Latest / Anlamak+ / İlk ahlak nasıl ortaya çıktı ve nasıl değişti?

Transcript

İlk ahlak nasıl ortaya çıktı ve nasıl değişti? · Anlamak+

0:00
Herkese tekrar merhaba, insan tarihinin en önemli konularından
0:04
bir tanesi. Bugün birçok insani değeri
0:07
üstüne kurduğumuz ahlaki normlar aslında ilk insanlık tarihinde
0:12
ahlak var mıydı veya önemli bir yer tutuyor muydu?
0:15
Bunu düşündüğümüz zaman bugün geldiğimiz ahlak anlayışını daha
0:20
net bir şekilde özümsemek mümkün oluyor.
0:23
Tabii ki biliyorsunuz ibrahim'i dinlere göre bir tufandan önceki
0:26
yaşanan insan kavmi zaten yozlaşmış ve hiçbir şekilde uy.
0:30
Alamayan bir yapıdan ibarette ve hal böyle olunca bu yıkımla
0:36
beraber aslında insanlık bir big reset yaşadı ve ibrahim'le
0:40
yapılan ahit'ten sonra insanoğlu çeşitli peygamberler sayesinde
0:45
tevrat'a göre 48 islam'a göre 100 binden fazla peygamber
0:49
sayesinde yeni öğretileri, yeni doktrinleri ve tanrıya bağlı
0:54
şekilde yaşamayı öğrenmeye başladı.
0:56
Ancak bugün milattan önce 50 altmışlı bindiği yıllara denk
1:01
gelen işte birçok kazı. Özellikle gürcistan'da yapılan
1:06
kazı veya ispanya'daki atapoerka veya şanidar dediğimiz irakın
1:10
kuzey irakın sınırlarında bulunan zap suyuna yakın bir
1:15
bölgede bulunan mağaradaki cesetlere baktığımız zaman
1:18
oradaki fosiller bize insan tarihinin bu kadar da eski
1:21
olabileceğini gösteriyor. Şimdi insan tarihi çok eski
1:25
olunca gayri ihtiyari insan şunu düşünmeden edemiyor.
1:28
Peki bu kadar eski insan toplulukları ahlakı bir anda mı
1:32
öğrendi ya da daha sonrasında ahlak tecrübe edilerek veya bazı
1:37
normal geliştirilerek mi günümüzdeki şekle ulaşacak kadar
1:41
ilerleme katetti? Ahlakla ilgili ilk
1:45
varsayımlarımız tabii ki toplu yaşamın entegrasyonuyla
1:48
yorumlanabilecek bir sürece indirgeniyor.
1:51
Çünkü insan topluyu yaşamıyorsa, ahlakından da söz etmek
1:55
neredeyse mümkün değil. Hâl böyle olunca insanın ahlakla
1:58
ilişkisi, toplu yaşamla, entegrasyonu ve bir olabilme
2:03
arzusu içerisindeki temel pratikleri de işlememizi
2:06
sağlıyor. Biliyorsunuz çok eski ve kadim
2:09
bir öğreti olmasa da 1.900 yetmişli yıllarda bulunan oyun
2:13
teorisi diye bir teori var ve kolektif aklın ortak bilincin ve
2:17
bir olarak yaşamanın temel doktrinlerini inşa eden bu
2:21
düzene de birazdan değineceğiz. Insanlığın 40 ila 50.000 yıl
2:25
önce bir arada yaşama, en azından 20 ila 50 kişilik
2:28
popülasyonları halinde yaşama gibi bir değişim var.
2:32
Bu da temel içgüdüsel yaklaşım tabi ki ablam var.
2:35
Avcı toplayıcı hayatı kendi içinde bir düzene oturtabilmek.
2:41
Hâl böyle olunca insanlar aslında avlanırken bazı ahlak
2:45
kurallarında kendi sistematikleri içerisinde
2:47
değerlendiriyor. Atakualka'daki toplu gömü
2:51
aslında insanlığın bir arada yaşamasına referans oluşturan bu
2:55
100.000 yıl önceki döneme çok ciddi atıflarda bulunur ve bunu
3:00
da öyle değerlendirmekte fayda var diye düşünebiliriz.
3:04
Atakule'nın eee bu tarihi mirası gürcistan'daki miraslardan da
3:10
yine aynı şekilde referansları veya Bloomberg dediğimiz kuzey
3:13
afrika'da yer alan yine miraslardan da yer alır.
