Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Witkacy – portrety pod kontrolą

Transcript

Witkacy – portrety pod kontrolą · Art Perspective – podcast o sztuce

0:02
SPEAKER_00: Witaj w Art Perspective, za mikrofonem Dorota Szarnowska.
0:06
SPEAKER_00: Art Perspective to przestrzeń,
0:08
SPEAKER_00: w której sztuka przestaje być tłem,
0:10
SPEAKER_00: staje się rozmówcą,
0:12
SPEAKER_00: świadkiem i prowokatorem.
0:15
SPEAKER_00: Dziś opowiem o artyście, które całe swoje życie zamienił w performance.
0:21
Potrafił na odwrocie portretu zostawić zakodowaną informację o
0:26
okolicznościach jego powstania.
0:28
SPEAKER_00: W regulaminie swojej pracowni zapisał,
0:31
SPEAKER_00: że każda dodatkowa ręka na obrazie podnosi cenę o jedną trzecią.
0:38
SPEAKER_00: Stanisław Ignacy Witkiewicz, czyli Witkacy.
0:43
SPEAKER_00: Był synem Stanisława Witkiewicza,
0:45
SPEAKER_00: słynnego malarza i teoretyka sztuki,
0:48
SPEAKER_00: twórcy stylu Zakopiańskiego oraz Marii Pietrzkiewicz,
0:52
SPEAKER_00: pianistki i nauczycielki.
0:55
SPEAKER_00: Dorastał w Zakopanem w domu pełnym artystów, myślicieli, literatów.
1:02
SPEAKER_00: Ojciec odrzucał szkołę.
1:04
SPEAKER_00: Uważał, że formalna edukacja niszczy indywidualność.
1:08
SPEAKER_00: Młody Witkacy miał więc prywatny styl nauki.
1:12
SPEAKER_00: Rysunek, malarstwo, filozofia, muzyka, języki.
1:18
SPEAKER_00: Był dzieckiem, które nie znało nudy.
1:20
SPEAKER_00: Potrafił godzinami rzeźbić w glinie,
1:24
SPEAKER_00: eksperymentować z pigmentami,
1:26
SPEAKER_00: dyskutować z ojcem o kompozycji.
1:29
SPEAKER_00: Ale obok artystycznego azylu w tym domu była też presja.
1:34
SPEAKER_00: Ojciec wymagał doskonałości.
1:37
W listach do przyjaciół z dorosłego życia Witkacy wielokrotnie
1:42
wracał do wspomnień o ojcu.
1:45
SPEAKER_00: Był jak generał, ale taki, który sam idzie w pierwszym szeregu.
1:50
SPEAKER_00: Nie mogłem go zawieść, nawet kiedy chciałem.
1:54
SPEAKER_00: Już jako nastolatek miał opinię ekscentryka.
1:58
SPEAKER_00: Nie tylko ze względu na talent, ale i na sposób bycia.
2:02
SPEAKER_00: Chodził własnymi ścieżkami, dosłownie.
2:06
SPEAKER_00: Kiedy reszta rówieśników spotykała się w kawiarniach,
2:10
SPEAKER_00: on potrafił samotnie wędrować po Tatrach,
2:13
SPEAKER_00: zabierając szkicownik i książkę o Schopenhauerze.
2:17
SPEAKER_00: Rok 1914 to dla Witkacego punkt zwrotny.
2:22
SPEAKER_00: W styczniu popełnia samobójstwo jego narzeczona Jadwiga Janczewska.
2:27
SPEAKER_00: Powód do dziś niejasny.
2:29
Plotki mówiły o zazdrości,
2:31
inni o lęku przed małżeństwem,
2:34
który miał odczuwać sam Witkacy.
2:37
SPEAKER_00: Faktem jest, że to wydarzenie złamało go na długo.
2:41
SPEAKER_00: W listach do przyjaciół pisał.
2:44
SPEAKER_00: Świat stał się pusty.
2:46
SPEAKER_00: Wszystko, co dotąd miało barwę, strzarzało.
2:51
SPEAKER_00: Kilka miesięcy po śmierci Jadwigi Janczewskiej pojawia się ktoś,
2:55
SPEAKER_00: kto próbuje wyrwać Witkacego z tej spirali.
