Latest / 8. Gün 25. Saat / Sokratik yöntem: İnsanları köşeye sıkıştırma sanatı - #Felsefe10

Transcript

Sokratik yöntem: İnsanları köşeye sıkıştırma sanatı - #Felsefe10 · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten hepinize selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:14
Bu bölümde felsefe serisinin 10. Bölümünde sokrates'i
0:19
konuşacağız. Artık yavaş yavaş sokrates'e
0:22
platon'dur. Bu kişilerin isimlerini daha sık
0:25
duyacağız ve sonrasında da zikredeceğiz.
0:29
Aman sokrates öyle işte büyük filozof işte büyük sözler
0:33
türünden bir biyografi değil. Konuşacağımız şey bir adamın
0:36
elinde herhangi bir silah olmadan nasıl bir şehri bir düş.
0:40
Sistemini hatta tarihin gidişatını değiştirdiği
0:43
sokratesle alakalı daha önceden bir bölümüm vardı ama felsefe
0:47
100 serisi içerisinde olduğu için tekrardan yorumlamak
0:50
istiyorum. Esokr değişmiyor ama ben
0:52
değişiyorum. Şimdi sokrates ile alakalı hemen
0:56
bilgilerimi tazelemiş olayım. Hem sizlere bir şeyler aktarmış
0:59
olayım. Çaylar, kahveler, kulaklıklar
1:02
hazırsa efendim sohbetimize başlayalım.
1:20
Şimdi milattan önce beşinci yüzyılda atina'yı bir düşünün.
1:25
Akdeniz'in en kalabalık, en zengin en bilge şehri bugora
1:30
yani şehrin kalbi pazar yeri, toplanma meydanı insanla dolu.
1:35
Ama bu insanlar sadece incir ya da zeytin almıyor abi fikir alıp
1:39
satıyor, konuşuyor, tartışıyor, birbirini ikna etmeye çalışıyor
1:44
ve bu ortamda çok özel bir grup süremiş.
1:46
Sofistler konuştuk zaten ne yapıyorlardı bunlar para
1:50
karşılığında. Insanlara nasıl ikna edici
1:53
konuşulur, nasıl haklı çıkılır öğretiyorlar?
1:55
Yani bugünkü tabirle söylersek bir tür ücretle, konuşma koçu
1:59
gibi düşünebiliriz. Abi güzeldi değil mi?
2:02
Protokolans, gorgias hippias hepsi şehrin gözdesi, hepsi
2:06
kalabalık öğrenci ordusuyla geziyor ve hepsinin ortak bir
2:10
tüsturu var, hakikat görecelidir, doğru diye bir şey
2:13
yoktur. Önemli olan karşındakini ikna
2:16
etmek. Biz onları konuştuk.
2:17
Sofistler bölümünde şimdi bunu duyduğunuzda ya ne var bunda abi
2:21
zaten politika böyle işlemiyor mu diyebilirsiniz ama bu fikir
2:25
atina'nın entelektüel toprağına düştüğünde bir şeyi parçalıyor.
2:29
Hakikate arayışını. Çünkü eğer doğru diye bir şey
2:32
yoksa o zaman güçlü olan her şeyi tanımlıyor demektir.
2:36
Sofistler tam bunu yapıyordu. Mesele tartışmayı kazanmak diye
2:40
de savunabilmekti. Kendini gerçeği bulmak için
2:43
geliştirilmiş bir dil ortada yoktu ve işte tam bu noktada
2:46
sahnede garip çirkin çirkin böyle altını çizece bastıra
2:51
bastıra söylüyorum. Yalın ayak bir adam beliriyor.
2:54
Sokrates, sokrates'in dış görünüşü konusunda kaynaklarda
2:58
eğlenceli bir ittifak var aslında.
3:01
Düz bir burnu var iri gözleri biraz da tuhaf bir yürüyüşü
3:05
bizzat kendisi güzel değilim demekten çekinmemiş bir adam bu.
3:09
Ama işte tam bu adam atina'nın en zeki kabul ettiği insanları
3:14
orta meydanda mahcup etmeye başlıyor ve bunu yapmasının
3:17
fitilini bir kehanet ateşliyor. Del fitabına danışmak için giden
3:21
birisi apollon rahibesi, yani apollon rahibesi piti ya
3:26
soruyor, sokrates'ten daha bilge biri var mı?
3:29
Pitia'nın cevabı net, hayır yok. Sokrat esnem daha biliyor kimse
3:33
yok kardeşim. Bu haber sokrates'e ulaştığında
3:36
adam şaşırıyor. Yani gerçekten şaşırıyor.
3:38
Çünkü kendi kafasında bile bilge değil hiçbir şey bilmediğini
3:42
düşünüyor. O zaman tanrı ne demek istiyor
3:45
abi ve burada tarihin belki de en önemli entelektüel arayışı
3:49
başlıyor. Sokrat bir karar veriyor, tamam
3:52
gideyim, öyleyse bilgi olduğu söylenen herkesle konuşayım.
3:56
Eğer onlar benden bilgeyse tanrı yanılıyor demektir.
4:00
Eğer değillerse bu kehanet ne? Geliyor, anlamış olayım ve
4:04
başlıyor abi yolculuğunu politikacılara gidiyor.
4:07
Şairlere gidiyor, zanaatkarlara gidiyor.
4:09
Hepsinin ortak bir özelliği var hepsi ama hepsi çok şey
4:14
bildiğini düşünüyor. Politikacı devlet yönetimini
4:17
biliyor. Şair şiiri biliyor, zanaatkar
4:20
kendi işini biliyor ama sokrates bir şeyin farkına varıyor.
4:24
Bu insanlar kendi alanlarındaki bilgiyi.
4:28
Her şeyi bildikleri anlamına getirip yayıyorlar.
4:30
Yani marangoz tahta işliyorum. Dolayısıyla adalet nedir?
4:35
Diye sor. Hele bir bana ben sana çatır
4:37
çatır cevap verebilirim diyor ve sokrates o ünlü sonuca ulaşıyor.
4:42
Ben hiçbir şey bilmiyorum. Onlar da bilmiyor ama kardeşim
4:46
ben dürüstüm, ben bilmediğimi biliyorum.
4:49
Onlar bunu bilmiyor işte. Bu fark beni onlardan birazcık
4:53
daha bilge yapıyor olabilir. Bu batı felsefesinin belki de
4:57
açık ara en devrimci cümlesi hepiniz bilirsiniz.
5:00
Bu cümleleri cehaletin itirafı bir zayıflık değil, düşüncenin
5:05
başlangıç noktası olarak ilk kez tanımlanıyor bakın.
5:09
Ilk kez ve sokrates bunu teoride de bırakmıyor.
5:12
Bir metot geliştiriyor. Sokrat iki rooney, biliyorsunuz
5:16
bu yöntem de şu var karşındaki kişi şunu biliyorum dediğinde
5:19
sen bilmiyormuş gibi yapıyorsun. Dibe ne kadar güzel ya vay
5:23
canına bana da anlatsana diyorsun karşındaki açıklıyorsa
5:27
soruyorsun o cevabılıyor. Sen bir daha soruyorsun.
5:30
Birkaç soru, sonra adam. Kendi cümlelerinin çeliştiğini
5:34
fark ediyor. Kendinden emin girdi, kafası
5:37
karışmış, çıkıyor. Bu basit görünüyor belki ama
5:39
düşünün bugün en iyi sorgulamacı avukatlar, en iyi gazeteciler,
5:43
en iyi araştırmacılar tam da bunu yapıyorlar.
5:46
Sorularla düşündürme, sessizce sarsma bir deyim var ya iyi bir
5:52
soru yanlış cevabın yarısıdır derler.
5:54
Tam da buraya oturuyor işte. Bu durum şimdi bu yöntemin
5:58
pratikte nasıl işlediğini anlamak için bir dakika o
6:01
dönemeye gidelim. Bir general düşünün.
6:03
Gelin bu generale lakes lakes generalimiz savaş meydanından
6:08
çıkmış onlarca zafer kazanmış. Atina'nın gözdesinden gözde biri
6:14
sokrates soruyor, cesaret ne ola general tabii ki şöyle bir onu
6:18
sil içiyor lan, bu da soru mu ben diyor.
6:21
Bütün hayatımı cesaretle geçirdim, cesaret savaşta yerini
6:25
terk etmemektir diyor sokrates ay hay diyor, başını sallıyor,
6:29
pekia geri çekilmek zorunda kaldığında düşmana oyun oynayan
6:32
süvari cesur değil mi? La kez düşünüyor, kabul ediyor o
6:36
zaman diyor, cesaret bir dayanmaktır.
