Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Zamek w Baranowie Sandomierskim: mroczny sekret Małego Wawelu

Transcript

Zamek w Baranowie Sandomierskim: mroczny sekret Małego Wawelu · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_01: Z kolumn patrzą na ciebie twarze, kamienne, wykute w głowicach i podporach krużganków.
0:10
SPEAKER_01: Część z nich wygląda jak ludzie, część jak zwierzęta, a część jak coś pomiędzy.
0:17
SPEAKER_01: Historycy sztuki mają na to słowo,
0:20
SPEAKER_01: a jest to między innymi mascaron,
0:23
SPEAKER_01: czyli groteskowa maska, rzeźbiarski żart architekta.
0:29
SPEAKER_01: One wiszą tu od ponad 400 lat.
0:33
SPEAKER_01: Widziały kalwińskie nabożeństwa,
0:36
SPEAKER_01: wesela, dwa wielkie pożary niemieckich urzędników i radzieckich żołnierzy.
0:42
SPEAKER_01: Widziały też ekipę konserwatorów, którą opłaciła kopalnia Siarki.
0:48
SPEAKER_01: Zapamiętajcie ten ostatni szczegół, bo do niego wrócimy.
0:53
SPEAKER_01: Ja mam na imię Dorota Szarnowska, jestem pasjonatką sztuki, a to jest Art Perspective Podcast.
1:00
SPEAKER_01: Dzisiaj jedziemy nad Wisłę,
1:02
SPEAKER_01: do Baranowa Sandomierskiego, do zamku, który wszyscy nazywają Małym Wawelem.
1:10
SPEAKER_01: I od razu zadam Wam pytanie, na które odpowiedź przyjdzie dopiero po drodze.
1:16
SPEAKER_01: Kiedy stoicie na tym dziedzińcu i zachwycacie się renesansem,
1:21
SPEAKER_01: To ile z tego renesansu naprawdę pochodzi z XVI wieku?
1:26
SPEAKER_01: Zacznijmy od wejścia, bo już samo wejście jest dziwne.
1:31
SPEAKER_01: Przechodzicie przez bramę w wieży i zamiast wejść na dziedziniec schodzicie
1:37
SPEAKER_01: po prostu na piętro tak jakby tego właśnie wejścia.
1:42
SPEAKER_01: Dziedziniec leży na poziomie pierwszego piętra, a parter zamku chowa się pod nim.
1:49
SPEAKER_01: Powód jest bardzo praktyczny.
1:51
SPEAKER_01: Zamek stoi na Nizinie, kilkaset metrów od Wisły, a Wisła wylewa.
1:58
SPEAKER_01: Budowniczowie podnieśli więc całe życie rezydencji wyżej,
2:02
SPEAKER_01: żeby woda, nawet kiedy podejdzie pod mury, nie wlała się na dziedziniec.
2:08
SPEAKER_01: Piękno tego miejsca zaczyna się od strachu przed powodzią.
2:14
SPEAKER_01: Teraz ludzie.
2:15
SPEAKER_01: Dobra baranowskie kupił w 1569 roku Rafał Leszczyński z rodu herbu Wieniawa.
2:24
SPEAKER_01: Kupił je od Stanisława Górki, magnata z Wielkopolski.
2:29
SPEAKER_01: Rafał to nie był spokojny ziemianin od kolekcji obrazów, to był polityk z temperamentem.
2:38
SPEAKER_01: Około 1548 roku należał do szlachty,
2:42
SPEAKER_01: która głośno sprzeciwiała się małżeństwu Zygmunta Augusta z Barbarą Radziwiłłówną.
2:50
SPEAKER_01: Mówimy więc o człowieku, który publicznie wtrącał się w łóżko króla.
2:56
SPEAKER_01: Mniej więcej w tym samym czasie przeszedł do braci czeskich,
3:01
SPEAKER_01: protestanckiego wyznania, które przyszło do Polski z Czech.
3:06
SPEAKER_01: Był jednym z liderów ruchu egzekucyjnego,
3:09
SPEAKER_01: czyli szlachty,
3:10
SPEAKER_01: która domagała się,
3:11
SPEAKER_01: żeby magnaci oddali królewskie ziemie, które trzymali bezprawnie.
3:18
SPEAKER_01: Został też marszałkiem Sejmu.
3:21
SPEAKER_01: Zrezygnował z urzędu wojewody Brzesko-Kujawskiego, żeby móc zasiąść w Izbie Poselskiej.
3:29
SPEAKER_01: Ambitny, uparty i bardzo protestancki.
3:34
SPEAKER_01: I to protestanckie tło jest ważne,
3:37
SPEAKER_01: bo w czasach reformacji Baranów stał się jednym z ważnych ośrodków kalwinizmu
3:43
SPEAKER_01: w tej części Rzeczpospolitej.
3:46
SPEAKER_01: Dla mieszkańców miasteczka to nie była abstrakcja.
3:50
SPEAKER_01: To znaczyło,
3:51
SPEAKER_01: do jakiego zboru chodzisz w niedzielę,
3:54
SPEAKER_01: kto chrzci twoje dziecko i z kim twoja rodzina może się ożenić.
4:01
SPEAKER_01: Pan na zamku decydował o tym, jaka religia ma w okolicy dach nad głową.
4:07
SPEAKER_01: Budowa zamku, który dziś oglądamy ruszyła około 1591 roku.
4:10
SPEAKER_01: Rafał zmarł rok później, w 1592 roku.
4:11
SPEAKER_01: Dalej prowadził ją jego syn Andrzej, wojewoda Brzesko-Kujawski.
4:27
SPEAKER_01: Pracę skończono około 1606 roku.
4:31
SPEAKER_01: Tego samego roku Andrzej umiera.
4:35
SPEAKER_01: 15 lat budowy,
4:36
SPEAKER_01: a człowiek,
4:37
SPEAKER_01: który ją doprowadził do końca właściwie nie zdążył w tym domu pomieszkać.