2:58
SPEAKER_00: Bronisław Malinowski.
3:00
SPEAKER_00: Przyjaciel z Zakopanego,
3:02
SPEAKER_00: antropolog,
3:03
SPEAKER_00: badacz kultury,
3:05
SPEAKER_00: już wtedy z planami na wielką wyprawę do Oceanii.
3:09
SPEAKER_00: Zaprasza go, niemal namawia.
3:11
SPEAKER_00: Mówi, potrzebujesz zmiany krajobrazu.
3:14
SPEAKER_00: Witkacy,
3:15
które od miesięcy balansuje między depresją a mechanicznie
3:19
wykonywaną pracą,
3:20
SPEAKER_00: w końcu się zgadza.
3:22
SPEAKER_00: To miała być ucieczka.
3:25
SPEAKER_00: Nowy początek.
3:26
SPEAKER_00: Wyruszają przez Marsylię, kanał Sueski, Ceylon, aż do Australii.
3:33
Witkacy w listach z tej podróży notuje obserwacje jak reporter
3:38
i malarz jednocześnie.
3:41
Na Ceylonie zapach jest jakby wszystkie kwiaty świata naraz
3:45
otworzyły się w tym samym momencie.
3:48
SPEAKER_00: Barwy nie istnieją tu w cieniu, wszystko jest ostre, jakby wycięte nożem.
3:55
Zachwyca go egzotyka,
3:56
ale w jego słowach czuć,
3:58
że to wciąż lirt przez smutek po Jadwidze.
4:03
SPEAKER_00: Pisze do znajomego.
4:05
Jest tu wszystko,
4:06
co powinno mnie zafascynować,
4:08
a jednak czuję,
4:10
że jestem za szybą.
4:13
SPEAKER_00: I wtedy nadchodzi wojna.
4:16
SPEAKER_00: W Australii dowiadują się o wybuchu I wojny światowej.
4:20
SPEAKER_00: Malinowski zostaje, by kontynuować badania.
4:24
SPEAKER_00: Witkacy decyduje inaczej.
4:26
SPEAKER_00: Wraca.
4:27
SPEAKER_00: Wstępuje do armii rosyjskiej jako oficer rezerwy.
4:32
SPEAKER_00: Front, okopy, błoto, łód, strach.
4:37
W listach unika szczegółów,
4:39
ale notuje obrazy,
4:40
które wrócą w jego dramatopisarstwie.
4:44
SPEAKER_00: Nocą słychać było nie ludzi, tylko mechaniczne stukanie karabinów.
4:50
SPEAKER_00: Jakby świat stał się maszyną do robienia śmierci.
4:55
SPEAKER_00: W 1917 roku widzi rewolucję w Piotrogrodzie.
5:00
SPEAKER_00: Z bliska.
5:01
SPEAKER_00: Tłum,
5:02
SPEAKER_00: który początkowo wygląda jak manifestacja radości,
5:05
SPEAKER_00: szybko zamienia się w bezkształtną masę.
5:09
SPEAKER_00: Witkacy zauważa coś, co go przeraża bardziej niż chaos.
5:14
SPEAKER_00: Mówi, w tych twarzach nie było jednostek.
5:17
SPEAKER_00: Była jedna, wspólna twarz tłumu.
5:19
SPEAKER_00: Nienawiść miała jedno oko.
5:22
SPEAKER_00: To doświadczenie będzie go prześladować.
5:26
SPEAKER_00: W przedmowie do szewców napisze po latach,
5:28
SPEAKER_00: że był to moment,
5:29
SPEAKER_00: w którym zobaczył śmierć uczucia metafizycznego w ludziach.
5:35
Że w zbiorowej ekstazie i przemocy ginie wszystko co
5:38
indywidualne,
5:39
wyjątkowe.
5:41
SPEAKER_00: Kiedy wraca do Polski, nie jest już tym samym człowiekiem.
5:46
SPEAKER_00: W sztuce zacznie obsesyjnie powracać do obrazów dehumanizacji,
5:51
SPEAKER_00: rozpadania się formy,
5:52
SPEAKER_00: tłumu jako potwora bez twarzy.
