Latest / 8. Gün 25. Saat / Platon: Matrix bin yıl önce mi yazıldı? - #Felsefe11

Transcript

Platon: Matrix bin yıl önce mi yazıldı? - #Felsefe11 · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten sekizinci gün 25 saatten hepinize selamlar
0:15
dostlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:19
Bu bölümde felsefe tarihini sürdürüyoruz.
0:22
Platon'un mağara alegorisine dalıyoruz.
0:25
Tabii mevzuya paldır küldür mağaradan girmeyelim.
0:28
Önce bu adamın hangi iklimde yetiştiğini anlamamız lazım.
0:32
Asıladığı aristokles olan ama böyle geniş omuzları yüzünden
0:37
herifler buna pilaton yani gen. Lakabını takınca felsefe
0:42
dünyasının raconunu değiştiren bu aristokrat çocuk, atina'nın
0:47
tam bir jeopolitik kütle olarak sallandığı peoponiusos savaşının
0:53
ardından demokrasinin liyakatsiz ellerde oyuncak olduğu bir
0:59
fetret devrinde büyüdü diyebiliriz.
1:01
Geleceğin parlak siyasetçisi gözüyle bakılıyor.
1:04
Tabii bu adama şehrin entelektüel kaosunda her köşe
1:09
başında bir sofistin para karşılığı hakikat satmaya
1:12
çalıştığı o curcuna da ki biz sofistleri gördük.
1:16
Felsefesinde hayatını tamamen altüst edecek yaşlı bir adama
1:21
çıplak ayaklı bir adama çarpı veriyor.
1:40
Sokrates'ten bahsediyorum. Tabii ki sokrates pazar yerinde
1:44
insanlara sorular sorarak onların aslında hiçbir şey
1:49
bilmediklerini yüzlerine vuran atina'nın tabiri caizse önceki
1:53
bölümde gördüğümüz üzere canlı sarsıcı bilge at sineiydi.
1:58
Platon, bu adamı dinledikten sonra bütün o parlak politik
2:02
kariyer planlarını yazdığı tiyatro oyunlarını, şiirleri
2:06
falan böyle hani derler ya gözünü kırpmadan ateşe verdi
2:09
abi. Çünkü sokratez.
2:11
Ona pazar yerindeki o ucuz retoriklerin, politik
2:15
manevraların ötesinde sarsılmaz ve kozmik bir hakikat arayışının
2:21
kapısını aralamıştı. Atina'nın o dönemki çürümüş
2:24
yapası bu çıplak ayaklı adamı gençlerin ahlakını bozuyor diye
2:29
baldıran zehriyle ölüme mahkum ettiğinde platon'un zihninde
2:34
bşimşek çakıyor. Mevcut toplumsal düzen ve
2:37
insanların gerçek sandığı her şey kocaman bir illüzyondan.
2:42
Hararet işte mağara alegorisi tam olarak bu travmanın ve bu
2:46
uyanışın bir anlamda böyle epistemik bir manifestosu.
2:50
Şimdi bu mağaranın içine bir dalalım.
2:52
Platon devlet kitabının yedinci cildinde bizi yer altındaki
2:57
karanlık bir mağaraya davet ediyor.
2:59
Zaten bu alegoriyi çoğumuz bilir 1'de benden dinleyin.
3:02
Madem öyle tam bir algı hapishanesinden bahsediyorum
3:07
içeride böyle çocukluklarından beri bacaklarından ve
3:10
boyunlarından zincirlenmiş. Hükümdar oturmakta, şimdi
3:14
kafanızda canlanmayabilir. Hemen bir girin böyle Google
3:18
görsellerden falan ilk fotoğrafa bakın örneğin ve beni o şekilde
3:23
de dinleyebilirsiniz. Daha iyi olur diye düşünüyorum.
3:25
Dediğim gibi mahkumlar zincirli bir şekilde oturuyorlar.
