Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Zamek Krzyżtopór: magnacka fantazja i jej tragiczny koniec

Transcript

Zamek Krzyżtopór: magnacka fantazja i jej tragiczny koniec · Art Perspective – podcast o sztuce

• 0:03
  SPEAKER_01: Stoję na dziedzińcu w ujeździe.
• 0:06
  SPEAKER_01: Byłam tam już dwa razy i za każdym razem robiłam to samo.
• 0:11
  SPEAKER_01: Zadzierałam głowę i liczyłam okna.
• 0:14
  SPEAKER_01: Właściwie nie okna, tylko dziury po oknach, bo szyb, ram i okiennic nie ma tu od stuleci.
• 0:22
  SPEAKER_01: Zostały kamienne otwory, a przez nie widać niebo.
• 0:27
  SPEAKER_01: Przewodnicy, foldery i połowa internetu powiedzą Wam, że tych okien było 365.
• 0:35
  SPEAKER_01: Tyle ile dni w roku.
• 0:37
  SPEAKER_01: Do tego 52 komnaty, bo tyle jest tygodni, 12 sal, bo tyle jest miesięcy i 4 wieże.
• 0:47
  SPEAKER_01: Jak 4 pory roku.
• 0:49
  SPEAKER_01: Zamek jako kalendarz.
• 0:52
  SPEAKER_01: Kamienny zegar czasu zbudowany przez człowieka,
• 0:55
  SPEAKER_01: który miał tyle pieniędzy,
• 0:57
  SPEAKER_01: że mógł sobie pozwolić na architekturę jak z astrologicznego traktatu.
• 1:04
  SPEAKER_00: Brzmi pięknie, tyle że kiedy zaczniecie szukać
• 1:07
  SPEAKER_01: tej liczby w źródłach z epoki,
• 1:10
  SPEAKER_01: zrobi się dziwnie cicho.
• 1:12
  SPEAKER_01: Nazywam się Dorota Szarnowska i Wy słuchacie dzisiaj Art Perspective i odcinku
• 1:17
  SPEAKER_01: o zamku Krzysztofór.
• 1:20
  SPEAKER_01: Dzisiaj jedziemy w góry Świętokrzyskie do wsi Ujazd niedaleko Opatowa.
• 1:27
  SPEAKER_01: Stoi tu Krzysztofór, jedna z największych ruin rezydencji obronnej w Europie.
• 1:35
  SPEAKER_01: Zanim jednak wejdziemy do środka musimy poznać człowieka,
• 1:38
  SPEAKER_01: który to wszystko wymyślił,
• 1:41
  SPEAKER_01: bo ten zamek jest portretem jednego człowieka,
• 1:45
  SPEAKER_01: jego ambicji, jego pieniędzy i jego podróży.
• 1:50
  SPEAKER_01: Krzysztof Ossoliński przychodzi na świat 28 kwietnia 1587 roku w Bukowsku,
• 1:58
  SPEAKER_01: na południowym wschodzie dzisiejszej Polski.
• 2:02
  SPEAKER_01: Urodził się w dobrej rodzinie, choć jeszcze nie w wielkiej.
• 2:07
  SPEAKER_01: Ossolińscy pieczętują się herbem topór.
• 2:11
  SPEAKER_01: To dosłownie topór, srebrne ostrze na czerwonym polu.
• 2:17
  SPEAKER_01: Zapamiętajcie ten topór, bo za chwilę zobaczymy go wykutego w kamieniu nad bramą.
• 2:23
  SPEAKER_01: Ojcem Krzysztofa jest Jan Zbigniew Ossoliński, polityk i marszałek Sejmu z 1601 roku.
• 2:32
  SPEAKER_01: Matką jest Jadwiga Sienieńska.
• 2:36
  SPEAKER_01: Krzysztof ma braci i trzeba o nich powiedzieć od razu, bo ta rodzina działała jak spółka.
• 2:43
  SPEAKER_01: Najmłodszy, Jerzy, zajdzie najwyżej ze wszystkich.
• 2:47
  SPEAKER_01: Zostanie kanclerzem wielkim koronnym,
• 2:51
  SPEAKER_01: czyli jednym z najważniejszych ludzi w państwie, a do tego księciem Rzeszy.
• 2:58
  SPEAKER_01: Maksymilian też zrobi karierę na dworze i w skarbie.
• 3:02
  SPEAKER_01: Bracia osolińscy razem fundują budowlę w całej okolicy.
• 3:08
  SPEAKER_01: Zamek rodowy w Osolinie, pałac w Warszawie.
• 3:12
  SPEAKER_01: Kolegiatę w Klimontowie, przepiękną zresztą, kaplicę lorytańską w Gołębiu.
• 3:19
  SPEAKER_01: Krzysztof jest najbardziej zuchwałym punktem na tej mapie.
• 3:25
  SPEAKER_01: Zanim jednak Krzysztof zacznie budować, wyjeżdża.
• 3:29
  SPEAKER_01: Jak wielu synów bogatej szlachty, jedzie na studia za granicę.
• 3:34
  SPEAKER_01: Niemcy, Francja, a przede wszystkim Włochy.
• 3:37
  SPEAKER_01: Bolonia, Padwa, Florencja, Rzym.
• 3:41
  SPEAKER_01: Na kilka lat i tu dochodzimy do pierwszego tropu, który badacze biorą bardzo poważnie.
• 3:48
  SPEAKER_01: Niedaleko Rzymu w miasteczku Caprarola stoi pałac rodu Farnese.
• 3:54
  SPEAKER_01: To budowla na planie pięciokąta, forteca i luksusowa rezydencja jednocześnie.
• 4:01
  SPEAKER_01: Historycy architektury przypuszczają,
• 4:03
  SPEAKER_01: że to właśnie Caprarola zapadła młodemu Ossolińskiemu w pamięć.
• 4:09
  SPEAKER_01: Inni zwracają uwagę na Florencję, na Palacio Pitti i ogrody Boboli.
• 4:15
  SPEAKER_01: Tego co dokładnie widział i co go zachwyciło nie wiemy na pewno,
• 4:21
  SPEAKER_01: wiemy za to co zbudował po powrocie.
• 4:25
  SPEAKER_01: I to podobieństwo trudno zignorować, bo po powrocie do kraju Krzysztof robi karierę.