5:57
Po powrocie do Polski i kilku burzliwych latach artystycznych w
6:01
1925 roku zakłada
6:05
SPEAKER_00: firmę portretową Stanisława Ignacego Witkiewicza.
6:10
SPEAKER_00: To nie jest zwykłe atelier,
6:12
SPEAKER_00: to przedsięwzięcie z własnym regulaminem,
6:15
SPEAKER_00: cennikiem i marketingiem na miarę XXI wieku.
6:21
Regulamin mówi jasno,
6:23
portret kobiety z odkrytą szyją i ramionami kosztuje o 1
6:27
trzecią więcej.
6:30
SPEAKER_00: Każde ramię to dodatkowa opłata.
6:33
SPEAKER_00: Krytyka ze strony klienta?
6:35
SPEAKER_00: Zakazana.
6:37
SPEAKER_00: Odrzucasz obraz, płacisz 1 trzecią ceny, a portret wraca do artysty.
6:43
SPEAKER_00: Typ C, czyli czysta forma, w cudzysłowie bezcenny.
6:48
SPEAKER_00: Dodatkowo wprowadzony jest program poleceń.
6:51
SPEAKER_00: Przyprowadzisz klienta na minimum 100 zł, dostajesz portret gratis.
6:58
Klient musi być zawsze zadowolony w granicach,
7:02
jakie ja uznam za stosowne.
7:05
SPEAKER_00: To regulamin firmy portretowej z 1925 roku.
7:11
SPEAKER_00: Każde ramię kosztuje 1 trzecią ceny portretu.
7:14
SPEAKER_00: Tak jest i tak będzie.
7:17
SPEAKER_00: Oto zapis także z regulaminu firmy portretowej.
7:21
SPEAKER_00: To nie są tylko zasady sprzedaży, to jest manifest.
7:26
Witkacy jasno pokazuje,
7:28
tu kupujesz nie tylko obraz,
7:30
tu kupujesz doświadczenie.
7:33
SPEAKER_00: Na odwrocie portretów pojawiają się kody.
7:37
SPEAKER_00: CO,
7:38
SPEAKER_00: czyli kokaina,
7:40
SPEAKER_00: ET,
7:40
SPEAKER_00: czyli ether,
7:42
SPEAKER_00: P,
7:42
SPEAKER_00: czyli pejotl,
7:45
SPEAKER_00: FZZ,
7:46
SPEAKER_00: dym z fajki,
7:48
SPEAKER_00: pywko,
7:48
SPEAKER_00: czyli piwo,
7:49
SPEAKER_00: PPC,
7:50
SPEAKER_00: czyli prawie po ciemku,
7:52
SPEAKER_00: a czasem liczba dni bez alkoholu czy nikotyny.
7:56
SPEAKER_00: To dokumentacja, ale też element gry z odbiorcą.
8:01
SPEAKER_00: Alkohol przeciwnie, wyostrza kontur, ale przytępia subtelność koloru.
8:07
W książce pod tytułem Narkotyki opisuje te stany precyzyjnie
8:12
jak naukowiec i choć
8:14
SPEAKER_00: był znany z eksperymentów,
8:16
SPEAKER_00: nie był narkomanem.
8:18
SPEAKER_00: Bliski mu lekarz dr Białynicki Birula mówił po wojnie.
8:23
SPEAKER_00: To były badania, nie nauk.
8:28
SPEAKER_00: Witkacy w życiu codziennym był zaskakująco uporządkowany.
8:33
SPEAKER_00: Mógł prowokować,
8:34
SPEAKER_00: mógł malować pod wpływem substancji,
8:37
SPEAKER_00: ale miał żelazne zasady higieniczne i organizacyjne.
8:42
SPEAKER_00: Kąpiel była obowiązkowa każdego dnia.
8:46
SPEAKER_00: Kiedy ksiądz redaktor Henryk Kazimierowicz zapraszał go do siebie,
8:51
SPEAKER_00: z góry wiedział,
8:52
SPEAKER_00: że musi zorganizować wannę i szczotkę z włosia.
8:56
SPEAKER_00: To nie była fanaberia, to był jego codzienny rytuał.