3:16
Burada hep toplu bir gömü vardır ve bu gömülerle beraber şunu
3:21
görüyoruz ki, aslında insan o zaman da yani bu semavi dinlerin
3:25
hiçbiri söz konusu değilken belki de en kadim dinler bile
3:28
henüz oluşturulmamışken. Toplu yaşama ve ölüye sadakat
3:33
ölüye saygı gösterme diyerekğini kusursuza yakın işlemişlerdi.
3:37
Ayinlerle, ritüellerle, onlara çeşitli çiçek ve el iş
3:41
yaptıkları çeşitli ilkel ne derler.
3:45
Alet edevatlarla gömme fikri. Ahiret sonrasındaki yaşantının
3:49
da bir kümeti farklı. Tabii ki jung'a göre kolektif
3:53
akıl, bilinç düzeyi dışındaki akıl insanda miras şeklinde
3:59
sürekli aktarılan bir feed beyle sahip geri bildirime de sahip.
4:04
Dolayısıyla bu da önemde yaşanan şeyleri de bilmekte bir nebze
4:07
fayda olabilir. O yüzden bu kazılar sadece işte
4:11
50.000 yıl öncesinde bir insan bulundu değil.
4:13
Aslında kolektif yaşama geçişin temel doktrinlerinde inşa
4:17
ediyor. 20 ila 50 kişilik bu toplu yaşam komünleri aslında
4:23
çok temel ve basit ilkeleri beraberinde getiriyor.
4:27
Bu ilkelerinde mi? Basitinden bir tanesi avlanma
4:30
sırasında avın nasıl paylaşılacağı?
4:33
Şimdi 1.900 yetmişli yıllardaki bulunan bu oyun çevresine
4:37
ufaktan bir dönüş yapalım ve aslında ortak yaşamın ahlak
4:40
üzerindeki şekillendirici unsurlarını birazcık daha
4:43
değerlendirmeye çalışalım. Biliyorsunuz işte mesela bir
4:46
avlanma yapıldığı zaman bir partner eşinin avlanma
4:50
yapıldığında bu av aslında bir takım tacizlere veya ondan
4:55
çalmalara hani mesela aslan bir şey avlarda başka avınız,
4:58
aslanlar, fırsat kollar gibi düşünün.
5:01
Aslında bu diyalektikte değerlendirdiğiniz zaman gayri
5:04
ihtiyari insanın da bu ava sahip olma için diğer topluluklarla da
5:11
mücadeleye girdiğini görebiliyoruz.
5:13
Burada oyun teorisini nasıl şekilleniyor?
5:16
Oyun tevesi için en meşhur olan mapushane dilemması, yanılsama
5:22
veya ikildiği üzerinden bir anlatı yapmak gerekirse oyun
5:25
teorisi çok basit. Değil, çok kompleks bir teori
5:29
ama ben size basit formunda bir biliyorsunuz.
5:32
Araç fenomeni vardır veya işte tavuk fenomeni denir.
5:37
Bir de bu mapushane şimdi ben hapse düştüm, 2 kişiyiz mesela
5:41
arkadaşımla beraberiz ikimiz de suçluyuz diyelim bu ön kabulle
5:45
başlayalım, o suçunu itiraf ederse. 10 yıl alacak.
5:50
Ben hiç ceza almıycam ben suçumu itiraf edersem 10 yıl alacağım.
5:53
O hiç ceza almayacak. Ikimiz birbirimizi suçlarsak 5
5:57
sene alacağız, ikimiz sessiz kalırsak bir sene cezayla karşı
6:01
karşıya kalacağız ama bu ikimizin cevabını da ikimiz de
6:05
bilmeyeceğiz. En önemli konu bu.
6:06
Zaten oyun teorisinin dolayı bu şimdi burada genelde tercihler
6:11
ikisinin de susması üzerinde olmaz.
6:12
Çünkü bir her zaman sıfırdan büyüktür ve içeride hiç yatmamak
6:16
için karşı tarafı suçlamak çok edinimsel bir dav.
6:20
Ve insanoğlunun tabiatına da ne yazık ki birazcık uygundur.
6:23
Hal böyle olunca insanlar genelde bunu yapar.
6:26
Şimdi ne alına, ne anlamı var bunun avcılıkla vesaire.
6:30
Bu kolektif ahlakın gelişmesi ve etik yaygın oluşması için bu ilk
6:34
etapta ki avlanmanın veya avın paylaşılması hususunda aslında
6:39
güven tesis etmek, güven gibi soyut bir kavramı inşa edebilmek
6:43
insanın avcılık içerisindeki. Muhist iş birliğinin bir sonucu
6:47
aslında. Ve bu biraz da simyotizme
6:51
evrilen süreç içerisinde eğer o avı doğru şekilde paylaşırsanız
6:56
sonraki paylaşımların da doğruya yakın sayacağını bilmek mümkün.