6:39
Sokrates tekrar soruyor, tehlikeli olduğunu bile bile
6:42
suya atlayan aptal adamla cesur mu ve böyle böyle generalin
6:46
cesaret tanımı 45 soruda paramparça oluyor.
6:49
Adam hayatı boyunca cesur olmuş ama cesaretin ne olduğunu asla
6:53
düşünmemiş işte sokrates'in yaptığı bu.
6:56
Bu sahneler açılışta söylediğim o agora'da tekrarlandıkça bir
7:00
şey oluyor. Atina'nın kendinden emin
7:02
entelektüelleri sokrates'le karşılaştıktan sonra 2'ye
7:06
bölünüyor. Bir kısmı özellikle gençler,
7:08
oğlum bu adam bu adam bir şeyler biliyor yani.
7:11
Bu adam hakikati söylüyor, etrafında toplanıyorlar ama
7:15
diğer kısım politikacılar, sofistler, şehrin nüfuzuları
7:19
içten içe böyle öfkeleniyorlar, kabarıyorlar.
7:22
Çünkü adam sadece fikir tartışmıyor.
7:24
Ağabey bundan öncekilerde olduğu gibi yani mevcut durumun
7:27
içerisine bir fikir bombası bırakanlar gibi ne yapıyor?
7:31
Otoriteyi sorguluyor aslında toplumsal konumlara sarsıyor ve
7:35
işin kötüsü bunu bir okulda da yapmıyor.
7:38
Yani onların okulu oluyor ya hani kendileri açıyorlar falan
7:40
orada da yapmıyor sok. Yapıyor.
7:42
Herkesin önünde utanç, antik yunan'da bugünkü'den çok daha
7:46
ağır bir şeydi. Yani sosyal yıkım anlamına
7:49
geliyordu. Neredeyse sokrates farkında mı
7:51
farkında? Ama durmuyor abi.
7:53
Çünkü ona göre sorgulanmamış bir hayat yaşanmaya değmez ve bu
7:58
fikir yakında onu baldıran içmeye götürecek olan yolun ilik
8:03
taşı. Şimdi tabi elenkos diye de bir
8:05
kavram var. Yani zihinsel sınav.
8:08
Çapraz sorgu test etme anlamına geliyor yunanca da ama bu
8:12
kelimeyi duyduğunuzda aklınıza bir okul sınavı gelmesin.
8:14
Abi çok daha vahşi bir şey. Düşünün elinizde bütün hayatınız
8:19
boyunca taşıdığınız bir inanç var.
8:20
Adalet şudur, dindarlık budur. Cesaret şöyle görünür, bunları
8:24
hiç sorgulamadan çünkü sorgulamanıza gerek yoktu ki
8:28
herkes öyle düşünüyor. Siz de öyle düşünüyorsunuz.
8:31
Sonra sokrat diye bir adam geliyor, o inancı elinizden
8:34
alıyor ama fiziksel olarak değil, kendi cümlelerinizle
8:38
alıyor. Kendinizi çürütüyorsunuz ve bu
8:41
bir insan için belki de en sarsıcı entelektüel deneyim
8:44
elenkos'un işleyişi şöyle, sokrates önce muhatabından bir
8:48
iddia istiyor, sen dindarlık nedir biliyorsun?
8:50
Söyle bakalım, karşısındaki söylüyor abi sokrates kabul
8:53
ediyor ama sormaya devam. Peki şu durumda da geçerli mi?
8:57
Şu örnekte ne oldu? Ve bir noktada muhatap başta
9:00
söylediğiyle şimdi söylediğini, çeliştiğini fark ediyor.
9:02
Yani az önce anlattığım şeyin adı bu.
9:06
Eles bu çelişki anına, daha doğrusu elenkos'un yani
9:09
elenkos'un özü. Çünkü bu sen yanlış düşünüyorsun
9:13
demek değil. Sen hem şunu hem bunu aynı anda
9:15
doğru kabul ediyorsun ama ikisi bir arada doğru olamaz demek ve
9:19
buna itiraz etmek çok zor. Çünkü kendi cümleleriniz şimdi
9:22
sokrates olun, siz bir anlığına gittiniz, birilerine dediniz ki
9:26
ya kardeşim sen şimdi cesaret göster.
9:29
Cesaret böyle bir şey değil ki. Cesaret şudur, şudur, size ne
9:32
der abi dimi yani siz de aynı kanaattesiniz şuraya güzel
9:36
okkalı bir küfür savaştur ya hadi bak git işine yani deli
9:39
misin der geçer ama sokrates böyle yapmıyor abi sen diyor
9:42
biliyorsun diyor bir anlat bana öğret ya karşıdaki kabarıyor
9:46
böyle özgüvenli anlatıyor. Aaa peki yani şöyle de bir yanı
9:50
da var ya, hani bunun o durumda ne yapmalıyız?
9:52
Böyle böyle sorular sora sora karşıdakine kafayı yedirtiyor.
9:56
Nihayetinde bu elenkoz az önce söylediğim şey platon'un kaleme
10:01
aldı. Yani eflatun kaleme aldığı f
10:04
tifron diyaloğu bu konuda neredeyse ders kitabı gibi abi
10:07
sahneyi bir düşünün. Sokrates mahkeme kapısında
10:11
biliyorsunuz yargılanacak ve tam orada genç kendinden emin bir
10:15
dini adamıyla karşılaşıyor. Etrif rol adam babasının
10:19
tanrısızlıkla suçlamak için mahkemeye gelmiş, sokrates
10:22
soruyor, dindarlık nedir? Evtifron diyor ki ilk başta
10:26
basit bir örnek veriyor. Şu an yaptığım gibi haksızlığı
10:29
tanrılara bildirmek dindarlıktır, sokrates başını
10:33
sallıyor ama hemen peşine takılıyor abi bu bir örnek ama
10:36
dindarlığın kendisine tanımı ne f tifon toparlıyor.
10:40
Tanrıların sevdiği şey dindarlıktır.
10:42
Sokrates meşhur bir soru atıyor ortaya tanrılar bir şeyi sevdiği
10:46
için mi o şey dindar kardeşim. O şey dindar olduğu için mi
10:50
tanrılar seviyor yani ne desem bilemedim arkadaşlar.
10:54
Bu soru bu tek soru FT from'nun bütün sistemini çökertiyor.
10:58
Yani onun da çökesi varmış da ben bir şey demiyorum yani tamam
11:01
o zamanın sistemi düşünce yapısına göre bu normal
11:05
karşılanabilir bir şey demiyoruz.
11:07
Şimdi ikisi de aynı anda doğru olabilir mi olamaz ve ikisi de
11:10
dindarlığı tanımlamıyor. Adam ne cevap verse tuzağa
11:13
düşecek diyaloğun sonunda ev tifron diyor ki ya acelem var
11:17
kaçıyor ger. Ten kaçıyor, sokrates yalnız
11:21
kalıyor. Mahkeme kapısında muhtemelen de
11:23
böyle yüzünde böyle lan neşe yaptı bana deyip böyle bir hafif
11:27
bir tebessümle tabii bu sahne aslında biraz muzipçe fakat
11:31
derin bir şeyi gösteriyor. F tifron bütün hayatını dine
11:35
adamış biri ama dindarlığı tanımlayamıyor ve bu sadece onun
11:38
sorunu değil, bugün en güçlü inançlarımızı düşünün.
11:42
Adalet, özgürlük, ahlak, dürüstlük, bunları tanımlamaya
11:46
kalksanız kaç cümle dayanırsınız çoğumuz?
11:50
Gibi kaçarız tabii ki bunun genellemeyelim.
11:52
Ben kendimden örnek vereyim. Ben FT fromdan daha hızlı
11:55
kaçarım. Sokrates'in yöntemi tam bu
11:57
yüzden çok rahatsız edici. Çünkü herkesin içindeki efrift
12:01
tona dokunuyor. Şimdi bu elenkos sürecinin
12:05
insanda yarattığı etkiye bakalım.
12:07
Çünkü bu yöntemin en ilginç kısmı bence sorgulanan kişi bir
12:12
noktada tamamen çıkmaza giriyor. Ya yunancada buna apporya
12:15
deniyor. Çaresizlik, yolsuzluk yani çalma
12:19
çırpmalarında değil ha yol. Bulamam anlamında tıkanma ben ne
12:22
biliyorum ki abi sorusu bir aydınlanma değil başta ne yapar
12:27
bir çöküş yaşatır değil mi? Çöküş gibi hissettiriyor
12:30
kendinizi koca bir boşlukta buluyorsunuz.