• 4:32
  SPEAKER_01: Zostaje podkomorzym sandomierskim,
• 4:35
  SPEAKER_01: jest posłem na Sejm, a w 1638 roku obejmuje urząd wojewody sandomierskiego.
• 4:44
  SPEAKER_01: I równolegle z karierą rośnie majątek.
• 4:48
  SPEAKER_01: Skąd?
• 4:49
  SPEAKER_01: Tu jest detal, który lubię, bo odziera tę historię z romantyzmu.
• 4:55
  SPEAKER_01: Ossoliński bogaci się na dostawach dla wojska.
• 4:59
  SPEAKER_01: Rzeczpospolita w pierwszej połowie XVII wieku prawie ciągle z kimś walczy.
• 5:05
  SPEAKER_01: Ze Szwecją, z Moskwą, z Turcją.
• 5:09
  SPEAKER_01: Armia potrzebuje zaopatrzenia, a ktoś na tym zarabia.
• 5:13
  SPEAKER_01: Krzysztopór to w pewnym sensie pałac zbudowany z wojennych kontraktów.
• 5:19
  SPEAKER_01: Teraz miejsce.
• 5:22
  SPEAKER_01: Dlaczego ujazd?
• 5:24
  SPEAKER_01: Wieś nie jest przypadkowa.
• 5:27
  SPEAKER_01: Zamek stoi na skalnym cyplu.
• 5:30
  SPEAKER_01: Z dwóch stron są wąwozy, z trzeciej podmokły teren, a na dole dolina rzeki Koprzywianki.
• 5:38
  SPEAKER_01: Naturalna obrona i widok, który robi wrażenie na każdym, kto przyjeżdża.
• 5:44
  SPEAKER_01: Budowniczowie najpierw zdejmują ziemię aż do skały, wyrównują teren i podmurowują go od północy.
• 5:52
  SPEAKER_01: Dopiero na tej płaskiej, sztucznie przygotowanej platformie może stanąć gmach.
• 5:59
  SPEAKER_01: A kiedy właściwie zaczyna się budowa?
• 6:02
  SPEAKER_01: I tu pierwsza zagadka.
• 6:05
  SPEAKER_01: Najprostsza odpowiedź byłaby,
• 6:07
  SPEAKER_01: nie wiemy dokładnie, w literaturze pojawia się rok 1621, może 27 albo 31.
• 6:17
  SPEAKER_01: Na bramie wjazdowej i na attyce zachowały się inskrypcje z latami 31 i 44.
• 6:23
  SPEAKER_01: Tyle, że rok wykuty na bramie nie musi wcale oznaczać początku prac.
• 6:31
  SPEAKER_01: Może oznaczać zakończenie pewnego etapu.
• 6:35
  SPEAKER_01: W dokumencie fundacyjnym z 1627 roku Ossoliński pisze już o fortecy i o zamku,
• 6:44
  SPEAKER_01: który nazywa Krzysztof Polskim.
• 6:47
  SPEAKER_01: Zwróćcie uwagę na to słowo Krzysztof i Topór.
• 6:52
  SPEAKER_01: Imię fundatora i herb rodu sklejone w jedną nazwę.
• 6:57
  SPEAKER_01: Popularne wyjaśnienie mówi, że nazwa pochodzi od dwóch symboli nad bramą, krzyża i topora.
• 7:05
  SPEAKER_01: Krzyż jako znak wiary i kont reformacji, topór jako herb.
• 7:11
  SPEAKER_01: Obie wersje mogą być prawdziwe jednocześnie,
• 7:14
  SPEAKER_01: a gra słów w XVII wieku była w bardzo dobrym tonie.
• 7:19
  SPEAKER_01: Najpewniej budowa idzie etapami.
• 7:22
  SPEAKER_01: Najpierw powstaje pięcioboczna fortyfikacja z bastionami,
• 7:26
  SPEAKER_01: czyli wysuniętymi narożnikami, z których obrońcy mogą ostrzeliwać wroga z boku.
• 7:33
  SPEAKER_01: Do tego fosa wykuta w skalę i most zwodzony.
• 7:38
  SPEAKER_01: Ciekawe,
• 7:41
  SPEAKER_01: że fossa miała dno na różnych poziomach,
• 7:44
  SPEAKER_01: więc najpewniej nie mogła być w całości wypełniona wodą.
• 7:48
  SPEAKER_01: W drugim etapie do 1644 roku wyrasta pałac.
• 7:56
  SPEAKER_01: Taki typ budowli nazywamy palaco in forteca, czyli pałac fortecy.
• 8:02
  SPEAKER_01: Wewnątrz reprezentacja Luksus i uczty, na zewnątrz bastiony i armaty.
• 8:11
  SPEAKER_01: No dobrze, ale kto to zaprojektował?
• 8:15
  SPEAKER_01: Wszędzie przeczytacie nazwisko Wawrzyniec Senes,
• 8:18
  SPEAKER_01: czyli Laurentius de Saint, architekt pochodzący ze Szwajcarii.
• 8:24
  SPEAKER_01: Senes wcześniej przebudowywał dla osolińskich zamek w Ossolinie.
• 8:28
  SPEAKER_01: Jego nazwisko wiąże z Krzysztoforem historyk sztuki Stanisław Tomkowicz już w 1896 roku.
• 8:35
  SPEAKER_01: W tekście, którego tytuł wprost nazywa Senesa architektem twierdzy.
• 8:43
  SPEAKER_01: I to nazwisko przylgnęło na ponad 100 lat.
• 8:47
  SPEAKER_01: Tylko, że późniejsi badacze, m.in.
• 8:50
  SPEAKER_01: Adam Gruszecki w pracy o bastionowych zamkach magnackich z 1962 roku
• 8:58
  SPEAKER_01: i Alicja Lutostańska w artykule z 1963 roku zaczęli patrzeć na to ostrożniej.
• 9:07
  SPEAKER_01: Dziś Narodowy Instytut Dziedzictwa pisze,
• 9:10
  SPEAKER_01: że rola Senesa ograniczała się raczej do nadzoru nad budowlą.
• 9:15
  SPEAKER_01: Prawdziwym projektantem mógł być nieznany z nazwiska architekt, znawca fortyfikacji.
• 9:23
  SPEAKER_01: A część autorów idzie jeszcze dalej i sugeruje, że głównym pomysłodawcą był sam Ossoliński.
• 9:31
  SPEAKER_01: Wykształcony, oczytany po latach we Włoszech.