9:00
SPEAKER_00: Poranek zazwyczaj zaczynał w pracowni.
9:04
Jeśli miał zamówione portrety,
9:06
siadał do pracy wcześniej,
9:08
wykorzystując naturalne światło.
9:12
SPEAKER_00: Portret malował szybko,
9:14
SPEAKER_00: intensywnie,
9:15
SPEAKER_00: w zależności od umowy,
9:16
SPEAKER_00: czasem na trzeźwo,
9:18
SPEAKER_00: czasem w ramach eksperymentu pod wpływem alkoholu lub narkotyku.
9:23
SPEAKER_00: Klient otrzymywał nie tylko dzieło,
9:25
SPEAKER_00: ale i zapis okoliczności jego powstania,
9:28
SPEAKER_00: te słynne kody na odwrocie.
9:32
SPEAKER_00: Po południu często spotykał się z przyjaciółmi.
9:35
SPEAKER_00: To mogły być rozmowy w kawiarni,
9:37
SPEAKER_00: ale też długie dysputy w prywatnych mieszkaniach o filozofii,
9:41
SPEAKER_00: literaturze,
9:42
SPEAKER_00: malarstwie,
9:44
SPEAKER_00: polityce.
9:45
Bywało,
9:46
że czytał im na głos fragmenty swoich dramatów albo rozdziały z
9:49
powstających powieści.
9:52
SPEAKER_00: Wieczory były bardziej nieprzewidywalne.
9:55
SPEAKER_00: Czasem towarzyskie spotkania w gronie artystów i pisarzy,
9:59
SPEAKER_00: czasem kameralne wizyty,
10:01
SPEAKER_00: a czasem pełne inscenizacji happeningi we własnym domu.
10:07
SPEAKER_00: Jednym z takich happeningów,
10:09
SPEAKER_00: choć wtedy nikt tak tego nie nazywał,
10:12
SPEAKER_00: było spotkanie,
10:13
SPEAKER_00: które wspominał Karol Szymanowski.
10:16
SPEAKER_00: Witkacy zaprosił znajomych do swojego mieszkania,
10:20
SPEAKER_00: uprzedzając,
10:21
SPEAKER_00: że wieczór będzie wyjątkowy w cudzysłowie.
10:25
SPEAKER_00: Goście spodziewali się rozmów o sztuce i muzyce.
10:29
SPEAKER_00: Kiedy przyszli,
10:30
SPEAKER_00: drzwi otworzył Witkacy,
10:32
SPEAKER_00: przebrany w mundur oficerski z przyklejonymi wąsami,
10:36
SPEAKER_00: mówiący z udawanym rosyjskim akcentem.
10:40
Przedstawił się jako major z Mandżury i w tej roli spędził całe
10:45
pierwsze pół
10:46
SPEAKER_00: godziny,
10:47
SPEAKER_00: witając wszystkich,
10:49
SPEAKER_00: opowiadając wojenne historie i udając,
10:52
SPEAKER_00: że nie ma pojęcia,
10:54
SPEAKER_00: kim jest ten cały Witkiewicz.
10:57
SPEAKER_00: Dopiero gdy wszyscy zasiedli,
10:59
SPEAKER_00: wyciągnął z kieszeni farby do twarzy i zaczął malować na policzkach gości
11:04
SPEAKER_00: abstrakcyjne wzory.
11:06
SPEAKER_00: Tłumacząc, że to maski na wypadek ataku metafizycznego.
11:12
SPEAKER_00: Potem rozdał każdemu mały rekwizyt,
11:15
SPEAKER_00: komuś lupę,
11:16
SPEAKER_00: komuś miniaturowy młotek albo kawałek sznurka i oznajmił,
11:21
SPEAKER_00: że za chwilę zacznie się improwizowana sztuka w trzech aktach,
11:26
SPEAKER_00: którą sami mają odegrać.
11:29
SPEAKER_00: Takie wieczory łączyły u niego teatr,
11:32
SPEAKER_00: performance,
11:33
SPEAKER_00: absurd i zabawę w przełamywanie konwencji towarzyskich.