12:32
Eskiden doğru sandığınız şeyler artık doğru değil ama yerine ne
12:37
koyacağınızı da bilmiyorsunuz ve bu his gerçekten de ağır.
12:41
Nitekim sokrates'in muhhat ı menon bir noktada tam bunu
12:45
söylüyor. Sokratez diyor ki sokratez daha
12:48
önce seni yalnızca sözlerden duy.
12:51
Ama şimdi gerçekten görüyorum. Sen bir uyuşturan balığısın
12:56
yanına yaklaşanı felç ediyorsun. Bu torpil balığı metaforu tam
13:00
yerinde abi. Çünkü elenkos sizi fiziksel
13:03
olarak değil zihinsel olarak felç ediyor.
13:06
Niye torpil balığına benzettim? Torpido torpidoda diyorlar.
13:09
Denizlerin böyle alçak kısımlarında yaşayan çok yüksek
13:13
voltajlı elektrik üreten bir balık yani vatoz aslında benim
13:17
bildiğim ve tehdit. Anında rakiplerini böyle felç
13:22
edebilecek seviyede elektrik şokları salabiliyor ama tabi
13:26
insan buna basarsa bu hayvana basarsa diyelim ki hayatı bir
13:30
tehlikeye oluşturmuyor ama çok büyük bir paniğe yol açıyor
13:34
işte. Bu panik durumu aslında
13:37
benzetmek istediğim olayın ta kendisi.
13:40
Sokrates bir torpil balığı torpido oluşturduğu o felç etme
13:45
hali de elenkoz ama. Ve bu büyük bir ama tabii ki
13:49
sokrates bu felci amaç olarak görmüyor.
13:52
Yani apoya son durak değil bir tür hazırlık düşünün abi yani
13:58
bir binayı yıkmadan yenisini inşa edebilir misiniz?
14:01
Edemezsiniz. Çürük temeller üzerinden sağlam
14:04
bir şey dikilmez aporia tam olarak bu eski binanın yıkılması
14:09
zemin temizleniyor ve bu temizlenmiş zemin de ne inşa
14:13
edileceği sorusu bize aslında bir sonraki aşamaya götürüyor
14:16
ama o aşamaya geçmeden önce bir. Bir daha söylemek lazım.
14:19
Atinalı entelektüeller bu süreci yaşadıkça bir şey daha oluyor.
14:23
Bunu söylemiştim. Sokrates olan tepkiler 2'ye
14:25
ayrılıyor ama bu ayrılmanın içinde çok dinamik, ilginç bir
14:29
dinamik var aslında genç al ki birader.
14:32
Atina'nın o dönemin en yakışıklısı en karizmatiği en
14:36
yetenekli genci sokrates'e adeta hayran kalıyor eflatunun yani
14:41
platon'un şölen diyaloğunda alkibiades itirafını okuyor.
14:46
Akibiâdesin gülümsemeden duramıyorsunuz diyor ki bu adam
14:50
beni hiç kimsenin yapamadığı şekilde utandırıyor.
14:52
Çünkü onunla konuşunca içimdeki eksiklikleri görüyorum ve bu
14:56
elenkosun en derin etkisi aslında abi.
14:59
Siz hiç yürütmüyor, sizi aydınlatıyor ama bu aydından mı
15:02
önce bir acıyla geliyor. Hani derler ya gerçek acı verir
15:06
ama yalan daha çok acıtır diye tam bu yani bir düşünün.
15:09
Bugün sosyal medyada en çok neye tepki veriyoruz?
15:12
Kendi inançlarımıza meydan okuyan içeriklere sokrates'in
15:15
atinalı muhatapları da tam aynı refleksi gösterdi.
15:19
Sadece 2400 yıl önce Twitter yani eks yerine agora vardı
15:23
orada yaptılar. Şimdi aslında şunu soracağız,
15:26
tamam bu adam sahte bilgileri yakıtı ger.
15:30
Pek bilgiyi nereden gelecek, işte sokrates'in aslında en
15:34
şiirsel ve en tuhaf fikri burada devreye giriyor.
15:37
En en kos yıkar ama insan ruhu zaten doğruyu içinde taşıyormuş.
15:43
Bilgi öğrenilmiyor, hatırlanıyor ve bunu anlatmak için sokrates
15:47
çok özel bir metafor kullanıyor. Annesinin mesleği, annesinin
15:52
mesleğine ki abi diyeceksiniz. Annesinin adı fay rete bu kadın
15:57
bir ebe. Bebekler doğurtuyordu ve
15:59
sokrates diyor ki ben de aynı şeyi yaptım.
16:02
Ben annemle birebir aynısını yapıyorum.
16:04
Annem bedenlere yardım ederdi. Ben zihinlere biz buna mayetik
16:11
diyeceğiz ya da mayettik daha doğru olur.
16:13
Mayetik yunancada ebelik sanatından geliyormuş ama
16:17
sokrates'in kastettiği şey çok daha derin bilgiyi.
16:20
Dışarıdan yüklemiyorsun, içeriden çıkartıyorsun.
16:23
Yani bebeği içerden çıkartmak gibi düşünün öğretmiyorsun bil.
16:28
Doğurtuyorsun, tamam, bu fikir kulağı çok güzel şiirsel geliyor
16:32
ama felsefi bir yanı da var. Çünkü eğer bilgiyi
16:36
doğurtabiliyorsan bu bilgi zaten orada vardır demek insan zihni
16:41
doğuştan boş bir sayfa değil içinde bir şeyler saklı yani 17.
16:45
Yüzyılda bilirsiniz, john look'un tabularasa fikri vardır,
16:49
insan zihninin boş bir levha olduğuna dair onun zıttını.
16:54
Taa kaç yıl önce kaç 100 yıl önce sokrates söylüyor?
16:58
Hayır kardeşim boş bir sayfa değildir diye.
17:01
Ama 17. Yüzyıla john locke, insan
17:04
zihninin ne diye anlatıyordu? Yani deneyciliğinde temellerini
17:08
atarak insan zihni boş levhadır, tablettir, böyle kazınmıştır ve
17:13
deneyimlerle duyusal algılarla dolar oraya bilgiyi tüm bilgi
17:18
sonradan eklenir. Tabi sokrates'e dönelim.
17:20
Şimdi bu iddiayı test etmek için platon'un yani eflatun menon
17:25
diyaloğuna bakalım. Bu arada bir parantez açacağım
17:27
ondan sonra doğru. Istediğimde bir türlü
17:30
sokrates'ten ilerleyemedik ama önemli görüyorum.
17:33
Belki biliyorsunuzdur. Sokrates hiçbir şey yazmamış bir
17:36
adam ona dair bütün her şeyi biz platon'dan biliyoruz.
17:39
Platon'dan bildiğimiz için de aslında bu fikirlerin çoğu resmi
17:44
olarak platona aittir de diyebiliriz.
17:46
Şimdi bu menun diyaloğu olayına dönersek gerçekten sinematik
17:51
aslında zengin eğitimli bir adam.
17:53
Benon sofra tesle erdem öğretilebilir miyi
17:57
tartışıyorlar. Bir noktada sokrates şunu
17:59
öneriyor ya diyor, kardeş izin ver ben sana bir şey
18:02
göstereceğim. Menonun yanında bir köle çocuk
18:05
var genç hiç eğitim almamış hayatında geometri dersi
18:08
görmemiş biri. Sokrates bu çocuğa gel lan
18:11
buraya diyor, çağırıyor sur'dan sormaya başlıyor, hiçbir şey
18:15
anlatmıyor, buna hiç bir formül vermiyor.
18:17
Diyor ki çocuğa şu kareye bak alanı iki katına çıkarmak
18:21
istesek kenarı ne yapmalıyız? Çocuk tabii yanlış cevaplar
18:25
veriyor diyor ki kenarı iki katına çıkarırım sok.
18:28
Diyor ki, peki o zaman ne olur çocuk düşünüyor, hesaplıyor, 4
18:32
katına çıkar diye fark ediyor. Yanlış tekrar deniyor ve adım
18:37
adım yalnızca sorularla çocuk kendi başına doğru cevaba
18:41
ulaşıyor. Köşegen karenin köşegenini kenar
18:44
yaparsan alanı tam iki katına çıkarırsın hiç bilmediği bir
18:48
sonuç hiç öğretilmemiş bir şey ve sokrates menuna dönüyor diyor
18:52
ki gördün mü? Ben ona hiçbir şey öğretmedim.
18:56
Sadece sordum, bu sahne hala bugün tartışılan bir şey.
18:59
Çünkü eğitim camiasında yeri olan bir durum.
19:02
Eğitim bilimciler, psikologlar, pedagoji araştırmacıları hepsi
19:06
menon diyaloğuna bir yerde atıf yapar.