• 9:35
  SPEAKER_01: Człowiek, który nie potrzebował architekta od wizji, tylko wykonawcy.
• 9:40
  SPEAKER_01: Jest jeszcze jeden świadek, o którym mało kto pamięta.
• 9:48
  SPEAKER_01: Szwedzki inżynier wojskowy Erik Dachberg narysował plan Krzyszczoporu w 1655 roku.
• 9:56
  SPEAKER_01: Ten rysunek przetrwał w rycinie i dziś można go obejrzeć w zbiorach Biblioteki Narodowej.
• 10:03
  SPEAKER_01: Ale żeby zrozumieć dlaczego Szwed w ogóle stał z ołówkiem pod murami Ossolińskiego,
• 10:10
  SPEAKER_01: Musimy najpierw zobaczyć jak ten zamek wyglądał w dniu,
• 10:14
  SPEAKER_01: w którym był gotowy i jak krótko jego właściciel mógł się nim cieszyć.
• 10:21
  SPEAKER_01: Rok 1644.
• 10:24
  SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie, że podjeżdżacie pod Krzysztofór w dniu, w którym jest gotowy.
• 10:30
  SPEAKER_01: Najpierw widzicie nie pałac, tylko mury.
• 10:34
  SPEAKER_01: Pięcioboczną fortecę z bastionami otoczoną fosą wykutą w skalę.
• 10:39
  SPEAKER_01: Łączna długość murów to około 600 metrów.
• 10:44
  SPEAKER_01: Sam zamek zajmuje mniej więcej hektar i 30 arów,
• 10:47
  SPEAKER_01: a od północy dochodzą do niego ogrody w stylu włoskim
• 10:51
  SPEAKER_01: na kolejnych prawie 16 arach ponad hektara.
• 10:56
  SPEAKER_01: Przez fosę przerzucony jest most zwodzony.
• 11:00
  SPEAKER_01: Za nim wyrasta wysoka wieża bramna z zegarem i portalem z czarnego marmuru.
• 11:06
  SPEAKER_01: Po bokach bramy widzicie dwie płaskorzeźby.
• 11:09
  SPEAKER_01: Po jednej stronie krzyż, po drugiej topór.
• 11:13
  SPEAKER_01: W wielu opracowaniach pojawia się też dwuwierszowa inskrypcja,
• 11:17
  SPEAKER_01: która miała towarzyszyć tym symbolom.
• 11:20
  SPEAKER_01: Krzyż obrona, krzyż podpora, dziadki naszego topora.
• 11:26
  SPEAKER_01: Dzisiaj jej nie zobaczycie,
• 11:27
  SPEAKER_01: bo nie przetrwała i tu warto zatrzymać się na chwilę przy samym Osolińskim.
• 11:32
  SPEAKER_01: Krzysztof uchodzi za gorliwego katolika i przeciwnika reformacji,
• 11:38
  SPEAKER_01: a jego dziadek Hieronim Ossoliński był Kalwinem.
• 11:43
  SPEAKER_01: Ten krzyż na bramie to więc nie tylko pobożność,
• 11:46
  SPEAKER_01: to także deklaracja po której stronie stoi rodzina
• 11:49
  SPEAKER_01: po trzech pokoleniach religijnych wahań.
• 11:53
  SPEAKER_01: Przejeżdżacie przez bramę i trafiacie na rozległy dziedziniec.
• 11:58
  SPEAKER_01: Po lewej i po prawej ciągną się niższe budynki gospodarcze, czyli oficyny.
• 12:04
  SPEAKER_01: Tam są kuchnie i stajnie.
• 12:07
  SPEAKER_01: Na wprost wznosi się pałac.
• 12:10
  SPEAKER_01: Trzy kondygnacje, a w jego wnętrzu drugi owalny dziedziniec.
• 12:15
  SPEAKER_01: Na elewacji widać kilkadziesiąt okrągłych i czterolistnych wnęk.
• 12:21
  SPEAKER_01: Według opisów miały w nich wisieć malowane portrety przodków
• 12:25
  SPEAKER_01: i najważniejszych krewnych fundatora.
• 12:30
  SPEAKER_01: Miało być ich około 40.
• 12:33
  SPEAKER_01: Pomyślcie jak to działało na gości.
• 12:36
  SPEAKER_01: Zanim w ogóle wejdziecie do środka patrzy na was cała genealogia osolińskich.
• 12:43
  SPEAKER_01: Kto tu przyjeżdża ma zrozumieć, że nie odwiedza zwykłego szlachcica.
• 12:48
  SPEAKER_01: Całość ma kabaturę około 70 tysięcy metrów sześciennych.
• 12:54
  SPEAKER_01: W wielu tekstach przeczytacie,
• 12:55
  SPEAKER_01: że do czasu powstania w Wersalu był to największy pałac w Europie.
• 13:01
  SPEAKER_01: Brzmi to bardzo efektownie, ale traktowałabym to zdanie jako slogan, a nie wynik pomiarów.
• 13:10
  SPEAKER_01: Nikt nie przedstawiał tabeli,
• 13:11
  SPEAKER_01: w których porównywano by kubaturę wszystkich europejskich rezydencji sprzed lat 60.
• 13:17
  SPEAKER_01: XVII wieku.
• 13:19
  SPEAKER_01: Bezpieczniej powiedzieć, że w Rzeczpospolitej nie było wtedy nic podobnego.
• 13:25
  SPEAKER_01: I teraz wchodzimy w strefę, którą wszyscy kochają.
• 13:29
  SPEAKER_01: Legendy.
• 13:31
  SPEAKER_01: Pierwsza to kalendarz, od którego zaczęłam.
• 13:34
  SPEAKER_01: Cztery wieże, dwanaście sal.
• 13:36
  SPEAKER_01: 52 komnaty i 365 okien.
• 13:40
  SPEAKER_01: Niektóre wersje dodają nawet,
• 13:42
  SPEAKER_01: że było jedno okno ekstra zamurowane i otwierane tylko w latach przestępnych.
• 13:49
  SPEAKER_01: Problem polega na tym,
• 13:50
  SPEAKER_01: że w publikacjach naukowych o Krzysztoporze,
• 13:53
  SPEAKER_01: w pracach Gruszeckiego czy Lutostańskiej nie znajdziecie inwentarza,
• 13:58
  SPEAKER_01: który by te liczby potwierdzał.
• 14:01
  SPEAKER_01: Nie mamy dokumentu z epoki, w którym ktoś przeliczył okna.