6:59
Ancak avın tamamına sahip olmak veya karşı taraf için avın
7:03
tamamına sahip olmak avlanan şeyi tüketmek o gün için belki
7:08
kurtarıcıdır. Ama daha sonrasında çözülmeyecek
7:10
bir toplumsal hiyerarşi bozukluğuna sebebiyet verir.
7:14
Dolayısıyla oyun teorisine hayatın her yerinde uygulamanız
7:17
mümkün. Tabii ki bu ahlak yargısı sadece
7:20
av üzerinden değil, birçok basamakta ahlak yargısının
7:24
şekillendiğini en azından erken dönemde görebiliyoruz ve
7:28
kimilerine göre de gerçekten de ahlak.
7:32
Özellikle insanın bilinç dışı doğasında zaten yaradılış
7:37
itibariyle var olan bir geri bildirim.
7:39
Ölüye sadakat ritüeli de aslında bu diyalektikle
7:44
değerlendiriliyor. Yani bir ölüyü gömme defnetme
7:47
onun hatıratına saygı duyma fikri de aslında var olan
7:52
evrimsel aklın bir temsil gibi değerlendiriliyor diyebiliriz.
7:57
Tabii ki ahlak yargıları çok temel düzeyde bu kadar soyut
8:02
anlatılarla birleşmesi mümkün olmayan bir basamak olduğu için
8:06
daha geniş kapsamlarda da değerlendirmek lazım ve ilk
8:09
bundan 3.000 yıl önce belki de veya 4.000 yıl önce sümerlerle
8:13
başlayan hikayede biliyorsunuz hani daha sonrasında hamur abi
8:16
kanunları var, onlar ayrı. Ama daha öncesinde de doktrinler
8:20
yazılı doktrinler mevcut. Hamur abi kanunları iyiyle
8:24
kötülüğün çok net ayrıldığını ifadeler olduğu için ve aslında
8:28
tanımlamaların o gün özgü olsa dahi bir hiyerarşiye
8:31
oturmasından dolayı oldukça kıymetlidir.
8:33
Sümer yazıtlarında da yine iyi ve kötünün aydınlarını bilmek
8:38
mümkündür. Mısırlılarda da hakeza
8:40
dolayısıyla oturmuş bir ahlak prensibinden bahsetmek mümkün
8:45
peki? Ahlak dediğiniz kavram etik
8:47
dediğiniz kavram, salt dokmalarla hareket etmesi mümkün
8:51
bir şey mi? Ve ibrahim'i dinler ahlakı
8:54
geliştirmiş midir, yoksa ahlakın temelinden köken alarak kendi
8:58
sistematiklerini mi şekillendirmişlerdir?
9:00
Bu ikinci tartışılması gereken bir konudur.
9:03
Bu aynı zamanda bir konunun da sorsal karşılığıdır.
9:08
Yani din insanlara ahlak mı getirdi ya da var olan ahlak
9:12
prensiplerini bir doktrin haline dönüştürüp kendi sistematiğini
9:16
mi inşa etti? Daha basit soruyla din olun,
9:20
ahlak olma yani dinler olmadan önce insanda ahlak kavramı yok
9:23
muydu? Görüyoruz ki vardı, insanlar
9:26
gerçekten ahlaklı dediğimiz hani bugünün ahlak koşullarıyla değil
9:29
belki ama dönemin ahlak. Iş içerisinde belli normlara
9:34
dikkat ederek çalışıyorlardı. Sosyal norm dediğimiz bu basamak
9:39
zaten toplu yaşamın, komün yaşamın bir numaralı olmazsa
9:42
olmazıydı. Eğer siz karşıdakine saygı
9:45
duymaz, onun yaşantısal beklentilerine aslında kolektif
9:50
bir hafızayla yanıt vermezseniz zaten toplu yaşamak diye bir şey
9:53
söz konusu olamaz. Toplu yaşamanın birazcık da
9:57
pragmatik bir basamakta en önemli bileşeni şüphesiz sonsuz
10:02
ve sınırsız iş birliğidir. Aynı zamanda da karşılık
10:06
dediğimiz bu terim böyle kullanıldığı için söylüyorum.