19:08
Çünkü burada ortaya konan şey sadece felsefeye bir şey değil.
19:12
Yani pratik bugün sokratik öğretim yöntemi denen bir şey
19:16
var. Dünyanın en iyi hukuk
19:18
fakültelerinde tıp okullarında, iş dünyası eğitimlerinde
19:21
kullanılır. Harvard hukuk fakültesinde
19:24
öğrenciler ilk günden itibaren ders dinlemek yerine sorularla
19:29
boğuluyorlarmış. Siz bu davada ne yapardınız?
19:32
Neden bu çelişmiyor mu? Bunlar tamamen sokratik. 2400
19:35
yıl geçmiş yöntem hâlâ ayakta abi ama sokrates bununla da
19:39
kalmıyor, neden çocuk bilmediği bir şey bulabildi sorusunu
19:43
soruyor. Kendi kendine ve cevabı çok
19:45
tuhaf. Çok cesur anam nesis hatırlama
19:47
teorisi, ruh ölümsüzdür diyor. Sokrates beden ölür ama ruh
19:53
devam eder, tekrar doğar ve her doğumda bir önceki hayatın
19:57
bilgisi beraberinde gelir ama bedenin ağırlığı.
20:01
Altında unutulur öğrenmek dediğimiz şey aslında unutulanı
20:04
hatırlamaktır. Geometri bilmeyen köle çocuk
20:07
aslında bir zamanlar o bilgiyi biliyordu.
20:10
Ruh olarak sokrates'in surları sadece o bilgiyi yüzeye çıkaran
20:14
şeydi bu sokrates'e göre şimdi bunu duyunca bu adam da
20:18
abartmıyor mu? Biraz diyebilirsiniz ve
20:20
haklısınız. Abi anam ne siz teorisi
20:23
eflatunun geliştirdiği, yani platon'un geliştirdiği ruh,
20:26
ölümsüzlüğü fikirleriyle iç içe geçmiş ve bugün bunu birebir
20:31
kabul. Pek fazla felsefeci yok ama
20:33
teorinin özündeki fikre bir bakmak lazım.
20:37
Insanın içinde doğuştan gelen bazı kapasiteler bazı mantıksal
20:41
sezgiler, ne bileyim. Bazı matematiksel ahlaki
20:44
olaylar, sezgiler var. Kant buna apriori bilgi diyecek,
20:48
deneyimden bağımsız aklın kendi yapısından gelen bilgi çomski
20:53
dil için benzer bir şey söylüyor.
20:55
Diyor ki çocuklar dil öğreniyor değil, dil kapasiteleri zaten
20:58
var tetiklenmeyi bekliyor. Yani sokrates'in o mistik gör.
21:02
Teorisi aslında modern bilişsel bilimin bazı temel
21:06
tartışmalarını 2400 yıl önceden sezmiş, bu mayo tein işleyişini
21:10
biraz daha yakından bakarsak şunu görüyoruz, sokrates hiçbir
21:13
zaman doğru cevap şu demiyor, çünkü eve gibi davranıyor.
21:16
Ebeveyn doğuran kişi değil, doğuma yardım eden kişi bilgiyi
21:20
yaratan sen değilsin. Yani bebeği oluşturan eve değil,
21:23
zaten orada olan bir şeyin ortaya çıkmasına zemin
21:26
hazırlayan birisin. Bu yüzden sokrates'in
21:30
sorularının yapısı çok özel. Kapalı sorular sormuyor, evet
21:33
mi? Hayır mı değil, sohbeti
21:35
bitirecek şeyler değil. Peki bu durumda ne olur?
21:38
Bu örnekte ne düşünürsün, bunun nasıl açıklarsın?
21:41
Zihin kendi kendine çalışmak zorunda kalıyor ve bu çalışma
21:45
süreci bu zihinsel kas kullanımı bilginin gerçekten yerleşmesini
21:49
sağlıyor. Bir şeyi size anlattıklarını
21:51
unutursunuz. Kendiniz bulduğunuzda
21:53
unutmazsınız. Bunu herkes hayatından biliyor
21:56
zaten 1'de şunu düşünün, abi mayotiq yöntemi aynı zamanda çok
22:00
alçak gönüllü de bir pozisyon. Sokrates ben sizi aydınlatacağım
22:04
demiyor. Ben size hakikati öğreteceğim
22:07
demiyor. Ben bilmiyorum ama gel beraber
22:10
düşünelim. Belki siz kendiniz bu
22:11
ulaşırsınız, bu hakikat ediyor ve bu tutun bu entelektüel alçak
22:16
gönüllülük bugün hâlâ çok nadir bir şey.
22:19
Çünkü ego çoğu zaman bilgiden önce geliyor dostlar bir insana
22:22
sen. Bunu zaten içinde biliyorsun,
22:25
ben sadece sorucam demek o insana inanılmaz bir saygı
22:28
göstermek. Belki de sokrates'in gençliği bu
22:31
kadar çekmesinin sırrı burada öğrencilerine boş kap gibi
22:35
bakmıyordu. Öyle davranmıyordu, dolu birer
22:38
hazine gibi davranıyordu. Şimdi tüm bunları bir araya
22:41
getirince nasıl bir tablo ortaya çıkıyor?
22:43
El enkos yıkıyor, aporia temizliyor, mayetik inşa ediyor.
22:47
Üç aşamalı bir süreç yıkım, boşluk, doğum ve bu süreç
22:52
tamamlandığında zihin artık. Gibi değil, dogmaların altında
22:56
ezilmiş herkes öyle dediği için doğru kabul ettiği şeylerin
23:00
gölgesinde kalmış bir zihin değil.
23:03
Artık kendi kendine düşünebilen, kendi sorularını sorabilen,
23:07
kendi cevaplarını üretebilen bir zihin.
23:09
Ama bu yeni zihin beraberinde bir tehlike de getiriyor çünkü.
23:13
Artık sorguluyor, her şeyi abi, kurumları, otoriteleri,
23:18
gelenekleri ve atina'nın yaşlı, güçlü adamları bunu tabii ki hoş
23:22
karşılamayacak. Sokrates'in soruları artık
23:25
sadece bireyleri değil, sistemi sarsıyor.
23:29
Kavramların özünü aramak, hakikati tanımlamak, erdemi
23:33
bilgiyle eşitlemeye çalışmak. Bunlar masum entelektüel oyunlar
23:37
gibi görünüyor ama. Aslında tam anlamıyla bir devrim
23:40
ve her devrim bir gün neymiş abi hesap sormaya çağırılırmış.
23:45
Peki tanım yapmak neden bu kadar önemli?
23:48
Düşünelim, iki kişi adalet üzerine tartışıyor.
23:51
Biri adalet eşitliktir diyor, diğeri adalet hak edeni
23:55
vermektir diyor. Ikisi de saatlerce konuşuyorlar,
23:58
birbirini ikna etmeye çalışıyorlar ama hiçbir durup
24:01
yahu bir dakika biz aynı şeyi mi kastediyoruz bu kelimeyle diye
24:05
sormuyor sonunda. Tartışma bir yere varmıyor çünkü
24:08
aynı kelimeyle farklı şeyler anlatıyorlar.
24:11
Sokrates tam bunu görüyordu ve bunu çözmek için bunun çözümü
24:15
için şart koştuğu bir şey vardı. Her tartışmanın başında önce
24:21
tanım eksiksiz, tutarlı, evrensel bir tanım tikel
24:25
örnekler değil özün kendisi arkadaşlar bana cesur bir insan
24:29
göster gibi bir şey değil. Yani cesaret nedir?
24:31
Cesaret şu adamın yaptığıdır gibi bir şey değil bana
24:35
cesaretin ne olduğunu söyle. Bu talep kulağı basit geliyor
24:39
ama zor yani az önce söyledik, konuştuk.
24:41
Kavramları genellikle örneklerle öğreniyoruz.
24:44
Cesur insan şöyle görünür, dürüst insan böyle davranır diye
24:48
ama örnek kavramın kendisi değil, bir fotoğraf fotoğraftaki
24:52
kişinin özü müdür sofra test bu farkı görüyordu ve ısrarla özü
24:57
arıyordu. Tümer denen şey bu tekil
25:00
örneklerin arkasındaki evrensel ilke ve sokrates bu tümeli
25:05
bulmadan hiçbir tartışmanın gerçek anlamda
25:08
ilerleyemeyeceğine inanan birisi bu fikir sonradan plalatonun.
25:12
Yağlar teorisine dönüşecek oradan aristoteles'in mantığına
25:16
kaçacak, oradan da batı felsefesine yayılacak ama
25:19
tohumun atıldığı yer şurası Atina sokaklarındaki o sıradan
25:23
görünen sorular la kezden bahsetmiştim.