• 14:05
  SPEAKER_01: Mamy za to plan parteru narysowany przez Szweda i ruinę,
• 14:10
  SPEAKER_01: w której wiele otworów zniknęło razem ze stropami i ścianami.
• 14:15
  SPEAKER_01: Ta liczba wygląda raczej na późniejszą opowieść dopisaną do zamku niż na zapis z placu budowy.
• 14:23
  SPEAKER_01: Przyznam, że przy trzecim spacerze po dziedzińcu sama chciałabym móc to po prostu policzyć.
• 14:29
  SPEAKER_01: Druga legenda to akwarium.
• 14:32
  SPEAKER_01: W jednej z wież najczęściej mówi się o wieży ośmiobocznej.
• 14:38
  SPEAKER_01: Miała być sala z kryształowym albo szklanym sufitem.
• 14:42
  SPEAKER_01: Nad nim woda, a w wodzie ryby.
• 14:45
  SPEAKER_01: Goście jedzą, podnoszą głowy i widzą jak nad nimi pływają karpie albo egzotyczne stworzenia.
• 14:53
  SPEAKER_01: Brzmi jak scenografia z barokowej opery i tu historycy się raczej sprzeczają
• 15:00
  SPEAKER_01: i są bardzo sceptyczni,
• 15:02
  SPEAKER_01: Utrzymanie takiej masy wody nad głowami biesiadników wymagałoby technologii,
• 15:08
  SPEAKER_01: której w XVII-wiecznej Polsce po prostu nie było.
• 15:13
  SPEAKER_01: Jest też wersja dopowiedziana, jakby ktoś wyczuł, że trzeba wytłumaczyć brak śladów.
• 15:19
  SPEAKER_01: Akwarium podobno pękło któregoś mroźnego sezonu i zniknęło na zawsze.
• 15:27
  SPEAKER_01: Wygodne, no ale cóż, trzecia legenda dotyczy koni.
• 15:32
  SPEAKER_01: Stajnie miały mieć murowane żłoby, a nad nimi kryształowe lustra.
• 15:39
  SPEAKER_01: Po co koniom lustra?
• 15:40
  SPEAKER_01: Wersja popularna mówi, żeby mogły się w nich przeglądać.
• 15:46
  SPEAKER_01: Czemu nie?
• 15:47
  SPEAKER_01: Wersja rozsądniejsza mówi,
• 15:49
  SPEAKER_01: że lustra odbijały światło wpadające przez okna i rozjaśniały ciemne wnętrza.
• 15:55
  SPEAKER_01: Marmurowe żłoby są akurat możliwe, bo takie rzeczy świadczyły o statusie.
• 16:01
  SPEAKER_01: A jeden fakt da się sprawdzić na miejscu i nie jest legendą.
• 16:06
  SPEAKER_01: Prawa stajnia ma do dziś bardzo dobrą akustykę, co zauważają organizatorzy wydarzeń muzycznych.
• 16:16
  SPEAKER_01: Są jeszcze windy do wożenia jedzenia,
• 16:19
  SPEAKER_01: system ogrzewania kanałami powietrznymi i podziemny tunel do zamku w Ossolinie,
• 16:26
  SPEAKER_01: oddalonego o jakieś 20 kilometrów.
• 16:30
  SPEAKER_01: W tym tunelu szlachta miała jeździć z saniami po cukrze albo soli, rozsypanych jak śnieg.
• 16:37
  SPEAKER_01: Tunelu nikt nie odnalazł.
• 16:41
  SPEAKER_01: Dlaczego o tym wszystkim mówię?
• 16:43
  SPEAKER_01: Bo te legendy mówią coś prawdziwego, choć nie w dosłowny sposób.
• 16:49
  SPEAKER_01: Krzysztof był od początku budowlą, o której się opowiadało.
• 16:54
  SPEAKER_01: Ktoś, kto wydaje fortunę na pałac w fortecy, chce, żeby ludzie wracali do domu i przesadzali.
• 17:02
  SPEAKER_01: Część autorów nazywa to barokowym PR-em i to określenie dobrze tu pasuje.
• 17:10
  SPEAKER_01: A teraz sprawy rodzinne.
• 17:13
  SPEAKER_01: Krzysztof był żonaty.
• 17:15
  SPEAKER_01: Trzy razy.
• 17:17
  SPEAKER_01: Pierwsza żona to Zofia Cikowska, córka podkomorzego krakowskiego.
• 17:23
  SPEAKER_01: I tu kolejny detal, który wiele mówi o tamtych czasach.
• 17:27
  SPEAKER_01: Zofia była Arianką,
• 17:29
  SPEAKER_01: czyli wyznawczynią radykalnego nurtu protestanckiego,
• 17:33
  SPEAKER_01: który w Rzeczpospolitej wkrótce zostanie zdelegalizowany.
• 17:39
  SPEAKER_01: Katolik z krzyżem na bramie i żona Arianka.
• 17:43
  SPEAKER_01: Z tego małżeństwa rodzi się jedyny syn Krzysztof Baldwin.
• 17:48
  SPEAKER_01: Drugie imię dostaje po średniowiecznym biskupie krakowskim.
• 17:53
  SPEAKER_01: Później Krzysztof żeni się jeszcze z Zofią Krasińską i Elżbietą Firlejówną.
• 18:00
  SPEAKER_01: Więcej synów już nie będzie, a przecież tylko o synach się zazwyczaj mówi w historii.
• 18:06
  SPEAKER_01: W 1644 roku ojciec zapisuje synowi zamek i dobra.
• 18:13
  SPEAKER_01: Wszystko jest gotowe.
• 18:15
  SPEAKER_01: Zamek stoi, dziedzic jest dorosły, rodzina ma wpływy na najwyższych szczeblach państwa.
• 18:22
  SPEAKER_01: Kilka miesięcy później, 24 lutego 1945 roku Krzysztof Ossoliński umiera w Krakowie.
• 18:30
  SPEAKER_01: Ma 57 lat.
• 18:32
  SPEAKER_01: Część opracowań podaje, że zabrała go febra, czyli po prostu gorączka.
• 18:39
  SPEAKER_01: Jeszcze jedno, kilka źródeł wspomina, że zostawił po sobie majątek mocno obciążony długami.
• 18:46
  SPEAKER_01: Pałac, który miał przyćmić wszystkie inne,
• 18:49
  SPEAKER_01: mógł kosztować więcej niż rodzina była w stanie spokojnie udźwignąć.