10:09
Karşılıklı güvenin karşılıklı iyiliğin karşılıklı her şeyin
10:13
karşılıklı bir şekilde işlemesi üzerine dizayn edilmiş bir
10:17
sosyal anlatısız da vardır. Yani iş birliği sonlandıysa
10:21
yani. Yazılı veya sözlü olan bu
10:23
ahitler bir şekilde sona erdiyse, toplum olmanın da bir
10:26
basamağı kanması, toplum olmanın yegane kuralı dediğim gibi.
10:31
Ne yazık ki pragmatik bir anlayıştır.
10:33
Ancak genel maiyette kişiye kar veya işte avantaj sunması
10:40
gerekmesidir. Eğer bunları sağlamıyor ise
10:43
toplu yaşamında bir kuralı kaidesi yoktur, bir önemi de
10:48
yoktur. Devletler de bu kurallardan çok
10:50
da müst tensif değildir. Devletlerde bu kural hiyerarşisi
10:54
içerisinde değerlendirilmelidir ve gerçekten de bu sistem
10:58
içerisinde devletin paydaşlığı insanların toplu şekilde bir
11:02
devlet çatısı altında mümkün olduğu maksimum yararla hayatına
11:06
devam edebilmesini sağlamaktır. Bu yarar, basamakları oldukça
11:10
değişkendir. Hani güvenlik olabilir?
11:12
Bunun için ekonomik istikrar olabilir.
11:14
Bunun için adalet kavramının tesis edilmesi olabilir.
11:17
Bunun için sosyal ahlakın ve genel kamu düzeninin korunması
11:21
olabilir. Bunun için bunları üst üste
11:23
koyduğunuz zaman genel bir ahlak perspektifinin ve toplu
11:27
yaşamdaki iş birlik anlayışının o kolajenın kıymetini bir daha
11:30
anlıyorsunuz. Tabii ki bütün hiyerarşik düzen
11:34
sadece iş birliği temalı değil aslında çok da pragmatik
11:38
düşüncelerle de şekillenebiliyor.
11:40
Hatta sevmediğiniz bir insanı sırf kel zarar diyalektiğinde
11:44
size avantaj sağdığını düşündüğünüz için de hayatta
11:47
tutabiliyorsunuz ama insani tabiatın değiştiği bazı düzenler
11:51
de var. Yani biz mağaradan çıkıp biraz
11:53
daha bu küresel soğumanın da tesislerinin geçtiği o buzul
11:57
çağından sonra işte yerleşik hayata nispeten geçtiğimiz
12:01
dönemlerde bir babil kulesi anlatısı vardır bil.
12:04
Yardılış kitabında oldukça önemli bir yer tutar.
12:07
Kur'an-ı kendi de kendisine yer bulabilmiştir.
12:10
Israiloğullarına sürgüne gönderdikleri ve dikeysel
12:16
mimarinin ilk defa adımların atıldığı bir eserdir.
12:19
Bu sanat eseridir diyelim ne yazık ki avusturyalı biri
12:23
biliyorsunuz bunun istasyonunu yapıp bugün görsel olarak
12:26
karşımıza. 3 aşağı 5 yukarı neye benzediğine dair çok ciddi bir
12:30
imaj bırakmıştır ve bu anlatanın şöyle bir önemi var, insan
12:35
yataydan dikey geçtiğinde bu benwilson'ın metropol kitabının
12:38
başlangıcında çok önemli bir yer tutan bir anlatılar aslında
12:43
dikeydeki yargılar aslında temeldeki o yatay düzlemdeki
12:48
ahlak anlayışını değişmesini beraberinde getiriyor.
12:51
Çünkü dikey olmak demek çok fazla insanın yaşadığı çok fazla
12:55
insanın çok yakın komünikasyonlarda bulunduğu ve
12:58
bazı olayların artık gündeleştiği, normalleştiği,
13:02
normal olarak kabul edildiği zaman diliminin oluşması
13:04
anlamına gelir. Hal böyle olunca bazı yargıların
13:08
zaman içerisinde bir devinime tabi olduğunda söylemek mümkün.
13:12
Insanoğlunun erken dönemde devletler haline gelmeden komün
13:16
yaşantısını sürdüğü çağdan devlet sistematiğini
13:19
kurgulanmaya başlandığı ve gerçekten.
13:22
Toplu yaşamın dikte edildiği bir döneme geçiş esnasında babil
13:26
kulesindeki temel olay aslında ödül ceza diyalektiğinin yeniden
13:30
işlenmesi ve neyin doğru neyin yanlış olduğunu tekrardan gözden
13:33
geçirmesinden ibarettir. Hal böyle olunca bazı şeylerin
13:37
doktrinsel olarak karşılığını değerlendirdiğimiz de nebabi
13:41
kulesindeki dikey mimari insanları çok fazla sosyal
13:45
iletişime maruz bırakmak. Yani aslında bu.