25:26
Ben komutan general la kezden bir daha bir hatırlayalım bence
25:30
ama iki tane var. Bu sefer general ben orada
25:32
anlatırken kısaca tek lakezden bahsettim la kez ve nikias konu
25:37
cesaretti la kez cevabı veriyordu.
25:40
Az önce konuştuk. Savaşta yerini terk etmemek
25:43
diyor. Çöküyor abi nikias farklı bir
25:45
yoldan gidiyor. Cesaret neyin korkulacağını ve
25:49
neyin korkulmaması gerektiğini bilmektir.
25:51
Bu tanım çok daha sofistike. Sokrates hemen test ediyor.
25:55
Peki diyor, gelecekteki tehlikeleri öngörebilen bir
25:58
doktorda cesur mu nikias bu sefer sıkışıyor abi tartışma
26:02
ilerledikçe cesaretin iyinin ve kötünün bilgisi olduğu noktasına
26:07
geliyor. Sokrates bakıyor ama bu erdemin
26:10
tamamının tanımı. Sadece cesaretin değil, yani
26:13
cesaret erdemi tam olarak kavramadan tanımlanamıyor ve
26:16
böylece tanım arayışı kendi içinde başka arayışları
26:20
doğuruyor, iç içe geçmiş bir soru sarmalı felsefenin temeli
26:24
bu zaten dedektif hikayesi gibi abi bir ipucu seni 10 tane yeni
26:28
soruya götürüyor, bir başka diyalog var karmides diyaloğu,
26:32
bu da başka bir boyut açıyor. Konu sofrine ölçülülük itidal
26:37
kendini bilme bunu tartışıyorlar ve ilginç olan şu karmides genç.
26:42
Güzel, aristokrat, bir delikanlı herkes onun erdemli olduğunu
26:46
söylüyor ama sokrates soruyor, peki ölçülülük nedir?
26:50
Karmides önce sakin ve mütevazı davranmak diyor.
26:53
Sokrates çürütüyor. Çünkü bazen hızlı ve cesur
26:57
davranmak da ölçülüdür. Sonra kendini tanımak diyor.
27:00
Sokrates bu sefer daha derin giriyor.
27:02
Peki kendini tanımak ne demek bir bilgi midir, öyleyse neyin
27:06
bilgisi ve diyalog ölçülüğün belki de bilginin bilgisi olduğu
27:11
noktasına ulaşıyor ki bu da. Içinde paradoksal yani bir erdem
27:16
kavramının tanımlamaya çalışırken bilginin sınırlarına
27:19
gelip dayanıyorsunuz. Sokrates'in her diyaloğu da
27:21
böyle. Aslında başka bir yere varmak
27:23
üzere yola çıkıyorsun. Varılan yer bambaşka.
27:26
O zaman bizim nereyi götürüyor? Bu söylediğim şeyler sokrates'in
27:30
ahlak felsefesine ve meşhur iddia erdem.
27:34
Bilgidir. Hiç kimse bilerek kötülük
27:36
yapmaz. Bu sokratik etin temel taşı ve
27:39
ilk duyduğunuzda saçma yani insanlar bilerek yalan söylüyor.
27:43
Abi bilerek haksızlık yapıyor diyebilirsiniz ama onun
27:46
penceresinden bakalım. Sokrates'in kastettiği şey şu,
27:50
eğer gerçekten tam anlamıyla derinlemesine adaletsizliğin ne
27:55
olduğunu bilseydiniz, kendinize, başkasına, topluma ne
28:00
yaptığınızı anlasaydınız. Yine de yapabilir miydiniz?
28:03
Sokrates'e göre bunun cevabı hayır, kötülük cehaletten
28:08
kaynaklanır, insan iyi olanı bilirse iyi olanı yapar.
28:11
Çünkü herkes günün sonunda mutluluğu ister ve gerçek
28:15
mutluluk ancak erdemle gelir. Bu da bilgiyle elde edilen bir
28:19
şey. Yani ahlak duygusal bir mesele
28:22
değil. Entelektüel bir mesele, bilgi
28:24
artarsa kötülük azalır diyor. Bunlar onun fikirleri, bu fikir
28:29
tarihin en tartışmalı tezlerinden biri oluyor.
28:32
Tabii ki çok temel, sağlam bir fikir.
28:34
Aristoteles hemen itiraz ediyor. Ne diyor abi akriye var, yani
28:39
irade zayıflığı insanlar bazen neyin doğru olduğunu bile bile
28:43
yanlışı seçer. Sigara içmenin zararlı olduğunu
28:46
bilen içiyor mu içiyor, yemek yememesi gerektiğini bilen yiyor
28:49
mu abi yiyor yani bilgi tek başına yeterli mi değil.
28:53
Alışkanlık da lazım, karakter de lazım ve bu tartışma sokrates'la
28:58
aristoteles mi? Bugün hala sürer.
29:00
Davranış ekonomistleri, psikologlar, nörobilimciler bu
29:04
soruyla boğuşuyorlar. Burada danyal kaanımın hızlı ve
29:08
yavaş düşünme diye bir kitabı var.
29:10
Bu adamın burada anlattığı sistem bir ve sistem iki ayrımı
29:14
aslında tam bu tartışmanın modern versiyonu bazen.
29:18
Duygusal hızlı beyin devreye giriyor ve rasyonel bilgiyi
29:22
devre dışı bırakıyor. Bunu bu şekilde açıklıyor.
29:24
Sokrates bunu göremiyor mu? Belki gördü abi belki görmek
29:28
istemedi işine gelmedi ama soruyu sormak onun işi her
29:31
cevabı vermek onun işi değildi zaten.
29:34
Şimdi bu felsefi tartışmaların toplumsal da bir boyutu var,
29:38
asıl tehlike de orada başlıyor. Yani genç atinalılar deyip
29:41
durdum ya bu yöntemle yetiştikçe bir şey fark ediyorlar.
29:44
Tanım sorularının sadece felsefi kavramlara değil kurumlarına da
29:48
sormaya başlıyorlar. Demokrasi ne?
29:50
Gerçekten işliyor mu? Atina'nın tanrıları gerçekten
29:54
adil mi? Geleneklerimiz doğru mu?
29:56
Ve bu sorular çok tehlikeli. Çünkü meşruiyet sorgulanmadığı
30:00
sürece ayakta duranmış şey, sokrates'in öğrencileri
30:03
sorgulamaya başlayınca meşruiyetin temelleri de
30:06
sarsılmaya başlıyor. Bu öğrenciler arasında adını
30:09
geçirdiğim alkibiades. Gibi isimler var.
30:12
Yani atina'nın parlak karizmatik gençleri bunlar siyasi figürlere
30:17
dönüşürse sokrates'in tohumları iktidar kavgasına karışır ki
30:22
öyle de oluyor zaten ve 1'de şunu ekleyeyim, Atina o dönemde
30:25
peloponez savaşından yeni çıkmış bu savaşlardan yeni çıkıyorlar.
30:31
Spartaya yeniliyorlar, iç karışıklıklar var. 30 tiran'nın
30:35
kısa süreli yönetimini görmüş bir şehir.
30:37
Yorgun bitkin yaralı, hassas bir toplum böyle bir toplumda.
30:42
Her şeyi sorgula diyen birinin tutması için çok fazla zemini
30:46
yok insanlar cevap arıyor. Yani daha fazla soru değil,
30:50
siyasi komjonktür sokrates'in aleyhine dönüyor ve bu baldıran
30:55
içkisine giden yolun son virajı şimdi milattan önce 399'un
30:59
atinasına gidelim. 500 kişilik bir jüri var.
31:02
Karşılarında 70 yaşında yalın ayak pejmürde görünümlü bir adam
31:06
suçlamalar resmi olarak kayıt altına alınmış, şehrin tanrılar.
31:13
Inanmamak ve gençliğin ahlakını bozmak sanık sokrates davacılar
31:18
melekos işte kim var başka ani diye biri var ve ligon Atina
31:24
demokrasisi kendi tarihinin en ironik sahnesini oynuyor.
31:29
Özgür düşüncenin beşiği olduğunu iddia eden bir şehir.