4:44
SPEAKER_01: Kto zaprojektował zamek?
4:46
SPEAKER_01: Tutaj wchodzimy na grząski grunt i no muszę wam się przyznać,
4:51
SPEAKER_01: wszystkie przewodniki podają nazwisko Santi Gucci.
4:55
SPEAKER_01: Florentczyka,
4:56
SPEAKER_01: który zrobił w Polsce wielką karierę,
4:59
SPEAKER_01: był nadwornym artystą króla Stefana Batorego,
5:04
SPEAKER_01: rzeźbił na grobki królewskie, pracował dla największych rodów.
5:10
SPEAKER_01: Tyle, że nie znamy umowy rachunku ani listu,
5:15
SPEAKER_01: w którym Leszczyński zamawia u Guciego projekt Baranowa.
5:20
SPEAKER_01: Atrybucja opiera się na analizie stylu.
5:24
SPEAKER_01: Badacze porównują detale z jego pewnymi dziełami i mówią,
5:28
SPEAKER_01: to może być jego ręka albo jego warsztat.
5:33
SPEAKER_01: Dlatego w poważnych opracowaniach przeczytacie przypisywany albo najpewniej.
5:39
SPEAKER_01: Dobrze to brzmi na tablicy pewnie przy wystawie, ale twardego dowodu na to nie ma.
5:47
SPEAKER_01: Przy Batorym jest jeszcze jedna anegdota, którą powtarza wiele źródeł.
5:53
SPEAKER_01: Król miał przyjeżdżać do Baranowa na polowania.
5:57
SPEAKER_01: Możliwe, że tam przyjeżdżał.
5:59
SPEAKER_01: Tylko zwróćcie uwagę na daty.
6:02
SPEAKER_01: Batory zmarł w grudniu 1586 roku, a budowę zamku zaczęto około 1591.
6:12
SPEAKER_01: Jeżeli król tu bywał, to spał w starszym obronnym dworze, który stał w tym miejscu wcześniej.
6:19
SPEAKER_01: Małego Wawelu nigdy nie zobaczył.
6:23
SPEAKER_01: No dobrze, ale co właściwie zobaczyłby gość w 1606 roku?
6:30
SPEAKER_01: Prostokąt, w którym jeden bok jest dwa razy dłuższy od drugiego.
6:36
SPEAKER_01: W czterech narożnikach okrągłe baszty, dziś przykryte charakterystycznymi hełmami.
6:43
SPEAKER_01: Od frontu prostokątna wieża z bramą.
6:47
SPEAKER_01: W środku dziedziniec otoczony z trzech stron mieszkalnymi skrzydłami,
6:52
SPEAKER_01: a z czwartej ścianą,
6:54
SPEAKER_01: która niczego nie mieści i istnieje tylko po to, żeby dźwigać attykę.
7:00
SPEAKER_01: Attyka to taki ozdobny grzebień na szczycie muru, który zasłania dach.
7:06
SPEAKER_01: Polski renesans ją uwielbiał,
7:09
SPEAKER_01: bo dzięki niej budynek wyglądał wyżej i bogaciej niż wyglądał naprawdę.
7:16
SPEAKER_01: Na dwóch bokach dziedzińca biegną piętrowe krużganki,
7:20
SPEAKER_01: czyli otwarte galerie na kolumnach i właśnie
7:24
SPEAKER_01: na tych kolumnach siedzą nasze maszkarony.
7:28
SPEAKER_01: Stąd porównanie do Wawelu.
7:31
SPEAKER_01: Krużganki na kolumnach,
7:34
SPEAKER_01: dziedziniec jak scena,
7:36
SPEAKER_01: reprezentacyjne schody prowadzące na piętro przez arkadową lodzie,
7:42
SPEAKER_01: czyli zadaszony, otwarty z boku gamek.
7:45
SPEAKER_01: To był język architektury królewskiej.
7:48
SPEAKER_01: Leszczyńscy,
7:50
SPEAKER_01: Kalwini i ludzie,
7:51
SPEAKER_01: którzy kłócili się z królem zbudowali sobie dom mówiący językiem królewskiego zamku.
7:59
SPEAKER_01: Możesz to czytać jak hołd, możesz to też czytać jako ambicje.
8:05
SPEAKER_01: Ale baranów to nie jest kopia.
8:08
SPEAKER_01: To jest manieryzm,
8:09
SPEAKER_01: czyli późna faza renesansu,
8:12
SPEAKER_01: w której architekci zaczęli bawić się klasycznymi regułami i celowo je łamać.
8:19
SPEAKER_01: Amerykańska historyczka sztuki Mary Ann Sullivan,
8:23
SPEAKER_01: która fotografowała zamek, zwraca uwagę na kilka takich psikusów.
8:30
SPEAKER_01: Każda z czterech elewacji wygląda inaczej.
8:34
SPEAKER_01: Ogród nie leży na osi wejścia, tylko z boku, podobnie jak w Palacio del Te w Mantui.
8:42
SPEAKER_01: Na najwyższej kondygnacji stoją żłobkowane kolumny, które niczego nie podtrzymują.
8:50
SPEAKER_01: W portalu wejściowym jońska głowica,
8:53
SPEAKER_01: czyli zwieńczenie kolumny z charakterystycznymi ślimacznicami,
8:58
SPEAKER_01: wisi w powietrzu,
9:00
SPEAKER_01: a rozety i wystające bloki Rozbijają wrażenie, że kolumny dźwigają łuk.
9:07
SPEAKER_01: Klasyczny porządek mówi – kolumna niesie ciężar.
9:11
SPEAKER_01: Baranów mówi – niekoniecznie.
9:15
SPEAKER_01: Do tego dochodzą fortyfikacje.
9:18
SPEAKER_01: Około 1620 roku zamek otoczono nowoczesnymi systemami bastionów,
9:25
SPEAKER_01: czyli wysuniętych kanciastych umocnień,
9:28
SPEAKER_01: z których obrońcy mogli ostrzeliwać przed pole z kilku stron.