11:39
SPEAKER_00: Były też poligonem doświadczalnym dla jego teorii czystej formy,
11:44
bo w tej zabawie chodziło o czystą grę formą i sytuacją bez
11:49
sensu w tradycyjnym
11:51
SPEAKER_00: rozumieniu.
11:53
Jedna z najbardziej znanych anegdot pochodzi z pierwszego
11:57
spotkania Witkacego z Gombrowiczem.
12:01
SPEAKER_00: Drzwi otworzyły się powoli.
12:04
SPEAKER_00: W progu mała skulona postać wzrostem ledwo po klamkę.
12:11
Przez chwilę można by pomyśleć,
12:12
że ktoś z obsługi albo że adres został pomylony.
12:17
SPEAKER_00: Ale wtedy karzełek zaczął się prostować.
12:21
SPEAKER_00: I prostować, aż osiągnął pełny, imponujący wzrost.
12:26
SPEAKER_00: To był Witkacy.
12:28
SPEAKER_00: Nie padło żadne powitanie,
12:30
SPEAKER_00: tylko lekki uśmiech i spojrzenie,
12:32
SPEAKER_00: które mówiło,
12:33
SPEAKER_00: teraz ty musisz zdecydować,
12:35
SPEAKER_00: czy grasz w moją grę.
12:38
SPEAKER_00: Gombrowicz wspominał potem,
12:39
SPEAKER_00: że już wtedy wiedział,
12:40
iż będzie to znajomość pełna teatralnych podstępstw i
12:45
niespodzianek na granicy
12:47
SPEAKER_00: absurdu.
12:48
SPEAKER_00: Innym razem zapraszał znajomych do swojego mieszkania w Zakopanem,
12:53
SPEAKER_00: by zobaczyli Muzeum Okropności.
12:57
Sama nazwa brzmiała jak prowokacja,
13:00
ale to co zobaczyli w środku przerastało oczekiwania.
13:04
SPEAKER_00: Na stole przykrytym czarnym suknem stały szklane gablotki.
13:10
W jednej leżał list,
13:11
podobno od nimfomanki,
13:13
zapisany drobnym nerwowym pismem.
13:17
SPEAKER_00: W innej na aksamicie spoczywał zasuszony fragment czegoś organicznego,
13:23
SPEAKER_00: który z poważną miną prezentował jako język noworodka.
13:28
SPEAKER_00: Obok zardzewiały scyzoryk, fiolka z dziwnym płynem i pudełko z opisem.
13:34
SPEAKER_00: Prawdziwy paznokieć filozofa.
13:37
Goście nigdy nie byli pewni,
13:39
co jest autentyczne,
13:40
a co wymyślone na poczekaniu.
13:43
SPEAKER_00: Nie chodziło o makabrę dla samej makabry.
13:47
SPEAKER_00: Witkacy traktował to jako psychologiczny eksperyment.
13:50
Obserwował,
13:51
kto się śmieje,
13:52
kto się oburza,
13:53
a kto próbuje zachować kamienną twarz.
13:57
Były też wieczory portretowe,
13:59
które łączyły atmosferę naukowego laboratorium i kabaretu.
14:05
SPEAKER_00: U doktora Białynickiego Biruli,
14:08
SPEAKER_00: jednego z jego bliskich znajomych,
14:11
potrafił w ciągu jednego wieczoru stworzyć kilkanaście
14:14
portretów różnych osób.
14:17
SPEAKER_00: Modeli sadzał na krześle przy oknie lub pod lampą.
14:21
Wybierał typ portretu z regulaminu firmy portretowej i dodawał
14:25
informacje pod
14:27
SPEAKER_00: wpływem czego będzie pracował.
14:30
SPEAKER_00: Czasem była to zwykła kawa,
14:32
SPEAKER_00: czasem alkohol,
14:34
SPEAKER_00: czasem jeden z bardziej egzotycznych środków jak pejotl.
14:40
SPEAKER_00: Notował to skrótami na odwrocie, tak jak wspomniałam wcześniej.
14:44
Goście traktowali to jako osobliwą atrakcję,
14:48
ale dla Witkacego był to projekt badawczy.