31:33
Özgür düşüncenin babası sayılacak adamı yargılıyor ama
31:36
bu davayı sıradan bir yargılama olarak okursak meseleyi
31:39
kaçırırız kesinlikle. Çünkü burada olan şey aslında şu
31:43
Atina. Sus kardeş diyor onlarca yıldır
31:46
agora'da dolaşıp insanların inançlarını, kurumlarını,
31:50
otoritelerini sorgulayan bu adama ya yetersen de bokunu
31:54
çıkardın diyorlar ve suçlamalar teknik açıdan dinsizlik ve
31:59
gençliği bozmak. Ama herkes gerçek sebebi
32:02
biliyor. Sokrates rahatsız edici,
32:04
sokrates tehlikeli sistemin işleyişini baltalıyor ve Atina
32:09
demokrasisi o güzel, o övünülen demokrasi bununla başa çıkma
32:14
yolunu yar. Buluyor volterin çok sonra
32:17
söyleyeceği o meşhur sözü tam buraya oturuyor aslında
32:21
tehlikeli sorular sormak tehlikeli cevaplar vermekten
32:25
daha cesaret ister. Sokrates bunu ödeyecek tabi
32:29
volter böyle söylemiyorum. Bunu biraz ben değiştirdim
32:32
aslında. Ama böyle daha vurucu olmadı mı
32:34
abi? Gerçi sophie'nin dünyasını
32:36
okuduysanız felsefeye başlangıç kitabı derler, ben de öyle
32:39
başlamıştım. Bu yolculuğa çok eskiden orada
32:42
diyor işte soru soran insanlar tehlikeli olanlardır diyor
32:45
cevap. Vermek o kadar tehlikeli değil
32:47
tabii. Volter'in de buna benzer bir
32:49
sözü var. O sözün aslında şu yanlış bilgi
32:52
vermemiş olayım, bir insanı verdikleri cevaplardan çok
32:56
sorduğu sorulardan yargılayın der.
32:59
Bazı kaynaklar işte mark twain, albert einstein'la bunu
33:02
söylemiştir diyor amawaltair'e daha çok atfedilir fransızı
33:06
yazarı neyse bundan önemli şeyler değil.
33:08
Bunlar basit bağlantılar. Biz konuya dönelim abi savunma
33:12
günü geliyor. Sokrates beklenen şey yapmıyor.
33:16
Atina mahkemelerinde gelenek şu sanık yalvarır ağlar jürinin
33:20
merhametine sığınır, ailesini getirirler.
33:23
Çocuklar ağlatılır. Duygusal bir sahne.
33:25
Sokrates bunların hiçbirini yapmıyor.
33:28
Ato'nun kaleme aldığı apolo yani sokrates'in savunması, batı
33:33
edebiyatının en sarsıcı metinlerinden biri adam kürsüye
33:37
çıkıyor. Şunu söylüyor, ben atina'nın at
33:40
sineğim öyle diyor ki benim sokrates'e anlattığım ilk
33:43
podcast bölümüm geçmişte isterseniz gidip onu da
33:46
dinleyebilirsiniz ama çok gerek yok.
33:48
Burada daha detaylı anlatıyorum. O bölümün adını da at sineği
33:52
koymuştum. Nedeni budur yani gatt fly büyük
33:56
uyuşuk tembel bir at hayal edin. Işte Atina bu ve at sinekleri
34:01
olmasa at uyuşur hareketsiz kalır, ölür.
34:04
Sokrates kendini bu at sineği olarak tanımlıyor.
34:07
Ben sizi ısırıyorum abi rahatsız ediyorum, uyandırıyorum.
34:11
Sizi beni öldürürseniz yerime başka birini bulamazsınız.
34:16
Kolayca Atina uyuyakalır diyor. Bu savunmada değil aslında.
34:20
Son bir ders veriyor ve jüri bunu anlıyor ama tabii ki
34:24
hoşlarına gitmiyor. Il koylamada abi 280'e karşı 220
34:28
oyla mahkum ediliyor. Fark tabii ki az.
34:31
Eğer 30 kişi daha beraat oyu kullansa tarih bambaşka
34:34
yazılacak, sonra ceza belirleme aşaması bu asıl davacılardan
34:38
olan meletos diyor ki öldürün bunu sokrates'e söz hakkı
34:43
veriyorlar, karşı öneri sunabilir ve sokrates.
34:48
Burada tarihin belki de en tuhaf karşı teklifini sunuyor bana
34:52
diyor. Pitaneyon'da ücretsiz yemek
34:56
verin yani devlet tarafından beslenmeliyim.
34:58
Olimpiyat şampiyonları gibi çünkü diyor.
35:00
Şehre yaptığım hizmet bundan az değil jüri deliriyor.
35:04
Sonluğunda sokrates biraz geri adım atıp para cezası öneriyor.
35:08
Yani iş ciddi hepinince tam diyor.
35:10
Para cezası ödeyeyim ama bu da işe yaramıyor.
35:13
Ölüm cezası kesinleşiyor. Bu sefer oy farkına bakın abi
35:17
360'a karşı 140 yani adamları tiye alınca köprüyorlar ve bu
35:21
sefer sokrates'i haksız görenler daha fazla oluyor.
35:24
Tam bu aşamada sokrates gelip bana cesaret nedir diye sorsa
35:28
cesaret budur deyip kendisini gösteririm.
35:30
Ben de ona bir sokrates yapmış olurum ama bu sefer cevaplarla
35:34
tabi hapishane süreci başlıyor ve burada da.
35:39
Yapıyor. Sokrates öğrencisi kriton var
35:43
kaçış planı hazır abi, para var, bağlantı var, her şey ayarlanmış
35:47
hocam diyor gel kaçalım sokrates hadi oradan diyor niye?
35:51
Çünkü kaçmak bütün hayatı boyunca savunduğu şeyle çelişen
35:55
bir şey, yani çoluğunun çocuğunu getirip orada ağlatmasıyla aynı
35:58
şey yalvarmak ve birine karşı yalvarıyorsan demek ki
36:02
fikirlerin aslında hayatından daha değersizdir.
36:05
Bu fikri istemiyor. Yani bu düşüncenin yayılmasını
36:08
istemiyor. Kanunlara diyor çok garip.
36:11
Saygı duyulmalıdır. Atina'nın kanunları ona haksız
36:14
davranıyor olabilir ama bu ona kanunları çiğneme hakkını
36:18
vermiyor. Kıyiton diyaloğunda sokrates
36:21
adeta atina'nın kanunlarını kişileştiriyor ve onlarla
36:25
konuşuyor. Sen bizi çiğnecek misin?
36:27
Biz seni büyüttü, koruduk, eğitim ettik, yani eğittik.
36:31
Eğitim ettik ne ya şimdi işine gelmiyor diye bizi terk mi
36:35
ediceksin bunu söylüyor. Kendi kendine kişileştirip
36:38
kanunları bu argüman bugün hala tartışılıyor.
36:42
Sivil itaatsizlik filozofları işte thoro dan Martin luther
36:47
king'e kadar hepsi sokrates'in bu kararıyla hesaplaşmak zorunda
36:52
kaldılar. Haksız bir yasaya uyumak mı
36:54
gerekir, yoksa vicdanını mı takip etmek?
36:57
Sokrates yasayı seçti, ölü seçti, son gün geliyor abi bu.
37:02
Farklı bir diyalog var. Yine fedo diyaloğu öğrenciler
37:06
etrafında toplanmışlar. Hüngür çakırtı ağlıyor, sokrates
37:09
sağlamıyor, hatta şakalar falan yapıyor.
37:12
Böyle ruhun ölümsüzlüğü üzerine tartışıyorlar.
37:15
Ölmek üzereyken bu sahneyi düşünün.
37:17
Bir an adam birkaç sonra zehir içecek ve o an bile peki ruh
37:21
öldükten sonra ne olur diye sorguluyorlar.
37:24
Bu felsefi tutarlılığın neredeyse insanüstü bir örneği,
37:28
çünkü sokrat sesi için ölümle bir soru cevabı bilinmiyor,
37:31
belki ruh devam eder bel. Yetmez ama bu bilinmezlik korku
37:35
da değil. Merak kaynağı ve gelelim
37:37
baldırana yani konuyuum makullatum, küçük beyaz çiçekli
37:42
masum görünüşlü bir bitki zehri sinir sistemini yavaş yavaş felç
37:47
ediyor. Bacaklardan başlayıp yukarı
37:49
çıkıyormuş ağrı vermiyor ama his giderek kayboluyor.
37:53
Sokrates içiyor abi bunu yürümeye başlıyor.
37:56
Zehrin etkisini hızlandırmak için yapıyor bunu bacakları
37:59
uyuşmaya başlıyor uzanıyor öğrencilerinden kriton soruyor
38:03
nasıl? Gömülmek istersin sokrates diyor
38:05
ki önce beni yakmanız lazım. Yani bedeni değil ruh benim onu
38:10
yakalayamazsınız. Son sözleri de şöyle, az
38:13
kleppios var, bu bir tanrı onu diyor.