9:33
SPEAKER_01: Na papierze wyglądało to groźnie.
9:36
SPEAKER_01: W praktyce,
9:37
SPEAKER_01: jak podają źródła,
9:38
SPEAKER_01: tych bastionów prawdopodobnie nigdy w pełni nie dokończono,
9:43
SPEAKER_01: a pod koniec XVIII wieku straciły znaczenie i w pierwszej połowie XIX je
9:50
SPEAKER_01: po prostu rozebrano.
9:53
SPEAKER_01: I mniej więcej wtedy,
9:54
SPEAKER_01: kiedy wokół zamku sypano ziemię pod bastiony,
9:58
SPEAKER_01: w środku pojawił się człowiek,
10:00
SPEAKER_01: który przyniósł ze sobą złoto, Gips i zupełnie nowy gust.
10:08
SPEAKER_01: A był to Giovanni Battista Falcone.
10:12
SPEAKER_01: Pochodził z okolic jeziora Lugano, z rejonu, który wysyłał do Europy całe pokolenia sztukatorów.
10:22
SPEAKER_01: A kto to był sztukator?
10:24
SPEAKER_01: To był rzemieślnik przede wszystkim i artysta w jednym.
10:29
SPEAKER_01: Człowiek od dekoracji, z gipsu, wapna i pyłu marmurowego, czyli ze stiuku.
10:36
SPEAKER_01: Mokrą masę nakłada się na ścianę albo sufit,
10:39
SPEAKER_01: a potem,
10:40
SPEAKER_01: zanim stwardnieje, modeluje palcami, szpachelkami i drewnianymi narzędziami.
10:47
SPEAKER_01: Wychodzą z tego girlandy, muszle, anioły, ramy, mogą to być owoce albo herby.
10:57
SPEAKER_01: Falkoni pracował w Polsce w pierwszej połowie XVII wieku i był w tym fachu jednym
11:04
SPEAKER_01: z najlepszych.
11:06
SPEAKER_01: Kiedy dokładnie przyjechał do Baranowa?
11:08
SPEAKER_01: Źródła się tutaj troszeczkę rozjeżdżają.
11:12
SPEAKER_01: Jedne podają rok 1625, inne 1630.
11:17
SPEAKER_01: Pewne jest to, że jego przyjazd oznaczał pierwszą dużą przebudowę zamku.
11:23
SPEAKER_01: Praca magisterska obroniona
11:25
SPEAKER_01: na Uniwersytecie Jagiellońskim poświęcona malowidłu heraldycznemu
11:30
SPEAKER_01: w Baranowie wylicza co wtedy zmieniono.
11:35
SPEAKER_01: Przebudowano schody prowadzące na krużganki pierwszego piętra.
11:40
SPEAKER_01: Przebudowano wieżę bramną i pojawiła się nowa dekoracja stiukowa we wnętrzach.
11:47
SPEAKER_01: Najmocniejszy ślad po Falconim nosi dziś jego nazwisko.
11:51
SPEAKER_01: To baszta Falconiego,
11:53
SPEAKER_01: jedno z narożnych pomieszczeń, w którym dekoracje pokryto prawdziwym złotem.
11:59
SPEAKER_01: Wchodzisz do okrągłej komnaty, a sufit i ściany pracują jak biżuteria.
12:05
SPEAKER_01: Taka sala nie służyła do spania, służyła do tego, żeby gość wyszedł z niej z jedną myślą.
12:12
SPEAKER_01: Ci ludzie mają pieniądze i gust.
12:16
SPEAKER_01: Z tego samego okresu pochodzi pewien drobiazg, który łatwo przeoczyć.
12:21
SPEAKER_01: Nad wejściem do jednej z sal znajduje się herb Leszczyńskich wieniawa,
12:25
SPEAKER_01: czyli czarna głowa żubra ze złotym kółkiem w nozdrzach.
12:32
SPEAKER_01: Autorka wspomnianej pracy z Jagiellonki zauważa,
12:36
SPEAKER_01: że ten herb dostał wyróżnione miejsce, bo to właśnie Leszczyńscy zamek znieśli.
12:43
SPEAKER_01: Kolejni właściciele zmieniali wnętrza, ale żubra nad drzwiami zostawili.
12:50
SPEAKER_01: A kto właściwie płacił za to złoto?
12:53
SPEAKER_01: W latach 20. i 30.
12:56
SPEAKER_01: XVII wieku dobra baranowskie należały do Rafała Leszczyńskiego,
13:01
SPEAKER_01: wnuka tamtego buntownika od Sejmu.
13:05
SPEAKER_01: Ten Rafał żył w latach 1579 do 1636.
13:12
SPEAKER_01: Po jego śmierci zamek odziedziczył syn Andrzej, urodzony w 1606 roku.
13:18
SPEAKER_01: I tu zaczyna się ludzki dramat tego domu.
13:24
SPEAKER_01: Andrzej wykształcił się za granicą, był dyplomatą, pisał wiersze.
13:29
SPEAKER_01: Sympatyzował z Francją i przyjaźnił się z francuskim dyplomatą, hrabią Claude D'Avaux.
13:37
SPEAKER_01: Był Kalwinem i był tolerancyjny wobec innych wyznań.
13:42
SPEAKER_01: Opiekował się zborami kalwińskimi w Baranowie i w innych swoich dobrach.
13:48
SPEAKER_01: Kiedy mówimy,
13:49
SPEAKER_01: że Baranów był ośrodkiem reformacji,
13:51
SPEAKER_01: to mówimy o ludziach, którzy chodzili do zboru pod protekcją pana z zamku.
13:58
SPEAKER_01: W tej samej rodzinie W tym samym Baranowie w 1605 roku urodził się Wacław Leszczyńskich.
14:07
SPEAKER_01: Wacław zrobił karierę po drugiej stronie wyznaniowej granicy.
14:13
SPEAKER_01: Został biskupem Warmińskim, a potem arcybiskupem Gnieźnieńskim i prymasem Polski.