3:28
Öylesine sıkı zincirlenmişler ki kafalarını bile sağa ya da sola
3:33
çeviremiyorlar. Tek görebildikleri şey tam
3:36
karşılarındaki kapkaranlık taş duvar arkalarında.
3:40
Yani mahkumların sırtının dönük olduğu tarafta.
3:43
Yüksek kocaman bir yerde ateş yanıyor.
3:46
Ateşle mahkumlar arasındaysa alçak bir duvar var.
3:50
Hani şu kukla oynatıcılarının önüne böyle siper ettikleri
3:53
perdeler gibi bir düzenek düşünün abi bu duvarın
3:57
arkasından birileri ellerinde taştan, tahtadan yapılmış insan,
4:02
hayvan ve nesne heykelleri taşıyarak geçiyorlar.
4:06
Şimdi sahneyi gözünüzün önünde canlandırın ya da fotoğrafını
4:09
açın. Dediğim gibi tamamen rasyonel
4:11
bir mekanik olarak bakmamız lazım.
4:13
Ateşin ışığı o taşınan nesnelere çarpıyor ve mahkumların tam
4:18
karşısındaki duvara bu nesnelerin gölgelerini
4:22
düşürüyor. Mahkumlarda hayatları boyunca ne
4:24
kendilerini, ne yanlarındaki arkadaşlarını ne de o nesneleri
4:29
taşıyan gerçek insanları görmüşler.
4:31
Onların böyle tüm ontolojik evreni o duvarda oynayan iki
4:36
boyutlu karanlık gölgelerden ibaret diyebiliriz.
4:39
Hatta arkadaki insanlar konuşup sesler mağara duvarlarından
4:44
yankılandığında mahkumlar bu seslerin o gölgelerden geldiğini
4:48
sanıyorlar. Yani adamlar için determiniizm o
4:51
duvardaki karartılardan ibaret gölge hareket ediyorsa biz
4:56
sebebi vardır. Ses çıkarıyorsa o konuşuyordur.
4:59
Ex nihil o yani hiçlikten kendilerine yapay bir gerçeklik
5:04
inşa etmiş durumdalar ve işin kötüsü durumlarından da zerre
5:08
şikayetçi değiller. Burada durup modern nörobilimle
5:11
ve algı psikolojisiyle bir köprü kuralım.
5:14
Dostlar. Platon'un 2400 yıl önce kurduğu
5:17
bu düzenek. Aslında insan beyninin biyolojik
5:21
sınırlarının kusursuz bir simülasyonu bizim beynimizle
5:25
kapkaranlık kemikten bir mağaranın, yani kafatasımızın
5:29
içinde yaşıyor. Dış dünyayı falan asla doğrudan
5:33
deneyimleyemez. Gözümüzden gelen fotonların
5:36
kulağımızdan gelen titreşimlerin yarattığı elektro kimyasal
5:41
sinyalleri yani o duvardaki gölgeleri yorumlar.
5:44
Donald hofmanın o meşhur gerçekliğe karşı argüman tezinde
5:48
söylediği bir şey var. Evrim bizi hakikati görmeye
5:52
değil hayatta kalmaya programlamıştır.
5:55
Dolayısıyla o mağaradaki mahkumların gölgeleri gerçek
5:59
sanması bir aptallık falan değil, insan olmanın ham
6:02
donanımsal gerçeği biz de her gün renkleri, sesleri, sosyal
6:07
statüleri, gerçekliğin ta kendisi sanırken aslında
6:11
beynimizin duvara yansıttığı gölgelerle oynaşıyoruz bir nevi.
6:15
Peki Fırat bu mutlak yanılsama dünyasına bir şeyler
6:18
değiştiğinde ne oluyor abi platon?
6:20
Hikaye'ye kırılma noktasına getiriyor ve bir gün bu
6:24
mahkumlardan birinin zincirleri çözülüveriyor.