13:48
Simbiyotik iş birliğini pragmatik anlayıştaki iş
13:51
birliğini zorunlu bir temas haline getirmiştir.
13:54
Ve bu sosyal oryantasyon yani homo sapiens'in bundan 100.000
13:57
yıl önce 100 yüze bakma diyalektiğiyle başlayan bu
14:01
hiyerarşiyi ne yazık ki bazı kurallara da saygı duyacak
14:05
şekilde ve karşılıklı empati kavramını da geliştirecek
14:08
şekilde değiştirmek zorunda kalmıştır.
14:11
Babil kulesinin en temel öğretilerinden bir tanesi bu
14:14
sosyal iş birliği projesine aslında sosyal temasa indirgeyen
14:20
indirgemek demeyelim. Daha ileri seviye taşıyan bir
14:23
diyalektiği ortaya koy. Dır, o yüzden babil kulesi
14:26
dinlerim pek beğenmediği bir konsepttir.
14:29
Çünkü bir yandan da suçu ve ahlaksal yargıları da
14:34
meşrulaştırır. Birçok konudaki ahlaksız olarak
14:38
sıfatlandırılabilecek bazı suç eylemlerinin insanların çok
14:42
fazla sosyal temastan bunalmasına tabi olarak artık
14:46
birbirlerini umursamadıkları çağda bazı suçların bazı
14:50
ahlaksız işlerin daha rahat yapılabildiği fark edilmiştir.
14:54
Ve dikey mimarinin en önemli basamaklarından biri olarak
14:58
ahlak yargıçlarının önünde saklanabilmeyi aslında hani hem
15:03
birlikte yaşayan ama şöyle düşünün, bir suç aleti
15:06
nerededir? Genelde suç mahallindedir ama
15:08
göremezsiniz. Eee, çünkü en ilgilenecek yer
15:11
Ruslar en çok ihmal edilen yer orasıdır.
15:12
Dolayısıyla insanların çok fazla yaşadığı bir coğrafyada
15:16
insanların iç içe yaşadığı bir coğrafyada bu tarz bir
15:19
birliktelik ne yazık ki günün sonunda şunu oluşturur dersiniz
15:24
ki bu artık insanları ben bu kadar takamam artık
15:28
sallamayacağım bir raddeye geldik diyebilirsiniz.
15:31
Ve bu da aslında insandaki ahlak yargılarının yeniden oluşmasına
15:34
vesile olmuşlar. Tabii ki ibrani dinlerin
15:36
temelindeki işte özellikle tevrat kökenini alırsanız sanki
15:39
insanoğlu sadece babil'e sürüldü.
15:41
Geri kalanıya hiç kimse kalmadı. Herkes babil'deydi ama bir
15:44
kesimde der ki babil'e sadece yetkin ve bilgin taş ustaları ve
15:49
bilinen bu mimarlık zanaatında gelişmiş insanlığa götürüldü.
15:52
Gerisi götürülmedi der. Bu da bir net ayrımdan bahsetmek
15:55
söz konusu değildir. Ancak temel anlatılar sanki
15:58
bütün insanlığın burada şekillendiğini.
16:01
Eğer ortaya getirir, hatta konfinsör lingeryum dediği
16:04
dillerin karıştığı adem dilinin artık yöresel dillere değiştiği
16:08
ve insanların bir olma arzusu içerisindeki tek dil
16:13
yelpazesinin çoklu dil familyalarına döndüğü de
16:17
söylenir. Babil kulesi'nin inşası
16:19
esnasında ve insanların artık kendi alanında anlaşamaması için
16:23
tanrının aldığı bir önlemdir. Bu bir nebzede de aslında
16:26
ahlakın bir erozyonudur. Dikey yaşım yaşam mimarisi.
16:31
O yüzden kur'an-ı kerim'de de bazı hadis kaynaklı anlatılarda,
16:35
işte kıyamet senaryosunun yaklaştığı dikey mimar yüksek
16:39
binaların çıkmasıyla ortaya konulur.
16:41
Bu da babil'den çok ciddi, güçlü bir alıntı olarak
16:44
değerlendirilebilir mi? Hiç kuşkusuz.
16:47
Dolayısıyla bu ahlak yargıları toplu yaşamla oldukça iç içe ve
16:52
dediğim gibi ilk ahlak kavramını biz ne yazık ki gene mu talip
16:56
ilişki olan avlanmayla yaşıyoruz.