14:21
SPEAKER_01: Jeden dom Jedno nazwisko,
14:23
SPEAKER_01: a przy stole siedzą kalwiński opiekun z Borów i przyszła głowa kościoła katolickiego
14:30
SPEAKER_01: w Rzeczpospolitej.
14:33
SPEAKER_01: Nie wiemy, o czym rozmawiali przy obiedzie.
14:36
SPEAKER_01: Wiemy, że takie rodziny w XVII wieku nie były rzadkością i
14:40
SPEAKER_01: że religia dzieliła je mocniej niż majątek.
14:46
SPEAKER_01: Andrzej umiera w 1651 roku,
14:49
SPEAKER_01: tak jak wspomniałam już wcześniej,
14:51
SPEAKER_01: zostawił jednego syna Samuela,
14:54
SPEAKER_01: urodzonego w 1637 roku i ochrzczonego w wierze kalwińskiej.
15:01
SPEAKER_01: Opiekunem chłopca został stryj Bogusław Leszczyński, katolik.
15:07
SPEAKER_01: I Bogusław zrobił dwie rzeczy.
15:10
SPEAKER_01: Wychował bratanka na katolika i zamknął zbory kalwińskie w Baranowie,
15:15
SPEAKER_01: bo widział w nich zagrożenie dla Leszna,
15:19
SPEAKER_01: czyli dla innego rodowego ośrodka, który chciał wzmacniać.
15:25
SPEAKER_01: Pomyślcie o tym z perspektywy mieszkańca miasteczka,
15:30
SPEAKER_01: przez dwa pokolenia Twoja wspólnota modli się pod opieką zamku.
15:35
SPEAKER_01: Umiera jeden człowiek, władzę przejmuje jego brat i twój zbór przestaje istnieć.
15:43
SPEAKER_01: Bez wojny, bez procesu, decyzją opiekuna niepełnoletniego dziedzica.
15:50
SPEAKER_01: Kilka lat później przyszła prawdziwa wojna.
15:54
SPEAKER_01: W czasie Potopu Szwedzkiego, w latach 1655 do 1660, baranów splądrowano i spalono.
16:04
SPEAKER_01: Od tego momentu miasteczko zaczęło powoli tracić znaczenie.
16:08
SPEAKER_01: Zamek dalej stał, ale Leszczyńscy patrzyli już gdzie indziej.
16:16
SPEAKER_01: W 1677 roku Rafał Leszczyński
16:20
SPEAKER_01: w genealogii rodu liczony jako Rafał X sprzedał baranów księciu Dymitrowi Jerzemu
16:27
SPEAKER_01: Wiśniowieckiemu.
16:29
SPEAKER_01: Syn tego Rafała,
16:31
SPEAKER_01: Stanisław, zostanie później dwukrotnie królem Polski, a potem księciem Lutaryngi.
16:38
SPEAKER_01: Ale to już historia, która rozegra się daleko od Wisły.
16:43
SPEAKER_01: Od tej chwili zamek zaczyna wędrować i to w bardzo konkretny sposób.
16:50
SPEAKER_01: Przez kobiety Wiśniowiecki umiera,
16:54
SPEAKER_01: a jego wdowa
16:57
SPEAKER_01: Teofilia w 1683 roku wychodzi za Józefa Karola Lubomirskiego.
17:03
SPEAKER_01: Baranów idzie jako jej posag.
17:07
SPEAKER_01: 37 lat później, w 1720 roku, zamek znów jest posagiem.
17:11
SPEAKER_01: Tym razem Marii z Lubomirskich, która wychodzi za Pawła Karola Sanguszkę.
17:18
SPEAKER_01: W tamtym świecie zamek był kapitałem, który przechodził z rodu do rodu razem z Panną Młodą.
17:25
SPEAKER_01: Mury, wieś, młyny,
17:28
SPEAKER_01: karczmy i ludzie,
17:29
SPEAKER_01: którzy w nich pracowali zamieniali pana przy okazji cudzego wesela.
17:35
SPEAKER_01: Najważniejszy dla sztuki okazał się ten pierwszy mąż z posagiem lubomirski.
17:42
SPEAKER_01: Po 1695 roku zaprosił do Baranowa Tylmana z Gameren.
17:48
SPEAKER_01: Architekta urodzonego w Holandii,
17:51
SPEAKER_01: który przyszedł do Polski przez Włochy
17:53
SPEAKER_01: i został najbardziej rozchwytywanym projektantem magnaterii.
17:59
SPEAKER_01: Zaprojektował w Warszawie Pałac Krasińskich, a w Krakowie kościół św. Anny.
18:06
SPEAKER_01: Tylman był zresztą inżynierem wojskowym,
18:09
SPEAKER_01: więc część badaczy przypisuje mu także baranowskie bastiony.
18:15
SPEAKER_01: Lubomirski chciał, żeby zamek wyglądał po nowemu, czyli barokowo.
18:20
SPEAKER_01: Tylman dobudował do zachodniej elewacji galerię,
18:24
SPEAKER_01: długą salę reprezentacyjną, dziś nazywano Galerią Tylmanowską.
18:30
SPEAKER_01: Ściany i sufit pokrywają bogate stiuki,
18:33
SPEAKER_01: a w stiukowych ramach wiszą obrazy z widokami włoskich miast.
18:38
SPEAKER_01: Dla gościa z końca XVII wieku to był pokaz obycia.
18:43
SPEAKER_01: Gospodarz mówił mu, byłem w Europie, znam Rzym i Wenecję, a teraz spaceruję po nich nad Wisłą.
18:51
SPEAKER_01: To jest moment, w którym Baranów ma najwięcej warstw naraz.
18:56
SPEAKER_01: Manierystyczny dziedziniec przypisywany Gucciemu,
19:00
SPEAKER_01: złote stiuki Falconiego,
19:03
SPEAKER_01: barokowa galeria Tylmana,
19:06
SPEAKER_01: herb z żubrem nad drzwiami, trzy epoki i trzech artystów pod jednym dachem.