• 18:57
  SPEAKER_01: Krzysztof Baldwin przejmuje Krzysztof.
• 19:00
  SPEAKER_01: Jest rodmistrzem królewskim.
• 19:02
  SPEAKER_01: Posłował do Rzymu i do Lizbony.
• 19:06
  SPEAKER_01: Ma przed sobą karierę.
• 19:08
  SPEAKER_01: Latem 1649 roku rusza ze stryjem Jerzym,
• 19:13
  SPEAKER_01: kanclerzem wielkim koronnym,
• 19:16
  SPEAKER_01: Na wyprawę przeciwko powstaniu Chmielnieckiego i Tatarom.
• 19:21
  SPEAKER_01: Pod zborowem Armia Koronna zostaje otoczona.
• 19:25
  SPEAKER_01: W połowie sierpnia podczas przeprawy Krzysztof Baldwin ginie z rąk Tatarów.
• 19:31
  SPEAKER_01: Nie zostawia żadnych dzieci.
• 19:35
  SPEAKER_01: Cztery lata po śmierci ojca linia fundatora Krzyszto-Poru przestaje istnieć.
• 19:41
  SPEAKER_01: Zamek zbudowany dla dynastii nie ma już dynastii.
• 19:46
  SPEAKER_01: A za sześć lat pod jego bramą stanie armia, która wejdzie do środka bez jednego wystrzału.
• 19:55
  SPEAKER_01: Zamknijcie na chwilę oczy i wejdźcie ze mną przez bramę jeszcze raz.
• 20:02
  SPEAKER_01: Tym razem powoli, krok po kroku, tak jak chciał tego Osoliński.
• 20:08
  SPEAKER_01: Bo Krzysztofór nie jest tylko zbiorem sal, to jest trasa.
• 20:13
  SPEAKER_01: Ułożona jak spektakl, w którym gość jest widzem i aktorem jednocześnie.
• 20:43
  SPEAKER_01: Główny korpus pałacu i wieża ośmioboczna mają po cztery kondygnacje.
• 20:50
  SPEAKER_01: Stojąc w bramie widzicie na końcu cel podróży.
• 20:55
  SPEAKER_01: Zanim tam dojedziecie architektura każe Wam przejść przez kolejne progi.
• 21:01
  SPEAKER_01: Brama ma portal z czarnego marmuru i zegar.
• 21:05
  SPEAKER_01: Nad wjazdem, krzyż,
• 21:07
  SPEAKER_01: topór i ten wierszyk,
• 21:09
  SPEAKER_01: o którym mówiłam, napisany prostą polszczyzną, a nie po łacinie.
• 21:14
  SPEAKER_01: Badacze zwracają uwagę, że to nie przypadek, łacina była dla elit.
• 21:20
  SPEAKER_01: Polski napis mówi,
• 21:21
  SPEAKER_01: że do tego domu zapraszano także okoliczną szlachtę,
• 21:25
  SPEAKER_01: czyli sąsiadów, klientów i wyborców wojewody.
• 21:30
  SPEAKER_01: Krzyż ma zresztą jeszcze jedno znaczenie, można go czytać jak rebus imienia Krzysztof.
• 21:38
  SPEAKER_01: Za bramą jest długi dziedziniec gospodarczy, po bokach niskie oficyny ze stajniami i kuchniami.
• 21:46
  SPEAKER_01: Tutaj pachnie końmi i dymem, a na wprost wyrasta pałac.
• 21:53
  SPEAKER_01: Trzy skrzydła ułożone w kształt litery U, otwarte ramionami w stronę przyjezdnych.
• 22:00
  SPEAKER_01: Fasada jest zbudowana wokół motywu łuku triumfalnego.
• 22:05
  SPEAKER_01: Gość wjeżdża więc do pałacu tak, jak rzymski wódz wjeżdżał do miasta.
• 22:12
  SPEAKER_01: Teraz najlepsza część.
• 22:13
  SPEAKER_01: Z dziedzińca nie wchodzicie od razu do reprezentacyjnych wnętrz.
• 22:19
  SPEAKER_01: Przechodzicie wąskim,
• 22:20
  SPEAKER_01: sklepionym przejściem,
• 22:21
  SPEAKER_01: taką pałacową uliczką i nagle otwiera się przed wami dziedziniec w kształcie elipsy.
• 22:30
  SPEAKER_01: Historyk sztuki Marcin Fabiański w artykule opublikowanym
• 22:34
  SPEAKER_01: w Biuletynie Historii Sztuki w 1996 roku zauważył,
• 22:40
  SPEAKER_01: że ten układ jest w Polsce czymś wyjątkowym.
• 22:44
  SPEAKER_01: Doszukał się jego źródła w antyku,
• 22:47
  SPEAKER_01: a konkretnie w listach Pliniusza Młodszego, który opisywał swoją willę w Laurentum.
• 22:54
  SPEAKER_01: U Pliniusza droga wiodła przez sień do okrągłego atrium.
• 22:59
  SPEAKER_01: W ujeździe sień zamieniła się w uliczkę, a koło w owal.
• 23:05
  SPEAKER_01: Ossoliński wykształcony we Włoszech mógł tego Pliniusza znać.
• 23:10
  SPEAKER_01: Zbudował więc w świętokrzyskiej wsi rzymską willę przerobioną na XVII-wieczny sposób.
• 23:18
  SPEAKER_01: Na ścianie tego dziedzińca między oknami wymalowano portrety Ossolińskich
• 23:23
  SPEAKER_01: i ich krewnych,
• 23:24
  SPEAKER_01: a pod nimi umieszczono marmoro A pod nimi umieszczono marmurowe tablice
• 23:31
  SPEAKER_01: z informacjami o każdej osobie.
• 23:34
  SPEAKER_01: Pomyślcie o tym jak o galerii w muzeum, tylko ułożonej na zewnątrz pod gołym niebem.
• 23:41
  SPEAKER_01: Gość stoi w owalu i ze wszystkich stron patrzą na niego przodkowie gospodarza.
• 23:48
  SPEAKER_01: Idziemy dalej na północ.
• 23:50
  SPEAKER_01: Do głównego korpusu dołączono czwarte skrzydło, które łączy pałac z ośmioboczną wieżą.
• 23:56
  SPEAKER_01: To tu było serce reprezentacji.
