00: a te dusze są warte każdej ryzykownej gry z okupantem.
45:14
SPEAKER_00: A Ty, co o tym sądzisz?
45:16
SPEAKER_00: Czy wierzysz, że sztuka potrafi obronić się sama?
45:19
SPEAKER_00: Czy to my, naszą administracją i sprytem nadajemy jej nieśmiertelność?
45:25
SPEAKER_00: Czy historia Kozłówki to dla Ciebie w cudzysłowie cud administracyjny,
45:29
SPEAKER_00: czy raczej mroczny pakt z historią,
45:31
SPEAKER_00: który po prostu się opłacił?
45:33
SPEAKER_00: Dołącz do naszej społeczności,
45:35
SPEAKER_00: subskrybuj kanał Art Perspective,
45:37
SPEAKER_00: aby nie przegapić żadnej z naszych opowieści.
45:40
Zapraszam na kolejne odcinki w każdy czwartek o godzinie 18
45:43
czasu polskiego.
45:45
SPEAKER_00: Będziemy wspólnie odkrywać kolejne miejsca,
45:47
SPEAKER_00: gdzie wielka sztuka zderza się z bezwzględną historią.
45:52
Zostaw komentarz,
45:53
czy znasz inne rezydencje,
45:54
które ocalały w równie nieprawdopodobny sposób.
45:57
SPEAKER_00: Udostępnij ten materiał,
45:59
SPEAKER_00: jeśli uważasz,
45:59
SPEAKER_00: że ocalenie Kozłówki to historia,
46:02
SPEAKER_00: którą powinien poznać każdy,
46:04
SPEAKER_00: to wierzy w siłę polskiego dziedzictwa.
46:07
SPEAKER_00: Dziękuję,
46:07
SPEAKER_00: że byliście ze mną w tej podróży przez salony zamońskich,
46:11
SPEAKER_00: mroki generalnego gubernatorstwa i absurdu socrealizmu.
46:16
SPEAKER_00: Słyszymy się już w najbliższy czwartek o godzinie 18.00.