19:13
SPEAKER_01: W 1753 roku Janusz Sanguszko sprzedał zamek Janowi Małachowskiemu.
19:21
SPEAKER_01: Wdowa po Małachowskim, Izabela, sprzedała go Józefowi Potockiemu.
19:27
SPEAKER_01: Potem przyszli Krasiccy.
19:29
SPEAKER_01: Zamek dalej zmieniał właścicieli, ale kolekcje, meble i biblioteka zostawały w środku i rosły.
19:38
SPEAKER_01: Do nocy w 1849 roku.
19:44
SPEAKER_01: Źródła nie są nawet zgodne co do roku.
19:47
SPEAKER_01: Jedne piszą 1848 rok, inne 1849.
19:53
SPEAKER_01: Zgodne są co do skutków.
19:56
SPEAKER_01: Ogień strawił wnętrza zamku, a razem z nimi całą bibliotekę.
20:02
SPEAKER_01: Zamek należał wtedy do Krasickich.
20:05
SPEAKER_01: Wszystko,
20:06
SPEAKER_01: co przez 250 lat zbierało się na półkach,
20:10
SPEAKER_01: w szafach i na ścianach, poszło z dymem w ciągu jednej nocy, może dwóch.
20:17
SPEAKER_01: Nie znamy inwentarza tej biblioteki,
20:20
SPEAKER_01: nie wiemy ile tam było tomów,
20:22
SPEAKER_01: czyje herby nosiły oprawy,
20:24
SPEAKER_01: czy przetrwały w niej druki kalwińskie z czasów leszczyńskich i to jest bolesne
20:29
SPEAKER_01: dla historyka sztuki,
20:31
SPEAKER_01: bo nie da się opłakiwać Dokładnie czegoś, czego nikt porządnie nie wpisał.
20:37
SPEAKER_01: Dla kontekstu musicie wiedzieć, gdzie wtedy leżał Baranów.
20:42
SPEAKER_01: Od pierwszego rozbioru od 1772 roku był w zaborze austriackim w Galicji,
20:52
SPEAKER_01: najbiedniejszej prowincji monarchii Habsburgów.
20:56
SPEAKER_01: Wisła stała się tu granicą,
20:58
SPEAKER_01: a miasteczko,
20:59
SPEAKER_01: które kiedyś żyło z handlu przy przeprawie przez rzekę, zaczęło usychać.
21:05
SPEAKER_01: Zamek po pożarze stał w złym stanie.
21:06
SPEAKER_01: Krasiccy nie mieli już ani pieniędzy, ani ochoty na wielką odbudowę.
21:23
SPEAKER_01: W 1867 roku dobra baranowskie poszły pod młotek.
21:28
SPEAKER_01: Na licytacji kupił je Feliks Dolański z Grabowa.
21:33
SPEAKER_01: Zamek, który przez wieki przechodził w posagach z rąk księżnych do rąk książąt,
21:39
SPEAKER_01: sprzedano jak zadłużony majątek.
21:42
SPEAKER_01: I może właśnie dlatego Dolańscy podeszli do niego z takim zapałem.
21:47
SPEAKER_01: Syn Feliksa Stanisław Karol Dolański zabrał się do odnawiania zamku z dużą energią
21:54
SPEAKER_01: i doprowadził go z powrotem do stanu, w którym dało się w nim mieszkać.
21:59
SPEAKER_01: I wtedy w 1898 roku wybuchł drugi pożar.
22:06
SPEAKER_01: Spłonęło to, co Stanisław Karol zdążył odbudować.
22:11
SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie,
22:13
SPEAKER_01: Rachunki,
22:14
SPEAKER_01: lata pracy,
22:15
SPEAKER_01: zamówione stolarki,
22:16
SPEAKER_01: nowe sufity, zapłaceni rzemieślnicy i wszystko znowu czarne od sadzy.
22:23
SPEAKER_01: Większość właścicieli w tym miejscu by się poddała.
22:28
SPEAKER_01: Dolański nie.
22:29
SPEAKER_01: A on się nie poddał.
22:31
SPEAKER_01: Zatrudnił Tadeusza Stryjeńskiego,
22:34
SPEAKER_01: krakowskiego architekta,
22:35
SPEAKER_01: jednego z ludzi, którzy pod koniec XIX wieku zmieniali wygląd Krakowa.
22:41
SPEAKER_01: I tu robi się ciekawie, bo Stryjeński przyprowadził do Baranowa swoje towarzystwo.
22:47
SPEAKER_01: Wśród jego najbliższych współpracowników był Józef Mehoffer, malarz i projektant Witraży.
22:55
SPEAKER_01: Zachowała się ich korespondencja z lat 1891 do 1900,
23:02
SPEAKER_01: opublikowana przez badaczy i z niej wiemy, jak blisko ze sobą pracowali.
23:10
SPEAKER_01: Mehoffer w tych samych latach wygrał konkurs na witraże do katedry we Fryburgu
23:16
SPEAKER_01: w Szwajcarii, nad którymi pracował potem przez prawie 40 lat.
23:22
SPEAKER_01: Czyli w okolicznościach baranowskiej odbudowy pojawia się człowiek,
23:27
SPEAKER_01: który robi szkło dla jednej z katedr Europy.
23:32
SPEAKER_01: Stryjeński zmienił układ pomieszczeń.
23:35
SPEAKER_01: Narożną komnatę na parterze przerobił na kaplicę i to nie byle jaką kaplicę, tylko secesyjną.
23:43
SPEAKER_01: Secesja to styl przełomu wieków,
23:45
SPEAKER_01: który kochał linie wijące się jak łodygi,
23:49
SPEAKER_01: kwiaty, ornamenty roślinne i jedność wszystkich sztuk od architektury po klamkę.