• 23:59
  SPEAKER_01: Na pierwszym piętrze była sala jadalna,
• 24:03
  SPEAKER_01: nad nią sala balowa,
• 24:05
  SPEAKER_01: wysoka na dwie kondygnacje, z wydzieloną emporą, czyli galerią dla muzyków.
• 24:11
  SPEAKER_01: Orkiestra grała więc z góry, niewidoczna albo ledwie widoczna dla tańczących.
• 24:17
  SPEAKER_01: Taki był układ ustalony podczas wieloletnich badań zespołu
• 24:21
  SPEAKER_01: z Politechniki Krakowskiej,
• 24:23
  SPEAKER_01: Pod kierunkiem Ewy Dąbskiej-Śmiałowskiej, prowadzonych w latach 1974-1983.
• 24:34
  SPEAKER_01: Ossoliński interesował się teatrem i literaturą,
• 24:38
  SPEAKER_01: a część badaczy czyta cały zamek jak scenografię.
• 24:42
  SPEAKER_01: Wieża bramna przypomina budowle malowane na tylnych planach ówczesnych dekoracji teatralnych.
• 24:49
  SPEAKER_01: Dziedziniec mógł służyć za scenę.
• 24:52
  SPEAKER_01: Rezydencja była widownią i dekoracją naraz.
• 24:57
  SPEAKER_01: Jest też śmielsza interpretacja.
• 25:01
  SPEAKER_01: Niemiecka badaczka Nicole Mayer opublikowała w 1993 roku artykuł,
• 25:06
  SPEAKER_01: którego polski tytuł brzmi Krzysztofór – Pan jako twierdza.
• 25:12
  SPEAKER_01: Proponuje w nim antropomorficzne odczytanie zamku.
• 25:18
  SPEAKER_01: Plan budowli miałby przypominać ciało władcy,
• 25:21
  SPEAKER_01: a forteca byłaby dosłownie jego ciałem politycznym.
• 25:26
  SPEAKER_01: To hipoteza nieustalenia, ale pokazuje jak mocno ten plan działa na wyobraźnię historyków.
• 25:34
  SPEAKER_01: I wreszcie dochodzimy do ośmiobocznej wieży, końca osi.
• 25:39
  SPEAKER_01: Miejsca, gdzie według legendy nad głowami gości pływały ryby.
• 25:44
  SPEAKER_01: Obiecałam, że przyjrzymy się temu uczciwie, więc zróbmy to jak detektywi, idąc śladem tekstów.
• 25:51
  SPEAKER_01: Pierwszy znany opis pochodzi nie z XVII wieku, ale z 1828 roku.
• 25:58
  SPEAKER_01: Pisarka Klementyna Stańskich Hoffmanowa odwiedza ruiny i zapisuje
• 26:04
  SPEAKER_01: w dzienniku pod datą 5 sierpnia,
• 26:06
  SPEAKER_01: że w najwyższym pokoju jednej z wież był płaski szklany dach
• 26:11
  SPEAKER_01: z szeroką miedzianą obwódką.
• 26:13
  SPEAKER_01: Wodę doprowadzano rurami ze źródła, a w niej pływały złote rybki.
• 26:20
  SPEAKER_01: Nie podaje żadnego źródła, najpewniej zapisała to, co opowiadali jej miejscowi.
• 26:25
  SPEAKER_01: 20 lat później,
• 26:26
  SPEAKER_01: w 1848 roku, Franciszek Maria Sobieszański powtarza tę historię i dodaje autorytet.
• 26:35
  SPEAKER_01: Powołuje się na Samuela von Puffendorfa, oficjalnego historyka szwedzkiego króla Karola Gustawa.
• 26:43
  SPEAKER_01: Brzmi poważnie, tylko że nie cytuję łacińskiego tekstu.
• 26:48
  SPEAKER_01: A w 1911 roku anonimowy autor w piśmie Ziemia sprawdza i pisze wprost,
• 26:55
  SPEAKER_01: że Pufendorf nic o tym nie mówi.
• 26:59
  SPEAKER_01: Legenda tymczasem rośnie.
• 27:01
  SPEAKER_01: Aleksander Janowski w 1900 roku pisze w tygodniku ilustrowanym o szklanym suficie
• 27:07
  SPEAKER_01: i dodaje dziwy morskie.
• 27:10
  SPEAKER_01: Niedługo potem w swoim przewodniku ten sam sufit nazywa się już kryształowym.
• 27:16
  SPEAKER_01: Szkło awansowało na kryształ, bo lepiej pasowało do magnackiego przepychu.
• 27:23
  SPEAKER_01: Franciszek Ksawery-Bartkowski zamienia całą opowieść w rymowany poemat Dożynki.
• 27:30
  SPEAKER_01: Wszystko to dzieje się w epoce zaborów,
• 27:32
  SPEAKER_01: kiedy opowieść o dawnej świetności Rzeczpospolitej była
• 27:36
  SPEAKER_01: dla czytelników pocieszeniem.
• 27:39
  SPEAKER_01: Czy to znaczy, że akwarium to czysta bajka?
• 27:42
  SPEAKER_01: Tu wraca Fabiański z najciekawszą poszlaką.
• 27:46
  SPEAKER_01: We Florencji w ogrodach Boboli za Palazzo Pitti jest Grotta Grande.
• 27:52
  SPEAKER_01: Pod koniec XVI wieku architekt Bernardo Buontalenti umieścił tam akwarium
• 27:58
  SPEAKER_01: w otworze sklepienia jednego z pomieszczeń.
• 28:01
  SPEAKER_01: A w październiku 1608 roku Młody Krzysztof Ossoliński mieszkał
• 28:06
  SPEAKER_01: przy Palazzo Pitti jako członek orszaku Marii Magdaleny Austriaczki,
• 28:10
  SPEAKER_01: która przyjechała do Florencji na własny ślub.
• 28:15
  SPEAKER_01: Mógł więc zobaczyć ryby nad głową na własne oczy i chcieć je mieć u siebie.
• 28:22
  SPEAKER_01: Technika mówi jednak co innego,
• 28:24
  SPEAKER_01: szyby w tamtych czasach były cienkie,
• 28:26
  SPEAKER_01: a pojedyncza tafla rzadko przekraczała 120 centymetrów.