6:27
Abi tam olarak burası o konforlu cehaletin çatırdadığı an ama
6:33
beklemeyin ki adam zincirleri böyle sökülünce yaşasın özgürlük
6:36
diye göbek atsın tam tersine herif büyük bir şok ve fiziksel
6:41
acı yaşıyor. Yıllarca aynı pozisyonda kalmış
6:44
kasları kasılıyor. Ayağa kalktığında dengesini
6:47
kuramıyor, kafasını arkaya çevirip o güne kadar gerçek
6:51
sandığı gölgelerin asıl kaynağı olan ateşe ve kuklalara
6:56
baktığında gözleri kamaşıyor. Kör edici bir ışıkla
6:59
karşılaşıyor. Felsefe literatüründe buna
7:02
apoliya yani zihinsel tıkanma ne yapacağını bilememe hali
7:07
deniyor. Düşünsenize birisi gelip size ya
7:09
o bunca yıldır uğruna kavga ettiğin hayatını adadığın kesin
7:14
doğru dediğin her şey kocaman bir yalandan sadece bir gölgeden
7:19
ibaret diyor. Adam ne yapar abi?
7:21
Afallar canı yanar ve refleks olarak hemen arkasını dönüp
7:25
yeniden o tanıdık güvenli gözünü acıtmayan karanlık duvara göl.
7:31
Birine bakmak ister çünkü abi insanın harbiden bilişsel yapısı
7:36
böyle değişime inanılmaz dirençli psikolojideki bilişsel
7:40
çelişki yani cogniti sonans denilen şey bu teori tam olarak
7:44
bu inançlarımıza ters düşen sarsıcı bir bilgiyle
7:48
karşılaştığımızda beynimiz o bilgiyi sindirmek yerine onu
7:52
yokmuş gibi sayıp eski konforlu yalanına sığınmayı tercih eder.
7:57
Platon da bunu ta o zamandan çözmüş bir adam kazın.
8:02
Öyle kolay olmadığını görmüş birisi, fakat uyanış süreci
8:06
burada bitmiyor. Tabii ki birisi bu mahkumu zorla
8:09
yaka paça tutarak o dik. Engebeli ve zorlu yoldan
8:14
yukarıya mağaranın dışına doğru sürüklemeye başlar.
8:17
Buradaki zorlama detayı çok önemlidir dostlar.
8:20
Çünkü hakikate giden yol genellikle bir davetle değil,
8:25
yani organik bir davetle değil, genellikle sarsıcı bir
8:29
zorlanmayla açılır. Adam dışarı çıkarıldığında
8:32
atina'nın. Parlak, güneş ışığı gözlerini
8:35
tamamen kör eder, ilk başta hiçbir şey göremez.
8:38
Acı içinde böyle kıvranır gerçeğin ışığı ilk temas anında
8:43
mutluluk değil, katıksız bir ıstırap verir adama entelektüel
8:47
şüpheciliğin tam kalbi de burası bildiğin her şeyi kaybetmenin
8:51
epistemik bir boşluğa düşmenin verdiği o tekinsiz his, belki
8:56
size tanıdık geliyordur bir yerlerden zamanla gözleri bu
9:00
yeni ve göz kamaştırıcı gerçekliğe alışmaya baş.
9:04
Bu herifin adamın yani herif nereden çıktı abi sürekli herif
9:07
diyorum. Önce sudaki yansımaları, sonra
9:11
geceleri gökyüzündeki yıldızları ve ayı en sonundaysa ışığın ve
9:16
varlığın asıl kaynağı olan güneşin ta kendisini doğrudan
9:20
izleyebilir hale geliyor. Işte o an adam anlıyor ki o yer
9:24
altındaki karanlık delikte yaşadıkları şey hayat değil.
9:28
Sadece bir simülasyondur. Mevsimleri var eden nesneleri
9:32
görünür kılan her şeye hayat veren şey bu güneştir.