23:56
SPEAKER_01: W oknach tej kaplicy pojawiły się witraże Mehofera,
24:00
SPEAKER_01: a w ołtarzu obraz Jacka Malczewskiego, niepokalana dziewica Maryja.
24:07
SPEAKER_01: Zatrzymajcie się na moment przy tym połączeniu.
24:11
SPEAKER_01: Malczewski to malarz, który w kraju bez państwa malował polskie dusze.
24:17
SPEAKER_01: Zesłańców na Syberii,
24:19
SPEAKER_01: chimery, fauny, śmierć jako dziewczynę z kosą, siebie w różnych przebraniach.
24:27
SPEAKER_01: Mehoffer to skło, światło i barwa przechodząca przez okno.
24:33
SPEAKER_01: Stryjeński to architekt, który miał pomysł, jak ich zmieścić w jednym pokoju.
24:39
SPEAKER_01: W renesansowo-barokowym zamku nad Wisłą powstało pomieszczenie,
24:43
SPEAKER_01: które wyglądało jak kawałek młodej Polski przeniesiony z krakowskiego salonu
24:49
SPEAKER_01: na wieś.
24:51
SPEAKER_01: Teraz zestawcie to z tym, co działo się za murem parku.
24:56
SPEAKER_01: W 1896 roku Baranów stracił prawa miejskie.
25:01
SPEAKER_01: Przestał być miastem i stał się wsiął.
25:05
SPEAKER_01: Tak głęboki był jego upadek.
25:08
SPEAKER_01: Odzyskał prawa miejskie dopiero w 1934 roku,
25:12
SPEAKER_01: czyli w tym samym czasie, kiedy w zamku montowano witraże Mehoffera.
25:17
SPEAKER_01: Miasteczko na urzędowych papierach przestało być miastem.
25:22
SPEAKER_01: Zamek się odbudowywał, okolica biedniała.
25:26
SPEAKER_01: To częsty obraz w Galicji i warto go mieć przed oczami,
25:30
SPEAKER_01: kiedy myślimy o tym, kto płacił za piękno, a kto przy nim pracował.
25:36
SPEAKER_01: O tym, jak wnętrza wyglądały przed II wojną, mówią nam dziś stare fotografie.
25:42
SPEAKER_01: W repozytorium Krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych przechowywane są zdjęcia
25:47
SPEAKER_01: z pracowni Natana Kriegera, krakowskiego fotografa, który dokumentował zabytki.
25:54
SPEAKER_01: Widać na nich portale komnat na piętrze, stiuki, ściany ze sztukaterią Herby.
26:01
SPEAKER_01: Te zdjęcia mają dziś ogromną wartość,
26:04
SPEAKER_01: bo pokazują stan sprzed katastrofy, która dopiero miała nadejść.
26:10
SPEAKER_01: Dolańscy mieszkali w zamku aż do wybuchu wojny.
26:14
SPEAKER_01: We wrześniu 1939 roku przez okolice Baranowa wycofywały się na wschód oddziały Armii Kraku.
26:23
SPEAKER_01: Potem przyszli Niemcy.
26:25
SPEAKER_01: Przez całą okupację w zamku działał lokalny niemiecki urząd administracyjny.
26:30
SPEAKER_01: Sale z herbem z żubrem i złotymi stiukami Falconiego zamieniły się w biura.
26:37
SPEAKER_01: A w miasteczku działo się coś, o czym przewodniki po zamku zwykle milczą.
26:42
SPEAKER_01: W 1921 roku w Baranowie mieszkało 745 Żydów, 42% wszystkich mieszkańców.
26:53
SPEAKER_01: Większość była biedna, żyła z handlu i rzemiosła.
26:57
SPEAKER_01: Encyklopedia obozów i gett opracowana
27:00
SPEAKER_01: przez United States Holocaust Memorial Museum opisuje,
27:04
SPEAKER_01: jak w czasie okupacji Żydzi z Baranowa pracowali przymusowo przy naprawach dróg,
27:10
SPEAKER_01: a kobiety przy praniu i sprzątaniu.
27:13
SPEAKER_01: W czerwcu 1942 roku Niemcy utworzyli w Baranowie getto,
27:20
SPEAKER_01: do którego przesiedlili ponad dwa tysiące osób z miasteczka, z Tarnobrzega i z okolicznych wsi.
27:29
SPEAKER_01: To getto istniało kilkaset metrów od zamku, w którym urzędowała niemiecka administracja.
27:36
SPEAKER_01: Nie mówię tego po to, żeby dopisywać zamkowi winę, której źródła mu nie przypisują.
27:43
SPEAKER_01: Mówię to,
27:43
SPEAKER_01: bo ta historia zdarzyła się tutaj W tym samym krajobrazie i jeśli opowiadamy
27:49
SPEAKER_01: o Baranowie nie możemy tego pominąć.
27:54
SPEAKER_01: Latem 1944 roku front przyszedł nad Wisłę.
27:59
SPEAKER_01: Wieczorem 29 lipca oddziały radzieckiej 350 Dywizji Strzeleckiej Generała Grigorya
28:07
SPEAKER_01: Wiechina dotarły do rzeki i przeprawiły się przez nią w pobliżu Baranowa.
28:13
SPEAKER_01: Tak powstał przyczółek, który do dziś nosi nazwę Baranowsko-Sandomierskiego.
28:19
SPEAKER_01: 1 sierpnia Wehrmacht ruszył do kontraktu kleszczami od Mielca i Tarnobrzega.
28:26
SPEAKER_01: Przez następne miesiące okolica była polem bitwy, w której ginęły dziesiątki tysięcy żołnierzy.
28:34
SPEAKER_01: Zamek przetrwał w tym sensie, że stoi, ale zdewastowano go.
28:39
SPEAKER_01: Co dokładnie stało się z obrazem Malczewskiego i z witrażami Mehoffera w kaplicy?
28:44
SPEAKER_01: Tego nie udało mi się ustalić w źródłach, do których dotarłam i nie będę tutaj zgadywać.