16:58
Ancak daha sonrasında devlet sistematiğine geç.
17:01
Ve daha farklı yükümlülükler ve daha farklı ahlaki normların
17:05
ortaya çıkması gerekiyor. Çünkü insanların artık bazı
17:09
suçları toplumsal toplum nezdinde cezalandırması
17:15
gerekiyor ki, toplumsal huzurun ve güvenin ortaya çıkması lazım.
17:18
Hani 20 kişiyken 50 kişiyken birbirinizi tanımak, birbirinizi
17:22
anlamak, belki de kimin suçlu, kimin suça yatkın, kimin
17:25
adaletsiz, kimin bencil olduğunu cezalandırmak konusunda
17:29
tanınırlık belki bir avantajdır. Ancak devlet sistematiğine
17:33
döndüğünüzde artık herkesi tanımanız mümkün değildir ve
17:35
devletin burada yargılayıcı ve ahlakı tesis edici bir mekanizma
17:40
olarak görev alması oldukça önemlidir.
17:43
Dolayısıyla bu da ahlak kavramının çok hızlı şekilde
17:46
değişmesine de vesile olur. Aile ilişkilerini çekirdek aile
17:49
kavramını. Eee ve çoklu eşten tek eşiyle
17:52
dönüşün temel kuralları hak eee konusunda devletin ahlak
17:57
oluşturma gibi bir misyonu söz konusu olmuştur ve avcılıkta
18:02
temel faaliyet olarak görülen ahlak kavramı ve etik
18:05
anlayışları aslında sadece ölüğe saygı diyalektinden kurtulup
18:10
temeldeki gündelik yaşantıya da testler tesir eder bir hal almak
18:15
zorunda kalmıştır ve öyle de olmuştur zaten.
18:18
Hal böyle olunca ahlak hızlı bir şekilde devletlerle beraber önce
18:22
yazılı kanunlara indirgenmiş yazılı kanunları üzerinden
18:25
şekillendirmeye çalışılmış sonuç sözlü ahlakla beraber bir takım
18:30
normlarda zenginleştirmeye çalışılmıştır.
18:33
Bugün dinlerin geldiği coğrafyalarda evet bazı
18:36
düzensizlikleri regüle eden tarzları ve anlatıları işte
18:40
hristiyanlık köleliği, yargılaması veya Thomas
18:43
jefferson'ın da söylediği gibi herkesin eşit yaşama hakkı gibi
18:46
1.007 yüzlü yıllarda söylenen. Söze kadar giden süre zarfındaki
18:51
bu ahlaksız normları değiştirmesi.
18:53
Evet, belki kuvvetle muhtemel çok önemlidir.
18:56
Özellikle islamın da arap coğrafyasına kadın eşitliğini
19:00
öğretilemesi, sosyolojik anlamda çok değerlidir.
19:03
Ancak ahlaki normlar, dinamik ve değişken bileşenlerdir. 2 binli
19:08
yılların başıyla bugünkü 2.025 yılını kıyas ettiğiniz zaman.
19:12
Aslında ahlaki nomların bambaşka perdelerde değerlendirdiğini
19:16
görmeniz mümkün. 1.900 seksenli yıllarda türkiye'de yaşayan
19:19
kimselere sorduğunuz zaman kot pantolon giymenin bile
19:22
ahlaksızlıkla Özdeş olduğu bir ne yazık ki anlatı bütünlüğünden
19:27
bugün birçok giyim unsurunun artık elimine edildiği ve
19:32
kuralların da çok didikte edilemediği bir döneme geçirmiş
19:36
bulunmaktayız. Hani ahlaksal bir ilerlemedir bu
19:39
yoksa? Erozyon mudur bu sonrasında uzun
19:42
vadede tartışılacak bir konudur. Ancak ilk etapta baktığımız
19:45
zaman ahlakın sert doktrinleri dinlerde ne yazık ki bir miktar
19:52
çekincilere sebebiyet vermiştir. Bunu biliyorsunuz.