• 28:32
  SPEAKER_01: Łączenie ich w dużą płaszczyznę,
• 28:34
  SPEAKER_01: która utrzyma ciężar wody na czwartym piętrze wieży stojącej
• 28:40
  SPEAKER_01: na bastionie byłoby ogromnym wyzwaniem.
• 28:45
  SPEAKER_01: Natalia Charkiewicz,
• 28:46
  SPEAKER_01: która w 2011 prześledziła całą tę genealogię legendy,
• 28:53
  SPEAKER_01: doszła do wniosku, że akwarium było mało prawdopodobne.
• 28:57
  SPEAKER_01: Pomysł mógł się narodzić w głowie Ossolińskiego,
• 29:01
  SPEAKER_01: Zbudowała go dopiero pamięć ludzi 200 lat później.
• 29:06
  SPEAKER_01: Jedno jest pewne,
• 29:07
  SPEAKER_01: pod wieżą naprawdę biło źródło i jeszcze w XIX wieku mieszkańcy ujazdu chodzili tam
• 29:12
  SPEAKER_01: z wiadrami po wodę przez ruiny sal, w których kiedyś tańczono.
• 29:18
  SPEAKER_01: Zanim jednak do tego doszło,
• 29:19
  SPEAKER_01: pod bramę tego teatru przyszedł widz, który wcale nie przyszedł podziwiać.
• 29:25
  SPEAKER_01: Przyszedł z ołówkiem, mapą i armią za plecami.
• 29:30
  SPEAKER_01: 30 października 1655 roku, jesień, potop szwedzki trwa od kilku miesięcy.
• 29:38
  SPEAKER_01: Pod Krzysztofór podchodzą wojska Karola Gustawa.
• 29:42
  SPEAKER_01: Forteca ma bastiony, fosę wykutą w skalę i most zwodzony.
• 29:48
  SPEAKER_01: Mogłaby się bronić tygodniami, a jednak bramy otwierają się bez jednego wystrzału.
• 29:55
  SPEAKER_01: Opracowania mówią o podstępie i o poddaniu zamku.
• 29:59
  SPEAKER_01: Kto dokładnie zdecydował i jakimi słowami przekonano obrońców,
• 30:03
  SPEAKER_01: tego z pewnością już się nie dowiemy.
• 30:07
  SPEAKER_01: Wiemy za to,
• 30:07
  SPEAKER_01: że zamek,
• 30:08
  SPEAKER_01: który miał być nie do zdobycia, nie przetrwał swojej pierwszej prawdziwej próby.
• 30:14
  SPEAKER_01: W orszaku szwedzkiej armii jest człowiek z ołówkiem.
• 30:19
  SPEAKER_01: Erik Dachberg, kwatermistrz generalny i rysownik.
• 30:23
  SPEAKER_01: Szwedzi traktowali wojnę także jak materiał do propagandy,
• 30:28
  SPEAKER_01: Dachberg rysował zdobyte twierdze,
• 30:32
  SPEAKER_01: a z jego rysunków powstawały ryciny do Wielkiej Kroniki Czynów Karola Gustawa,
• 30:36
  SPEAKER_01: którą spisał Samuel von Puffendorf.
• 30:40
  SPEAKER_01: I tu mamy piękny paradoks.
• 30:43
  SPEAKER_01: Najdokładniejszy plan parteru rezydencji Ossolińskiego zawdzięczamy okupantowi.
• 30:50
  SPEAKER_01: Wróg, który ją ograbił, jednocześnie zapisał ją dla historyków sztuki.
• 30:56
  SPEAKER_01: Szwedzi siedzą w zamku do 1657 roku i tu obalamy kolejny mit.
• 31:03
  SPEAKER_01: Szwedzi nie zburzyli krzyż toporu.
• 31:06
  SPEAKER_01: Zachowały się przekazy o tym, że podobała im się ta forteca i ta wygodna kwatera.
• 31:14
  SPEAKER_01: Wycofując się wywieźli jednak wszystko, co dało się zabrać.
• 31:20
  SPEAKER_01: Wyposażenie, dzieła sztuki, bibliotekę i rodzinne archiwum osolińskich.
• 31:25
  SPEAKER_01: Obrazy, meble i kobierce, po które dziś nie mamy żadnego inwentarza.
• 31:32
  SPEAKER_01: Pusty zamek przetrwał, ale stracił pamięć.
• 31:35
  SPEAKER_01: Nie mamy dokumentów, które mówiłyby co wisiał na ścianach i ile naprawdę było okien.
• 31:43
  SPEAKER_01: Po potopie nikt nie ma pieniędzy na odbudowę.
• 31:47
  SPEAKER_01: Zamek przechodzi przez ręce spokrewnionych rodów,
• 31:50
  SPEAKER_01: m.in. Kalinowskich i Denhofów, Przez kilkadziesiąt lat stoi pusty.
• 31:56
  SPEAKER_01: Dopiero około 1720 roku w najmniej zniszczonej części wprowadzają się morsztynowie.
• 32:04
  SPEAKER_01: Po nich przychodzą Pacowie i wtedy zaczyna się rozdział, o którym prawie nikt nie opowiada.
• 32:12
  SPEAKER_01: Około 1760 roku właścicielem jest Michał Jan Pac.
• 32:18
  SPEAKER_01: Remontuje południową część pałacu, w której mieszka I obsadza Lipami drogę do Iwanisk.
• 32:26
  SPEAKER_01: Zamek na chwilę znowu żyje.
• 32:29
  SPEAKER_01: Pali się w kominkach, przyjeżdżają goście.
• 32:32
  SPEAKER_01: Pac jest jednak politykiem z temperamentem.
• 32:37
  SPEAKER_01: W 1768 roku zostaje jednym
• 32:40
  SPEAKER_01: z przywódców Konfederacji Barskiej zbrojnego zrywu szlachty przeciwko wpływom Rosji
• 32:46
  SPEAKER_01: i królowi Stanisławowi Augustowi.
• 32:50
  SPEAKER_01: Ujazd staje się bazą konfederatów.
• 32:54
  SPEAKER_01: W 1770 roku Krzysztofór zdobywają wojska rosyjskie.
• 32:59
  SPEAKER_01: To one, a nie Szwedzi zadają zamkowi cios, po którym już się nie podniesie.
• 33:06
  SPEAKER_01: Badania archeologiczne potwierdzają, że zamek był użytkowany aż do tego momentu.
• 33:13
  SPEAKER_01: Pac ucieka do Francji w 1772 roku i już nie wraca.