28:50
SPEAKER_01: Wiemy, że po wojnie zamek i otaczające go ziemię przejęło państwo,
28:55
SPEAKER_01: a potem spółdzielnia rolnicza w Baranowie.
28:58
SPEAKER_01: Mały Wawel, posak księżnych i biuro okupanta stały się częścią gospodarstwa.
29:05
SPEAKER_01: I wtedy, kilkanaście kilometrów dalej, Geolodzy znaleźli pod ziemią coś żółtego.
29:13
SPEAKER_01: W 1953 roku geolog Stanisław Pawłowski potwierdził,
29:17
SPEAKER_01: że pod okolicami Tarnobrzega leżą złoża siarki rodzimej,
29:22
SPEAKER_01: czyli czystej siarki zalegającej w skałach.
29:25
SPEAKER_01: Jedno z popularnych opracowań podaje, że w pobliżu samego Baranowa złoża odkryto w 1958 roku.
29:33
SPEAKER_01: Daty różnią się w zależności od tego, o którym złożu mowa, Ale efekt był jeden.
29:39
SPEAKER_01: Okolica, która od trzech stuleci tylko traciła, nagle stała się dla Państwa skarbcem.
29:47
SPEAKER_01: Siarka była surowcem strategicznym.
29:50
SPEAKER_01: Szła do produkcji kwasu siarkowego, nawozów, chemii, a w dużej części na eksport za dewizy.
29:57
SPEAKER_01: Wokół Tarnobrzega wyrósł kombinat.
30:00
SPEAKER_01: Kopalnie i zakłady przetwórcze siarki Siarkopol.
30:04
SPEAKER_01: Wielkie pieniądze, tysiące pracowników, nowe osiedla.
30:08
SPEAKER_01: I tu wchodzi na scenę ostatni bohater tej opowieści, profesor Alfred Majewski.
30:15
SPEAKER_01: Urodził się w 1907 roku, skończył Politechnikę Lwowską, a w 1947 roku przyjechał do Krakowa.
30:25
SPEAKER_01: Najpierw był zastępcą dyrektora kierownictwa odnowienia Zamku Królewskiego
30:30
SPEAKER_01: na Wawelu, czyli zespołu, który od 1905 roku badał i restaurował Wawel.
30:37
SPEAKER_01: Od 1951 roku aż do emerytury w 1983 roku kierował nim sam.
30:46
SPEAKER_01: Przez ponad 30 lat Majewski był człowiekiem, który decydował jak wygląda prawdziwy Wawel.
30:53
SPEAKER_01: I to właśnie on wziął się za mały Wawel.
30:58
SPEAKER_01: Majewski miał na zamku pewien patent, który dziś nazwalibyśmy partnerstwem publiczno-prywatnym.
31:04
SPEAKER_01: Gdyby w PRL-u istniało coś prywatnego, szukał mecenasów w Przemyśle.
31:10
SPEAKER_01: Jego współpracownik Paweł Wójcik opisał to w artykule
31:15
SPEAKER_01: w Wiadomościach Konserwatorskich w 2008 roku.
31:19
SPEAKER_01: Odbudowy zamku w Wiśniczu miało sfinansować zjednoczenie przemysłu petrochemicznego.
31:26
SPEAKER_01: Zamek w Przedsławiu wziął przemysł lotniczy, a Baranów wziął przemysł siarkowy.
31:33
SPEAKER_01: Zamek przekazano siarkopolowi, a w planach miało w nim powstać Muzeum Siarki.
31:40
SPEAKER_01: Dobrze słyszycie,
31:41
SPEAKER_01: renesansowa rezydencja Kalwinów w posach księżnych
31:45
SPEAKER_01: i biuro okupanta miało zostać Muzeum Surowca,
31:48
SPEAKER_01: który Wydobywano kilkanaście kilometrów dalej.
31:52
SPEAKER_01: Kiedy dokładnie trwała odbudowa?
31:55
SPEAKER_01: Znowu dwie wersje.
31:56
SPEAKER_01: Jedne źródła podają lata 1956 do 1964,
31:58
SPEAKER_01: inne podają 1959 do 1969,
31:59
SPEAKER_01: a jedno z opracowań mówi, że formalnie zamek przekazano Siarkopolowi w 1968 roku.
32:14
SPEAKER_01: Najpewniej odbudowa szła etapami przez całą dekadę, a różne daty opisują różne jej fazy.
32:22
SPEAKER_01: I teraz wracamy do pytania z początku.
32:25
SPEAKER_01: Ile w tym renesansie jest renesansu?
32:28
SPEAKER_01: Odpowiedź brzmi mniej więcej tak.
32:32
SPEAKER_01: Bryła, mury, baszty,
32:35
SPEAKER_01: attyka, dziedziniec na wysokości piętra, krużganki i kamienne twarze na kolumnach.
32:40
SPEAKER_01: To jest XVI i XVII wiecz.
32:43
SPEAKER_01: To przetrwało pożary,
32:45
SPEAKER_01: wojny i biura,
32:47
SPEAKER_01: ale wnętrza,
32:48
SPEAKER_01: przez które dziś prowadzi się przewodnik, a w dużej części praca ekipy Majewskiego.
32:54
SPEAKER_01: Włoski przewodnik Touring Club Italiano,
32:56
SPEAKER_01: pisze to zresztą wprost,
32:58
SPEAKER_01: restauracja z lat 1958
32:59
SPEAKER_01: do 1969 próbowała odtworzyć atmosferę złotego wieku rezydencji
33:07
SPEAKER_01: i oddać jej dawne wyposażenie i dekoracje.
33:11
SPEAKER_01: Próbowała, bo przecież bibliotyka spłonęła w 1849 roku, a pożar z 1898 roku zniszczył resztę.
33:15
SPEAKER_01: Meble, obrazy i przedmioty, które dziś oglądacie w Muzeum Wnętrz,
33:28
SPEAKER_01: W dużej mierze trafiły tu z innych miejsc, żeby pokazać, jak taki dom mógł wyglądać.