19:55
Bir tane podcast kaydım var. Ne yazık ki anlamadığım bir
19:59
şekilde diğer podcastlerin çok aksine beklenen dinlenme
20:03
rakamına ulaşamadı. Benim gözümde tabi ki gene fena
20:06
bir rakam değil ancak. Iıı cen tah kavramından
20:09
bahsetmiştim. Cen tahlil kavramının erken
20:11
musevilik dönemindeki baskıcı rejimi, sünnet gibi uygulama
20:15
pratiklerini tepkiselliğine karşı oluşturmuş ve sonrasında
20:19
zaman içerisinde Hristiyan cente denilen bir kavramla
20:23
özdeşleşmiş, hızlı bir şekilde projesi olmuş bir kavramdan
20:26
bahsetmiştim. Oradaki diyalektik de aslında
20:29
dinin dayattığı ve gündelik hayatınleri ve ise her anda
20:33
tekabül eden. Anlatıları, algısal değişimleri
20:37
ve ahlak normlarını tekrar revize edip birazcık daha
20:40
konforu bul, birazcık daha yaşanabilir ve birazcık daha
20:43
gündelik hayatla uyumlu bir düşünsel değişimden
20:47
bahsetmiştim. Centel kavramında bugün de aynı
20:50
şeyden bahsetmek mümkün. Eee.
20:52
Bunun adına sekülerizm diyebilirsiniz.
20:54
Laiklik diyebilirsiniz. Ikisi aynı kavrama denk gelmez
20:56
iyice araştırmak lazım. Onlara laiklik daha sert ve
21:01
regit sınırları olan dinle ilişkiyi neredeyse minimalize
21:04
eden bir kavramken sekülerizm herkesin kendi içinde yaşadığı
21:07
dine devlet güvencesi tanıyan bir anlayıştır.
21:10
O yüzden o ikisini ayrı ayrı kullanıyorum.
21:12
Aynı şey değiller. Ne yazık ki türkiye'de öyle
21:14
zannedilse de ve bunları üst üste koyduğumuz zaman aslında
21:18
ahlaki normlarda ilerleme mi gerileme mi?
21:20
Onu sadece giyim kuşam anlamında.
21:22
Söylemiyorum, birçok basamaktı da eskiden atıyorum.
21:24
Babanın yanında türk toplumunda mesela bacak bacak şunu atmak
21:29
çok büyük bir ayıptır ama bugün herhalde 15 10 altılı yaşlarda
21:32
bir kimse babanın yanında sigara gibi kötü alışkanlıkları da
21:36
rahatça tüketebiliyor, işte bu ahlaki bir erozyon mudur yoksa
21:41
modernleşmenin bir basamağı mıdır bu takdir tabi ki
21:44
dinleyicilerindir benim de tabii bu yönde bir savunma muhakkak
21:47
var ama paylaşmak gerek yok. Yani bu farklı bir bileşen
21:50
çünkü. Veya daha önceden babanın
21:52
karşısında bir söz söylemek veya annenin karşısında anne
21:57
figürünün karşısında kendi fikrini inatla savunmak çok
22:00
doğru kabul edilmezken bugün özgüvenli çocukların anne babaya
22:04
karşı duruma gibi bir anlayışı var ve dolayısıyla ahlak dediğim
22:07
gibi dinamik olarak şekilleniyor ama bugünün anlayışıyla ve
22:11
gerçekten günümüz dünyasıyla hem küresel ekonomi maiyetinde hem
22:16
de küresel ahlak anlayışımızın değişmesiyle beraber çok basit
22:20
bir iş birliği. Bakımından çıkan ahlak kavramı
22:24
günümüzde. Eee, ortak yaşam veya bugünün
22:29
işte bir dönem 1.700 yıllarda yaşayan lübnati'nin the newver
22:34
oldu dediğimiz yeni dünya düzeni bir basamağı olabilir.
22:38
Buna kesin karşı olduğum için veya reddediğim için
22:41
söylemiyorum ama özellikle küresel olarak emperyalist
22:45
birtakım devlet dedim ki bunu sadece ticari mahiyette
22:47
kullanmıyorum. Kültür anlamında özellikle
22:50
kullanıyorum. Kültürlerinin aksetmesi eskiden
22:53
atıyorum Osmanlı zamanında yaşarken tebaanın fransa'da ne
22:57
yaşandığından ingiltere'de ne yaşadığından habire dahi yoktu.
23:01
Biliyorsunuz işte çok defalarca söylediğim için bir daha tekrar
23:05
etmekte. Hani rahatsız oluyorum ama bir
23:07
beis de yok aslında. Yani dragmanlardan babillere
23:11
denilen bir kitap var biliyorsunuz Bernard Lewis
23:13
tarafından kalem almıştır. Amerika'nın en büyük Orta Doğu
23:16
uzmanlarından biri oldu ve çok da ünlü bir tarihçidir orada
23:19
hatta çevirilerin bile gerçeklikten bağlantısız
23:22
olduğunu ve dolayısıyla padişahın bile kendisini
23:25
bulunduğu pozisyonu çok daha üstünde mertebellendirdiğini
23:29
görebiliyoruz. Ve hâl böyle olunca dünyayla
23:31
ilişki kesilmişti. Şimdiki kültür emperyalizmi hem
23:35
müzik sektöründe hem sanat sektöründe hem gündelik
23:38
yaşantıdaki harcama. Tıklandıklarında hem sanatsal
23:42
faaliyetlerde hem işte, kitaplarda, romanlarda vesaire
23:45
çok ciddi bir kültür, emperyalizmden söz etmek mümkün.