38:17
Az kleppios'a bir horoz borçluyuz, ödemeyi unutmayın,
38:20
son sözü bu abi bu adam şifa tanrısı horoz, şükran kurbanı
38:25
bazı yorumcular diyor ki sokrates ölümü bir şifa olarak
38:28
görüyordu. Hayatın hastalığından kurtulmak
38:31
bazıları daha pratik yorumluyor ama o son cümle.
38:34
Hatırlatması adamın son anında bile başkaları düşünmesi aslında
38:38
bir karakter özeti gibi ve burada durup şunu soralım,
38:41
sokrates niye kaçmıyor? Neden savunmasını daha iyi
38:45
yapmıyor, neden jüriye yaranmaya çalışmıyor?
38:47
Çünkü yaşamının tutarlı olması hayatta kalmasından daha
38:51
önemliydi. Ona sorgulanmamış bir hayat
38:54
yaşanmaya değmez demişti. Kaç sadi ya da yaltaklanarak
38:58
kurtulsaydı işte o zaman sorgulanmamış bir hayat yaşamış
39:02
olacaktı, korkudan, rahattan. Kalmak için ölümü son felsefi
39:07
eyleme dönüştü. Aslında bütün hayatı boyunca
39:10
söylediklerini ölümüyle kanıtlıyor.
39:12
Adam buna yunancada biros yaşanmış hayat deniyor.
39:15
Sokrates'in bios suyla logosu yani söylemi tamamen böyle
39:19
örtüşüyor. Abi bir fermuar gibi
39:21
çektiğinizde tam kapanıyor ve bu örtüşme onu sadece bir filezof
39:26
değil. Bir karakter haline de
39:28
getiriyor. Tarih boyunca pek az insan için
39:32
bu söylenebilir bence Atina tabii o baldıran zehrini
39:35
içtikten sonra ne oluyor abi? Şehirde bir pişmanlık dalgası
39:40
yayılıyor. Zamanla menetoz sürgüne
39:43
gönderiliyor. Bazı jüri üyeleri utançla
39:45
anılıyorlar. Ne oldu?
39:46
Daha iki gün önce adamı öldürdünüz değil mi?
39:48
Ama iş işten geçiyor ve sokrates'in ölümü garip bir
39:52
biçimde fikirlerini öldürmek yerine ölümsüzleştiriyor.
39:56
Yani sokrates hedefine ulaşıyor. Platon yazmadan önce şiir
39:59
yazıyordu. Tragedya yazıyordu.
40:01
Sokrates'in ölümünden sonra hepsini yakıyor.
40:04
Adam ve felsefeye dönüyor. Yani ironik bir şekilde Atina
40:08
sokrates'i susturmaya çalışarak platonu konuşturmaya itti ve
40:12
platon üzerinden aristoteles'i oradan bütün batı düşüncesini
40:16
aktı. O ses bir baldıran bardağı
40:19
tarihin en uzun yankısını yarattı.
40:22
Adoslar ve gelelim sona doğru yaklaşalım soplates bu arada
40:26
hiçbir şey yazmadı söylemiştim. Bir satır bile bütün o
40:30
konuşmalar, bütün o diyaloglar, bütün o sorular, hepsi sözlü abi
40:34
hepsi havaya karıştı. En azından fiziksel olarak ve bu
40:38
tarihin en büyük ironilerinden aslında batı felsefesinin kurucu
40:42
figürü bize doğrudan hiçbir Metin bırakmamış birisi elimizde
40:46
olan her şey başkalarının anlattıkları bu durumla
40:50
akademisyenler sokratik problem diyorlarmış.
40:53
Sokratesin gerçekte ne düşündüğünü, hangi fikirlerin
40:56
ona ait olduğunu. Hangilerinin sonradan eklenerek
40:59
ona mal edildiğini ayırt etmek neredeyse imkansız.
41:03
Sanki böyle hazreti isa'nın hiçbir şey yazmamış olması gibi
41:06
elimizdekiler havarilerin tanıklıkları onda da öyle ya.
41:11
Peki gerçek ses hangisi abi iki ana kaynak var elimizde pilaton
41:16
ve sene fon ikisi de sokrates'in öğrencisi.
41:18
Ikisi de onun yakından tanımış ama anlattıkları sokratesler
41:22
birbirinden şaşırtıcı derecede farklı bambaşka sene fonunun
41:27
sokratesi daha pratik, daha yerden bitme daha sıradan bir
41:31
bilge, günlük hayatı, ahlaki tavsiyeleri, sıradan insanlarla
41:35
sıradan konuşmalar, platon'un eflatonun eflaton.
41:40
Etkilatının sokrates ise ya niye söylüyorsun abi işte iki tane
41:44
isimde mi ya platon'da ya eflatun illa şeyi yapacağız ya
41:47
bakın yani ben bunun ikinci ismini de biliyorum.
41:50
Haberiniz olsun havası atacağım ilkokul bilgisi.
41:53
Tabi ki bu işin şakası fakat ben bunu hep böyle kullandığım için
41:57
bir alışkanlık olmuş platon yani eflatun abi bir tanesini
42:01
söyleyemiyorum, kusura bakmayın ben hayatınızda görebileceğiniz.
42:06
En yani adamıyımdır. Bak ciddi söylüyorum benden daha
42:09
fazla yani adamı bulursanız gel gelsin, benle tanışsın
42:13
tanıştırın benle kendimi de rahatlatayım artık ha diyeyim.
42:16
Ben kafayı yememişim anlatma o kadar çok seviyorum ki zaten bu
42:20
işi bu yüzden yapıyorum. Hobi olarak sürekli bir şeyleri
42:23
farklı örneklerle açıklamak çok fazla.
42:26
Yani kullanmak burada biraz olayı uzatmadan bir anımı
42:30
anlatayım ilkokuldayız. Pardon ortaokul tabii biz de o
42:34
zaman ilköğretim var abi 8 sene bir bütün ilköğretim mi?
42:37
Ortaokulu işler neyse böyle bir münazara yapıyoruz hocalarımız.
42:41
Düzenlemiş, organize etmişler. Ben de okulun başarılı
42:45
çocuklarından ki başarılı çocuğuyum.
42:47
Hadi övüneyim. Hakkımı yemeğim o küçük fıratın
42:50
geldik, oturuyoruz işte. Fakat şu var bizi böyle o
42:54
münazara sonunda değerlendirecek kişiler de yine çocuklar bizler
42:58
gibi yani jüri çocuklardan oluşuyor.
43:01
O kadar işte savunluk ettik falan alkışlarla abi jürilere
43:06
bir geldi. O jüriler var ya hepsi de kızdı
43:08
bak bir şey diyeceğim bu kadınlar niye böylesiniz hepsi
43:11
de dedi ki. Dedi çok yani diyor ya bu nasıl
43:14
bir şey yani bak yine yani dedim.
43:17
Bir şeyleri açıklamak için çok fazla kullandığım bir kelime
43:21
yani kelimesi fark edenleriniz var mıdır bilmiyorum.
43:24
Ben bundan çok muzdaribim, kendimi de çok böyle
43:27
dizginlemeye çalışıyorum ama olmuyor yani neyse konuya
43:31
dönelim orada da öyle bir anım olmuştu.
43:33
Bak hala aklımdan çıkmamış o gün bugündür hep düşünürüm ve çok da
43:38
doğru söylemiş aslında o jürideki arkadaşlarım çok doğru
43:41
tespit etmişler. Dün özü ben bir yani adamıyım,
43:45
şimdi burada platonlu abimiz sokrates'i çok daha derin, çok
43:50
daha metafizik, çok daha sistematik ele alıyor.
43:53
Yani senofonla platon, bambaşka akademisyenler yıllardır bunu
43:57
tartışıyorlar, hala tartışan var mıdır bilmiyorum da yani bu
44:00
tartışılan tartışıla gelmiş bir şey.
44:02
Erken dönem diyaloglarındaki sokrates daha gerçek sokrates'e
44:06
yakın mı? Sonraki diyaloglarda platon
44:09
kendi fikirlerini mi? Sokrates'in ağzına koyuyor ve
44:12
büyük ihtimalle evet. Ama hangisi nerede başlıyor?
44:15
Hiçbir zaman tam olarak bilinemicek shakespeare'in kim
44:19
olduğu tartışması gibi biraz kişi kesin ama abi iz bulanık
44:23
yani sokrates var ama kimin sokrates'i doğru?
44:26
Şimdi bu adamın ölümünden sonra öğrencileri tabi ki dağılıyor.