33:35
SPEAKER_01: Najbardziej znana sala zamku,
33:37
SPEAKER_01: galeria tylmanowska ze stiukami i widokami włoskich miast też nie jest tym,
33:42
SPEAKER_01: co zobaczyłby Lubomirski.
33:45
SPEAKER_01: Opisy zamku mówią,
33:46
SPEAKER_01: że po wojnie zrekonstruowano ją dość swobodnie,
33:50
SPEAKER_01: Wygląda okazale,
33:52
SPEAKER_01: ale jest w dużej mierze dwudziestowiecznym wyobrażeniem o baroku wykonanym
33:57
SPEAKER_01: przez ludzi, którzy znali barok bardzo dobrze.
34:00
SPEAKER_01: W tym miejscu muszę uczciwie dodać,
34:03
SPEAKER_01: że dokładny zakres rekonstrukcji
34:05
SPEAKER_01: w każdej sali opisuje dopiero dokumentacja konserwatorska i monografia Majewskiego,
34:12
SPEAKER_01: a nie przewodniki.
34:14
SPEAKER_01: Czy to znaczy, że baranów jest fałszywy?
34:16
SPEAKER_01: Nie, to znaczy, że ma jeszcze jedną warstwę.
34:20
SPEAKER_01: Do Gucci'ego, Falconiego, Tylmana, Stryjeńskiego i Mehoffera dochodzi Majewski.
34:28
SPEAKER_01: Architekt, który przez 30 lat żył z Wawelem na co dzień.
34:32
SPEAKER_01: Zbudował jego małą wersję według tego,
34:34
SPEAKER_01: co w renesansie i baroku wiedziała powojenna polska konserwacja.
34:40
SPEAKER_01: Mały Wawel jest więc w pewnym sensie bardziej wawelski niż był kiedykolwiek wcześniej.
34:47
SPEAKER_01: Zamek nie przestał zmieniać ról, stał się planem filmowym.
34:50
SPEAKER_01: Starsi widzowie pamiętają serial Czarne Chmury z 1973 roku i scenę,
34:58
SPEAKER_01: w której Anna Ostrowska,
34:59
SPEAKER_01: grana przez Elżbietę Starostecką,
35:02
SPEAKER_01: macha z tych samych schodów pułkownikowi Dowgirdowi, czyli Leonardowi Pietraszakowi.
35:09
SPEAKER_01: Kawalerowie z XVII wieku zagrani w zamku odtworzonym w latach 60. za pieniądze kopalni Siarki.
35:16
SPEAKER_01: Lepiej tego nie dało się wymyślić.
35:20
SPEAKER_01: Konserwatorzy wracali tu jeszcze w latach 1988 do 1990, potem rok 2001 i 22.
35:30
SPEAKER_01: Od 1997 roku właścicielem zamku jest Agencja Rozwoju Przemysłu,
35:36
SPEAKER_01: Spółka Skarbu Państwa,
35:38
SPEAKER_01: czyli zamek,
35:38
SPEAKER_01: który uratował przemysł, do dziś formalnie należy do instytucji od przemysłu.
35:45
SPEAKER_01: Dziś jest w nim muzeum, hotel i restauracja.
35:48
SPEAKER_01: Możesz przenocować w pokojach,
35:49
SPEAKER_01: w których stały kiedyś biurka niemieckiej administracji,
35:53
SPEAKER_01: a jeszcze wcześniej księgi Krasicki.
35:56
SPEAKER_01: Możesz zjeść kolację pod złotymi stiukami,
35:59
SPEAKER_01: możesz wziąć ślub na dziedzińcu,
36:02
SPEAKER_01: na który schodzi się w dół, bo 400 lat temu ktoś bał się Wisły.
36:08
SPEAKER_01: Ja byłam w Baranowie tylko raz,
36:10
SPEAKER_01: pamiętam dziedziniec i pamiętam te twarze na kolumnach i wtedy myślałam,
36:14
SPEAKER_01: że patrzę na renesans.
36:17
SPEAKER_01: Dziś wiem, że patrzyłam na opowieść złożoną z wielu rąk.
36:21
SPEAKER_01: Kalwiński magnat zamówił mury, Włoch dodał złoto, Holender dodał barok.
36:30
SPEAKER_01: Krakowianie secesje.
36:32
SPEAKER_01: Pożary zabrały prawie wszystko,
36:34
SPEAKER_01: wojna zabrała resztę,
36:35
SPEAKER_01: a potem przyszedł człowiek z Wawelu z pieniędzmi z siarki i poskładał to
36:40
SPEAKER_01: z powrotem tak, żeby wyglądało jakby nigdy się nie rozpadło.
36:46
SPEAKER_01: Kamienne maszkarony nie mają z tym problemu.
36:49
SPEAKER_01: One pamiętają oryginał,
36:51
SPEAKER_01: My musimy zaufać dokumentom, fotografiom Kriegera i uczciwości konserwatorów.
36:58
SPEAKER_01: Jeśli byliście w Baranowie, napiszcie mi w komentarzu, co zapamiętaliście najbardziej.
37:05
SPEAKER_01: Schody?
37:06
SPEAKER_01: Złotą basztę?
37:07
SPEAKER_01: A może twarze?
37:09
SPEAKER_01: Jeżeli ten odcinek coś ci otworzył,
37:12
SPEAKER_01: zasubskrybuj Art Perspective na YouTube albo na Spotify,
37:16
SPEAKER_01: żeby nie przegapić kolejnej historii.
37:18
SPEAKER_01: I podeślij go komuś, z kim chętnie pojechalibyście do Małego Wawelu.
37:24
SPEAKER_01: Najlepiej komuś, kto lubi zaglądać pod powierzchnię.
37:27
SPEAKER_01: Ja mam na imię Dorota Szarnowska.
37:29
SPEAKER_01: Dziękuję, że byliście ze mną i do usłyszenia w przyszłym tygodniu.
37:33
[music]