14:52
Porównywał jak zmienia się linia,
14:54
kolor,
14:54
kompozycja w zależności od stanu w jakim maluje.
14:58
W jednym z listów wspominał,
15:00
pod wpływem alkoholu kontur jest twardszy,
15:03
barwa ustępuje.
15:05
Pejotl odwrotnie,
15:06
wtedy człowiek widzi kolory w miejscach,
15:08
w których ich nie ma.
15:10
SPEAKER_00: Wieczór kończył się zwykle tak,
15:12
SPEAKER_00: że ściany gabinetu doktora były obwieszone jeszcze wilgotnymi portretami,
15:17
SPEAKER_00: a uczestnicy w mniej lub bardziej stabilnym stanie dyskutowali nad tym,
15:22
SPEAKER_00: który typ jest najbardziej witkacowski.
15:27
U Witkacego życie towarzyskie przypominało arystokratyczny
15:30
salon wywrócony na drugą stronę.
15:34
SPEAKER_00: Zamiast recitali i konwersacji o pogodzie,
15:37
SPEAKER_00: muzea okropności z kolekcją dziwacznych listów i osobliwych przedmiotów.
15:43
SPEAKER_00: Zamiast kurtuazyjnych powitań teatralne wejścia rodem z groteski.
15:49
SPEAKER_00: Goście,
15:50
tym przedstawiciele elit artystycznych i inteligenckich
15:54
trafiali w sam środek
15:56
SPEAKER_00: mieszanki czarnego humoru,
15:58
SPEAKER_00: filozoficznych sporów i artystycznych eksperymentów.
16:02
Można było zostać nagle obsadzonym w roli w improwizowanej
16:06
scenie lub usiąść do
16:08
SPEAKER_00: portretu malowanego pod wpływem pejotlu.
16:11
SPEAKER_00: Była to rozrywka dla tych,
16:13
SPEAKER_00: którzy mieli dość salonowego blichtru i potrafili wejść w grę,
16:19
SPEAKER_00: w której reguły zmieniały się co chwilę.
16:23
SPEAKER_00: Witkacy zostawił po sobie tysiące listów,
16:27
SPEAKER_00: a najwięcej z nich kierował do swojej żony Jadwigi Unrug.
16:31
To jeden z najbogatszych i najbardziej intymnych zapisów życia
16:36
polskiego artysty
16:37
SPEAKER_00: pierwszej połowy XX wieku.
16:41
SPEAKER_00: Te listy to nie tylko suche informacje czy wymiana grzeczności.
16:46
SPEAKER_00: To literacko skonstruowane obrazy dnia codziennego,
16:50
SPEAKER_00: nasycone emocjami,
16:52
SPEAKER_00: drobnymi obserwacjami i zaskakującą ilością szczegółów.
16:57
SPEAKER_00: Widać w nich człowieka,
16:58
SPEAKER_00: który potrafił skrupulatnie planować dzień,
17:01
SPEAKER_00: a jednocześnie pozwalał sobie na drobne improwizacje,
17:05
SPEAKER_00: kiedy sytuacja lub nastrój tego wymagały.
17:09
Te listy pokazują jak mocno zakorzenione w jego codzienności
17:13
były rytuały.
17:15
SPEAKER_00: Od obowiązkowej porannej kąpieli przez kawę o określonej porze,
17:20
SPEAKER_00: po sposób w jaki ustawiał sztalugę względem okna.
17:24
A jednocześnie widać w nich momenty,
17:27
w których rytm pracy zakłócały stany zdrowotne.
17:31
SPEAKER_00: Bóle głowy, zmęczenie, spadki energii.
17:35
Z kolei w okresach dobrej kondycji i natchnienia pisał o
17:39
wściekłym tempie malowania
17:42
SPEAKER_00: i o tym,
17:43
SPEAKER_00: jak w ciągu jednego dnia był w stanie stworzyć kilka portretów.
17:47
SPEAKER_00: Czasem zamówionych, czasem czysto eksperymentalnych.
17:52
Były też listy,
17:53
w których łączył sprawy codzienne z artystycznymi refleksjami.