9:36
Mahkum o daracık vizyonundan çıkıp evrensel bir perspektif
9:40
yani makro bir bakış açısı kazanmıştır, içini büyük bir
9:44
acıma duygusu kaplıyor. Aşağıda kalan hâlâ duvardaki
9:48
gölgelerin hangisinin önce geçeceği üzerine iddiaları
9:52
oynayan birbir. Ne yapay unvanlar veren o eski
9:55
arkadaşlarını düşünmeye başlıyor.
9:57
Bu adam artık geri dönülmez bir eşi aşmış abi gemileri yakmış
10:01
çünkü hakikat bir kez görüldükten sonra zihin ne olur
10:06
eski dar sınırlarına bir daha asla sığmaz.
10:10
Fakat bu muazzam uyanış insanı sadece özgürleştirmiyor, aynı
10:14
zamanda omuzlarına dehşetengiz bir felsefi, sorumluluk ve
10:19
sarsıcı bir yalnızlık yükler. Çünkü dışarıda gördüğü 10
10:23
mükemmel değişmeyen gölgelerden arınmış saf gerçeklik.
10:28
Platon'un tüm felsefe mimarisini üzerine kuracağı bambaşka bir
10:33
evrenin fiziksel dünyanın çoğu kötesinde yer alan muazzam
10:37
fonlar diyarının kapılarını ardına kadar açıyor.
10:40
Bahsettiğim o fonlar diyarı platon'un felsefe tarihinin tam
10:45
ortasına böyle bam diye bıraktığı yüzyıllardır hiçbir
10:49
düşünürün tam olarak böyle söküp atamadığı idealar teorisinden
10:53
başka bir şey değil. Abi platon burada radikal hani
10:57
tabiri caizse bal. Kışa vuran cinsten bir düalizm,
11:01
yani ikili bir evren tasarımı kuruyor.
11:04
Bir tarafta bizim içinde yaşadığımız her sabah uyanıp
11:07
trafiğine takıldığımız, yaşlandığımız eşyaların
11:10
eskidiği, ekmeğin küflendiği, o fiziksel dünya var.
11:14
Yani nesneler dünyası. Diğer taraftaysa zamandan ve
11:19
mekandan ve çürümeden tamamen münevze.
11:23
Bu aralar bir meraktan dolayı osmanlıca bir şeyleri böyle
11:26
çevirmeye çalışıyorum. Lisans eğitimlerinden birinde
11:29
aldığım bir derstse osmanlıca oradan bir heveslendim.
11:32
Tekrardan bir incelemek istedim ama birkaç şeyi kendi dilinde
11:36
okumak gibi düşünün. Ondan dolayı da böyle eski
11:38
kelimeleri falan Arapça yediriyorum.
11:41
Her halde farkında olmadan aklıma gelmiyor.
11:44
Çünkü normalinden ziyade o geliyor abi yani kor.
11:47
Intelaşlanmayın, arap falan olduğum yok aralara böyle
11:50
sıkıştıracam, öğrendiğim şeyleri tabii münzeyi zaten biliyorduk.
11:54
Orası da ayrı bir şey. Şimdi vurmayın kafama cahil diye
11:57
dediğim gibi saf akılla dokunabileceğiniz kusursuz bir
12:02
idealar dünyası duruyor. Bizim burada gerçek diye
12:06
sarıldığımız, dokunduğumuz her şey aslında o asıl merkez
12:11
fabrikanın hatası, bol kalitesi düşük defolu replikalarından
12:16
ibaret bir durum biz. Dünyada sadece o kusursuz
12:20
kalıpların gölgeleriyle avunup duruyoruz.
12:23
Mantık şu yani platon nereden esinleniyor?
12:26
Mağara'nın içindeki bir hayat var.
12:28
Yanılsamalardan ibaret 1'de dışındaki bir hayat var.
12:31
Bunu idealar teorisinde her şeye genişletiyor.