44:29
Her biri kendi yolunu çiziyor, hepsi aynı hocadan farklı
44:33
dersler çıkarıyorlar. Bu dağılmadan birkaç farklı
44:36
felsefi okul doğuyor. Bunlara sokritik okullar
44:39
deniyor. Mesela bir tanesi antisttenez
44:42
sokrat etsin, sadelik ve erdem vurgusunu alıyor.
44:46
Bunu radikalleştiriyor ve kiniklerin temelini atıyor.
44:49
Oradan kim çıkıyor abi? Diyojen fıçıda yaşayan
44:53
iskender'e gölgemi kesme diyen adam, tabii 1'de aristipos
44:59
çıkıyor. Bu adam da tam zıt yöne gidiyor.
45:01
Sokrates'in mutluluk arayışını alıyor ama zevk ve.
45:05
Hazza dönüştürüyor. Kirene okulu böyle doğuyor.
45:08
Ökkit ise megaraa okulunu kuruyor.
45:11
Diyalektik mantığa odaklanıyor ve tabii platon akademia'yı
45:14
kuruyor. Bakar mısınız?
45:16
Isme yani bugün platon'un academie üniversite olarak
45:20
kullanılıyor, akademilerde kullanılıyor.
45:22
Batı felsefesinin ilk resmi okulu düşünün.
45:25
Tek bir adamın öğrencileri birbirinden bu kadar farklı
45:30
yerlere varıyorlar. Bunu sokrates'in yönteminin
45:33
özünü gösteriyor. Aslında dönelim başa.
45:35
Hızlıca sokrates ne yapıyordu? Abi özrü gösteriyordu değil mi?
45:39
Herkesin cevap vermiyordu. Soru soruyordu, insanın kendi
45:43
içindeki bilgiyi ve kendini keşfetmesini bir anlamda
45:46
sağlamaya çalışıyordu ve herkes kendi cevabını buluyor işte.
45:50
Platon'un kurduğu akademiye adan'da kim çıkıyor?
45:54
Aristoteles aristo sokrates'i bizzat tanımamış birisi,
45:58
sokrates öldüğünde daha doğmamıştı ama platon üzerinden
46:02
o mirası devralıyor ve dönüştürüyor.
46:04
Aristos sokrates'in kav. Arayışını sistemleştirmiş birisi
46:08
mantık kurallarını kodluyor. Kategorileri önermeler
46:11
mantığını, çıkarım biçimlerini yazıyor.
46:13
Yani sokrates'in agora'da yaptığı o dağınık organik sokak
46:17
ortasındaki sorgulama bizim aristonu elinde bir sisteme
46:21
dönüşüyor ve bu sistem ortaçağ boyunca islam filozofları
46:25
üzerinden ibn rüşt ibni sina ve oradan avrupa'ya geri dönüyor.
46:29
Skolastik felsefenin omurgasını oluşturuyor.
46:32
Oradan nereye rönesansı, oradan nereye aydınlanmaya akıyor?
46:36
Sokrates'in bir sorusu 2000 yıllık bir düşünce nehrine
46:40
dönüşüyor. Az şey değil, modern
46:42
yapistemoloji yani bilginin ne olduğunu nasıl elde edildiğini,
46:46
sınırlarının ne olduğunu araştırın.
46:48
Felsefe de alabiliyorsunuz ki doğrudan bu sokratik sorulardan
46:52
beslenir dekart hiçbir şeyi şüphe götürmez, kabul
46:56
etmeyeceğim dediğinde. Sokrates'in bildiğimi sandığım
46:59
şeyleri sorguluyorum. Tutumunun yankısını duymuyor
47:02
musunuz abi? Kant saf aklın sınırları nedir?
47:06
Diye soruyor. Sokrates'in kavramların özü
47:08
nedir? Sorusunun tonu aynı.
47:11
Hatta o sorunun torunu bu vitstein dil oyunları teorisi
47:15
var. Kavramların bağlama göre
47:17
değiştiğini söylemiyor mu bu adam sokrates'in tanın ısrarına
47:20
modern bir itiraz. Yani bu adam sadece antik çağın
47:24
değil, felsefenin bütün dönemlerinin konuşma ortağı
47:28
olmaya devam ediyor. Bugüne bakalım, sokrati yöntem
47:32
bugün hukuk fakültelerinde standart pedagoji başta
47:35
söyledim. Harvard gale oxford hepsinde
47:39
öğrenciler ders dinlemek yerine sorularla boğuşuyor.
47:42
Siz bu davada ne yapardınız? Neden bu önceki kararla
47:45
çelişmiyor mu? Tıp eğitimi problem bazlı
47:48
öğrenim denen yaklaşım aynı mantıkmış.
47:51
Bak bunu araştırırken gördüm, tıpta da kullanıyorlar.
47:53
Adamı danışmanlık sisteminde mackinsy gibi firmalar sokratik
47:58
sorgulama adını verdikleri yöntemlerle.
48:01
Sorunlarını analiz ediyormuş. Tasarım dünyasında 5 neden
48:05
tekniği bir problemi 5 kez neden diye sorarak köküne inme yöntemi
48:09
sokrates'in doğrudan torunlarından biri.
48:12
Yani adam her yerde fark etmeden adını anmadan ama her yerde abi
48:18
biz saate yaklaşıyoruz ama 1'de şunu düşünün, abi sokrates'in en
48:22
büyük mirası belki de şu, hiçbir ama hiçbir dogma bırakmadı.
48:26
Hiçbir işte gerçek bu ezberleyin demedi aksine ezber.
48:32
Her şeyin önüne ama gerçekten öyle mi?
48:34
Sorusunu koydu. Bu yüzden sokratik miras
48:37
içerikte değil de yöntemde yaşıyor.
48:39
Ne düşüneceğini değil, nasıl düşüneceğini öğretiyor ve fark
48:43
muazzam abi. Çünkü içerik ne oluyor eskiyor
48:46
yöntem eskimez, fizik bilgisi değişebilir mi, değişebilir,
48:50
farklı bir şey keşfederiz, değişir, farklı bir ortamda
48:53
fizik bilgisi değişebiliyor. Biyoloji bilgisi
48:55
güncellenebiliyor ama. Iddialarını test et
48:58
varsayımlarını, sorgula tanımını netleştir.
49:01
Bu 2400 yıl önce de geçerliydi, bugünle geçerli. 2400 yıl sonra
49:07
da geçerli olacak. Son olarak şunu söylemek
49:10
istiyorum, sevgili dinleyenlerim sokrates'i okurken ya da
49:13
dinlerken gerçi sokrates'i okurken sokrates'in eserleri
49:17
değil, yani onunla alakalı bir şeyler okurken ya da dediğim
49:20
gibi dinlerken çoğu zaman şu hissi yaşıyorsunuz.
49:23
Bu adam neden bu kadar tanıdık? Çünkü içimizde bir sokrates var.
49:27
Hepimizin her aman niye? Ama neden?
49:30
Diye sorduğumuzda her herkes öyle diyorsa doğrudur abi
49:35
mantığına, direncimize her sahte otoriteye soru yönelttiğimizde,
49:40
o sorgulayan ses, insanlığın aslında en kadim bir anlamda da
49:45
en değerli refleksidir. Sokrates onu adlandırıyor,
49:49
yönteme döküyor ve ölümüyle de şak diye mühürlüyor abi.
49:54
Yani bu baldıran bardağını. Adam kaybetti mi?
49:57
Şimdi hayır, sadece başka bir forma geçti.
50:00
Sözcüklere, sorulara, fikirlere ve o fikirler bugün hala yaşıyor
50:05
dolaşıyor. Atina'nın tozla agorasından
50:07
çıkıp dünyanın her köşesine yayılmış her tartışma masasında
50:12
her dürüst sorunun içinde bir anlamda yaşıyor.
50:16
Sevgili 8, 25 dinleyenlere evet neredeyse bir saati tamamladık
50:20
bu bölümde. Sokrates'i konuştuk.
50:23
Artık önümüzdeki bölümde felsefe serisi özelinde platon abiye
50:28
geçeceğiz. O bölüm gelene kadar kendinize
50:31
çok çok iyi bakın. 8 25'i spotify'dan farklı
50:34
platformlardan 10 15 tane platformda varız.
50:36
Ben bile unuttum. Bu arada hepsinde aynı anda
50:39
paylaşılıyoruz. Tekrar hatırlatıyorum
50:40
ınstagram'da da sekizinci gün 25 saat yazarak bana
50:44
ulaşabilirsiniz. Oradan fikirlerinizi,
50:45
görüşlerinizi iletebilirsiniz. Olabildiğince cevaplamaya
50:48
çalışacağım emin olun. Tekrardan kendinize çok çok iyi
50:55
bakın. Hoşça kalın efendim.