17:57
SPEAKER_00: Opisywał herbatkę u znajomych,
17:59
SPEAKER_00: ale przy okazji notował,
18:01
SPEAKER_00: że dyskutowali o nowym dramacie,
18:03
SPEAKER_00: nad którym pracował.
18:05
Wspominał,
18:06
że wieczór w kawiarni przerodził się w nieplanowaną sesję firmy
18:10
portretowej.
18:11
Wracał do domu z kilkoma świeżymi pracami i notatkami pod
18:16
wpływem jakiej substancji powstały.
18:20
Dzięki tym listom możemy niemal dzień po dniu śledzić jak
18:23
zdrowie i nastrój
18:24
SPEAKER_00: Witkacego wpływały na jego sztukę.
18:27
Gdy był w dobrej formie obrazy stawały się bardziej
18:31
uporządkowane i kolorystycznie zbalansowane.
18:34
SPEAKER_00: W dniach gorszego samopoczucia linia stawała się nerwowa,
18:39
SPEAKER_00: kolor agresywny,
18:40
SPEAKER_00: a całość nabierała cech ekspresyjnego chaosu.
18:44
SPEAKER_00: Listy te pokazują,
18:45
SPEAKER_00: że w przypadku Witkacego codzienność i sztuka były nierozerwalne,
18:50
a nawet prozaiczne rytuały jak kąpiel czy filiżanka herbaty
18:55
były częścią większej
18:57
SPEAKER_00: artystycznej konstrukcji jego życia.
19:03
SPEAKER_00: Wrzesień 1939 roku.
19:06
SPEAKER_00: Polska płonie.
19:08
SPEAKER_00: Niemieckie wojska przechodzą przez zachodnią granicę,
19:12
a serca wielu czujących Polaków pękają pod ciężarem
19:17
niewyobrażalnego dramatu.
19:20
Witkacy i jego wieloletnia kochanka Czesława
19:23
Okinińska-Korzeniowska uciekają na
19:26
SPEAKER_00: wschód w stronę dawnego,
19:28
SPEAKER_00: niedawno bezpiecznego Polesia.
19:31
SPEAKER_00: Zatrzymują się w jeziory,
19:33
SPEAKER_00: czyli dziś Ukraina,
19:35
SPEAKER_00: w domu przyjaciela z czasów służby cara,
19:38
SPEAKER_00: Walentego Ziemiańskiego.
19:41
SPEAKER_00: Tam 17 września dociera do nich wiadomość o wkroczeniu Armii Czerwonej.
19:47
SPEAKER_00: Według relacji okińskiej Witkacy z papierosem w ręku rzuca, to koniec.
19:54
SPEAKER_00: Można to interpretować nie tylko jako chwilowy zwrot emocji,
19:58
SPEAKER_00: ale jako klamrę spinającą całą jego filozofię końca – dzieło,
20:04
SPEAKER_00: życie,
20:05
SPEAKER_00: świat.
20:07
SPEAKER_00: Następnego dnia, 18 września 1939 roku,
20:13
SPEAKER_00: Witkacy przeprowadza dramatyczny finał swojego życia.
20:18
SPEAKER_00: Przy Czesławie przygotowuje truciznę.
20:21
SPEAKER_00: Miesza silne środki nasenne i uspokajające.
20:25
SPEAKER_00: Ona wycieńczona i rozbita także przyjmuje pigułki.
20:30
SPEAKER_00: Gdy ona traci przytomność, on sięga po brzytwę.
20:34
SPEAKER_00: Próbuje przeciąć żyły, a ostatecznie tętnice szyjne.
20:39
SPEAKER_00: Czesława przeżywa, po czym natomiast wpada w objęcia miejscowej pomocy.
20:44
SPEAKER_00: Twarz Witkacego zostaje odkryta przez mieszkańców jeziory.
20:48
SPEAKER_00: To on umiera, ona trafia do szpitala.
20:53
SPEAKER_00: Dramat wydaje się domknięty.
20:55
Ceremonia pogrzebowa w jeziory,
20:57
lokalny cmentarz,
20:58
modlitwa,
20:59
kilka kroków rodzinnych i koniec.
21:03
SPEAKER_00: Ale epilog historii nadchodzi wielkie dziesięciolecia później.