23:49
Hal böyle olunca da ahlak düzeninde aslında teke
23:52
yakınsamak gibi bir algı da mümkün mü?
23:55
Evet mümkün. Tabii ki bunu kümlatif olarak
23:57
toplumun tamamını tezahür edecek şekilde dizayn etmeniz mümkün
24:01
değildir. Ancak.
24:02
Genel olarak sıfıra yakınsama mantığı veya ortak bir paydada
24:06
buluşturma mantığı işliyor gibi gözüküyor.
24:09
Uygulamanın pragmatikliğinden çıkıp aslında kültürsel, senteze
24:13
ve yohan erdemin milliyetçiliği temalandırdığı, her kültürün
24:18
kendine her milletin kendine ait bir kültürü olduğu ve bu
24:21
kültürün de muhafaza edilmesinin milliyetçiliğini en temel
24:24
görevlerinden bir tanesi olduğu ve gerçekten de bu kültürel
24:26
çeşitliliğin. Insan coğrafyasında çok büyük
24:29
önem arz ettiğini anlattığı bu anlatıların dışında bir
24:32
mentaliteyle aslında 3 aşağı 5 yukarı dünyanın farklı
24:36
coğrafyalarında aynı yaşamı dikte eden, aynı şekilde
24:40
yaşamaya yakın sayan. Ve aynı dokterinlerle yetişen
24:44
hem gençler hem de çocuklarımız var inşallah ahlaki normlar
24:48
üzerine temel sistematiği doğru kurgularız ve bu bir olma
24:52
prensibe ve temelde yayılım gösteren bu kültür emperyalizmi
24:58
iyiliği ve kötülük gibi kavramların net ayrımlarını,
25:01
ahlakı ve etik ya yargıların güçlenmesini ve gerçekten de
25:06
insanlık için çok daha ümit vaat eden bir geleceğin dizayn
25:09
edilmesi için. Kullanılıyordur diye temenni
25:12
edelim. Ümit ederiz ki öyle olur.
25:15
Eee çok uzun uza diye bir konu ama erken dönemde avcı toplayıcı
25:19
dediğim gibi pragmatik dönemde pragmatik bir anlayışla başlayan
25:22
bu kavramın daha sonrasında insanlık tarafından çok farklı
25:26
noktalara getirdiğini de kabul etmek lazım.
25:30
Bu arada şunu da söyleyenler olabilir, mesela oyun son olarak
25:32
bunu söyleyeceğim, kusura bakmayın bitmiş gibi oldu ama
25:35
bir ekleme yapmam lazım. Oyun teorisini sevdiğim
25:38
yanlarından bir tanesi. Eee, çok ciddi bir pansmıt
25:42
mekanizması vardır. Buna içsel veya özgül özgeç de
25:49
denilebilir. Özgeç cezalandırma gibi bir
25:53
kavrama tekabül eder. Bu sistemin çarklarını bir olma
25:57
prensibini bozan kimse dedin sistemi elimine sistemden
26:01
elimine edilmesidir. Aslında oldukça kıymetli bir
26:04
kavramdır. Çünkü bu plant aslında şöyle
26:07
mesela 5 kişi var, herkes para verecek ama bir kişi ısrarla
26:10
para vermiyor ve bunu da bir ceza diyalektiğiyle şu mantık şu
26:15
aslında diğerleri bunu cezalandırma pahasına kendi
26:18
maddi servetinden kaybı bile göze aldıysa sistem sağlıklı
26:22
çalışmaya devam eder ve sistemi bozan dişler bozulur.
26:27
Ümi ederiz ki sistemi bozan dişlerin sistemden elimine
26:30
edildiği yeni bir dünya mantığına yeni bir dünya
26:34
düzenine kav. Ve gerçekten de kutsal
26:37
normlarımız insanı insan yapan beşer, bütün kutsal sıfatlar çok
26:42
ciddi şekilde anlam kazanmaya devam eder.
26:45
Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim.
26:47
Herkese iyi haftalar dilerim.