• 33:20
  SPEAKER_01: A teraz twist, który lubię najbardziej.
• 33:24
  SPEAKER_01: W 1782 roku biskup krakowski Kajetan Sołtyk kupuje Krzysztofór dla swojego syna Stanisława.
• 33:33
  SPEAKER_01: Młody Sołtyk pomieszkuje w niszczających murach do 1787 roku i uchodzi
• 33:37
  SPEAKER_01: za ostatniego mieszkańca zamku.
• 33:44
  SPEAKER_01: Latem 1787 roku przyjeżdża tu król Stanisław August Poniatowski i ogląda ruiny.
• 33:51
  SPEAKER_01: Ten sam król, przeciwko któremu z tych murów walczyli konfederaci.
• 33:56
  SPEAKER_01: I nie przyjeżdża po to, żeby zamek odbudować.
• 33:59
  SPEAKER_01: Przyjeżdża go podziwiać.
• 34:02
  SPEAKER_01: Dlaczego to takie ważne dla historii sztuki?
• 34:05
  SPEAKER_01: Bo pod koniec XVIII wieku w Europie panuje moda na ruiny.
• 34:11
  SPEAKER_01: Arystokraci zamawiają sztuczne gruzowiska w ogrodach.
• 34:15
  SPEAKER_01: W 1778 roku Helena Radziwiłłowa zaczyna budować Arkadię pod Nieborowem.
• 34:22
  SPEAKER_01: Park pełen udawanych starożytnych świątyń i celowo zniszczonych w cudzysłowie budowli.
• 34:30
  SPEAKER_01: A kilkadziesiąt kilometrów od Sandomierza stoi ruina prawdziwa.
• 34:35
  SPEAKER_01: Kolejni właściciele są Tykowie Łępitcy.
• 34:39
  SPEAKER_01: A od 1858 roku rodzina Orsetych.
• 34:45
  SPEAKER_01: Nie myślą o odbudowie.
• 34:47
  SPEAKER_01: Traktują Krzysztofór jak pamiątkę, jak starożytne gruzowisko z obrazu.
• 34:53
  SPEAKER_01: Zamek, który miał być manifestem przepychu, staje się dziełem sztuki w zupełnie nowym znaczeniu.
• 34:59
  SPEAKER_01: Estetyką przemijania.
• 35:02
  SPEAKER_01: XIX wiek dopisuje resztę.
• 35:05
  SPEAKER_01: W 1828 roku przyjeżdża Klementyna Stański-Hofmanowa i zapisuje opowieść o rybkach nad głową.
• 35:14
  SPEAKER_01: Pisarze, poeci i autorzy przewodników dokładają kryształy, dziwy morskie, tunele i dachy.
• 35:22
  SPEAKER_01: Pojawia się biała dama i jeździec w husarskich skrzydłach.
• 35:27
  SPEAKER_01: W tym samym czasie Stanisław Tomkowicz odnotowuje w 1896 roku coś bardzo przyziemnego.
• 35:35
  SPEAKER_01: Po uwłaszczeniu chłopi dostali ziemię przy wałach i przyklejali domy do zamkowych skarb.
• 35:44
  SPEAKER_01: Po wodę chodzili przez główną sień pałacu do cysterny na jej końcu.
• 35:49
  SPEAKER_01: Wyobraźcie to sobie,
• 35:50
  SPEAKER_01: kobieta z wiadrem idzie przez korytarz,
• 35:52
  SPEAKER_01: którym 200 lat wcześniej przechadzali się senatorowie w kontuszach.
• 35:57
  SPEAKER_01: Legenda i codzienność mijają się w tych samych drzwiach.
• 36:02
  SPEAKER_01: W 1944 roku zamek przejmuje skarb państwa.
• 36:07
  SPEAKER_01: Od lat 70.
• 36:09
  SPEAKER_01: XX wieku ruiny badają architekci z Politechniki Krakowskiej i archeolodzy.
• 36:15
  SPEAKER_01: Wraca pytanie, które zadał sobie Jerzy Kurek w tekście z 2009 roku.
• 36:21
  SPEAKER_01: Odbudowywać czy zostawić jako trwałą ruinę?
• 36:25
  SPEAKER_01: Na razie zwyciężyło zabezpieczenie murów.
• 36:29
  SPEAKER_01: W 2018 roku Krzysztofór został uznany za pomnik historii.
• 36:35
  SPEAKER_01: I wiecie, co w tym wszystkim jest najbardziej przewrotne?
• 36:38
  SPEAKER_01: Ossoliński zbudował teatr.
• 36:41
  SPEAKER_01: Oś, bramę jak dekorację sceniczną, owalny dziedziniec jak widownie, sale z galerią dla muzyków.
• 36:51
  SPEAKER_01: Dziś w tych ruinach znowu odbywają się koncerty,
• 36:55
  SPEAKER_01: Nocne zwiedzania, inscenizacje i nagrania filmów.
• 36:59
  SPEAKER_01: Teatr działa,
• 37:01
  SPEAKER_01: tylko scenografia jest troszeczkę inna,
• 37:03
  SPEAKER_01: bo zamiast marmurów i portretów przodków jest niebo w pustych oknach.
• 37:09
  SPEAKER_01: Wracam więc tam, gdzie zaczęłam.
• 37:13
  SPEAKER_01: Wyobrażam sobie, że stoję na dziedzińcu i liczę otwory okienne.
• 37:18
  SPEAKER_01: Za trzecim razem Pewnie znowu się pomylę i myślę,
• 37:21
  SPEAKER_01: że to jest właściwie najuczciwsze zakończenie tej historii.
• 37:27
  SPEAKER_01: Nikt nie wie ile tu naprawdę było okien.
• 37:31
  SPEAKER_01: Wiemy tylko, że przez każde z nich od prawie 400 lat ktoś patrzy i dopowiada swoją wersję.
• 37:40
  SPEAKER_01: Hoffmanowa, Janowski, szwedzki rysownik, król, chłopka z wiadrem.
• 37:46
  SPEAKER_01: A dzisiaj to jestem ja i wy.
• 37:50
  SPEAKER_01: Nazywam się Dorota Szarnowska, to był Art Perspective Podcast.
• 37:54
  SPEAKER_01: Do usłyszenia za tydzień.
• 37:56
  SPEAKER_01: Dziękuję.
• 37:57
  SPEAKER_01: Cześć.
• 37:57
  SPEAKER_00: muzyka