21:09
W 1988 roku władze PRL-u chcąc przeprowadzić stosowny pochówek
21:15
artysty przenoszą
21:17
SPEAKER_00: zwłoki do Zakopanego.
21:19
SPEAKER_00: Nie otwierają trumny, jakby szło o sakrum, którego nie wolno rozpraszać.
21:25
Jednak w 1994 roku w wolnej już Polsce Ministerstwo Kultury
21:31
zleca ekshumację i
21:33
SPEAKER_00: identyfikację szczątków.
21:36
SPEAKER_00: Wyniki są wstrząsające.
21:38
W trumnie spoczywa ciało młodej kobiety,
21:41
około 25-30-letniej,
21:42
wzrostu 164 cm.
21:42
SPEAKER_00: Absolutnie niewidkacy.
21:43
SPEAKER_00: Ostatecznie nie wiadomo, gdzie znajduje się jego grób.
21:56
SPEAKER_00: To finał absurdalny i ironiczny,
22:00
SPEAKER_00: jak scena z jego własnej sztuki,
22:02
SPEAKER_00: gdzie śmierć staje się kolejnym performancem,
22:05
SPEAKER_00: a granica między prawdą a iluzją zatarła się bezpowrotnie.
22:11
SPEAKER_00: Ten epilog ma w sobie coś z metafory.
22:14
Artysta,
22:14
który przez całe życie podważał rzeczywistość,
22:18
stagował życie jako spektakl.
22:21
SPEAKER_00: Pozwolił,
22:21
SPEAKER_00: żeby nawet jego śmierć i pochówek stały się częścią performansu,
22:26
SPEAKER_00: którego reguły były niejasne i wciąż zmienne.
22:30
SPEAKER_00: I może właśnie dlatego nawet dzisiaj,
22:33
SPEAKER_00: kiedy myślę o Witkacym,
22:35
SPEAKER_00: widzę go jako postać postmodernistycznego dramatu.
22:39
SPEAKER_00: nieodnalezioną i nieuchwytną, a jednak znacznie żywszą niż kiedykolwiek.
22:46
SPEAKER_00: Witkacy był artystą, który uczynił z życia laboratorium.
22:51
SPEAKER_00: Jego portrety to nie tylko obrazy, to eksperymenty, zapisy, manifesty.
22:57
SPEAKER_00: Jego regulamin firmy portretowej to przykład jak można połączyć sztukę
23:02
SPEAKER_00: Z autokreacją.
23:04
SPEAKER_00: A jego kody,
23:05
SPEAKER_00: anegdoty i prowokacje wciąż fascynują,
23:08
SPEAKER_00: bo pokazują,
23:09
SPEAKER_00: że sztuka nie musi być poważna,
23:11
SPEAKER_00: by być głęboka i nie musi być oddzielona od codzienności,
23:16
SPEAKER_00: by być wielka.
23:18
SPEAKER_00: W jego przypadku granica między życiem a sztuką po prostu nie istniała.
23:25
SPEAKER_00: Jeśli ta opowieść o Witkacem była dla Ciebie ciekawa,
23:28
SPEAKER_00: to pamiętaj,
23:29
SPEAKER_00: że Art Perspective znajdziesz na Apple Podcasts,
23:32
SPEAKER_00: Spotify i YouTube.
23:34
SPEAKER_00: Można zasubskrybować,
23:35
SPEAKER_00: żeby nie przegapić nowych odcinków,
23:37
SPEAKER_00: a jeśli masz ochotę,
23:39
SPEAKER_00: napisz komentarz,
23:40
SPEAKER_00: co najbardziej Cię w tej historii zaskoczyło.
23:43
SPEAKER_00: To pomaga mi rozwijać podcast i docierać do osób,
23:47
SPEAKER_00: które wiedzą,
23:48
SPEAKER_00: że sztuka bywa lustrem,
23:50
SPEAKER_00: ale potrafi być też krzywym zwierciadłem.
23:53
SPEAKER_00: I właśnie dlatego warto w nie zaglądać.
23:57
SPEAKER_00: Dziękuję za wysłuchanie odcinka.
23:59
SPEAKER_00: Do usłyszenia za dwa tygodnie.