12:34
Biraz daha rasyonel bir mekanikle somutlaştırmak için
12:38
platon'un meşhur mükemmel form kavramına yakından bakmak lazım.
12:42
Etrafınıza şöyle bir bakın, abi neler görüyorsunuz tam şu an
12:46
evde olduğunuzu varsayalım belki.
12:48
Ahşap sandalye vardır. Ofisteki plastik koltuk ya da
12:52
bir kafedeki tabure hepsi birbirinden tamamen böyle farklı
12:56
malzemelerden, renklerden ve şekillerden yapılmış değil mi?
13:00
Peki nasıl oluyor da siz bunların hepsine baktığınızda
13:04
hiç duraksamadan bu bir sandalyedir diyebiliyorsunuz
13:08
işte? Platon diyor ki bu dünyadaki
13:11
hiçbir sandalye, mükemmel ya da mutlak sandalye değildir.
13:16
Onları sandalye kılan şey, idealar dünyasına var olan o tek
13:21
değişmez. Kusursuz sandalye ideasından az
13:25
ya da çok pay alıyor olmaları. Aynı şey insan ya da güzellik
13:29
kavramı için de geçerli. Bugün yolda yürürken gördüğünüz
13:33
ve çok güzel dediğiniz bir insan ya da bir sanat eseri aslında
13:37
mutlak güzelliğin kendisi değildir.
13:39
Sadece o evrensel güzellik ideasının bu çamurdan dünyadaki
13:44
geçici soluk bir yansıması, bir nevi kırık bir ayna düşünün.
13:49
Oradaki aksi yansıması diyebiliriz.
13:52
Şimdi tabii günümüz dünyasına da bir bakalım.
13:55
Interdisipliner bir bağ kurup konuyu reklamcılık ve tüketim
13:58
psikolojisiyle eleştirmek istiyorum.
14:00
Burada zira modern kapitalist sistem tam olarak bu
14:04
mekanizmayla çalışıyor. Bir fast food zincirinin
14:07
panosundaki o muazzam duman üstünde domatesi kusursuz
14:12
simetride duran hamburger görselini düşünün.
14:15
O görsel hamburgerin idesını temsil ediyor.
14:18
Kusursuzdur, bozulmaz iştah kabartır.
14:21
Fakat siparişinizi verip masaya oturduğunuzda önünüze gelen şey
14:25
ne oluyor abi böyle marulu sağa kaymış, ekmeği ezilmiş sosu
14:29
böyle taşmış. Allahın belası bir şey geliyor.
14:33
Bazen yiyesiniz bile gelmiyor işte onun fiziksel bir.
14:37
Bu durum siz o kusurlu kopya yerken aslında zihninizdeki o
14:41
panodaki kusursuz hamburger ideasını tüketiyorsunuz.
14:45
Mesela bazı ülkelerde bu gibi durumların önüne geçiyorlar.
14:48
Paketteki görsel içerikteki ile aynı boyutta ve birebir aynı
14:53
şekilde olmak zorunda. Boyutu bile aynı olmak zorunda.
14:56
Bizim ülkede davulun sesi, uzaktan hoş gelir misali
15:01
görünüşü salata aslı çıktı, kala abi o şekilde ilerliyoruz biz de
15:07
böyle. Yani hamburger panoda kral gibi
15:10
duruyor. Önümüze gelen soytarıdan farksız
15:13
bu illüzyon çok güçlü bir illüzyon, fiziksel dünyanın tüm
15:17
çürüklüğüne ve defosuna rağmen zihnimizdeki o prototipler
15:21
sayesinde dünyayı anlamlandırırız.
15:24
Platon'un 2400 yıl önce kurduğu bu ontolojik model bugün milyar
15:27
dolarlık pazarlama stratejilerinin de görünmez
15:30
omurgasını oluşturuyor. Tam bu noktada platon bilgi
15:34
teorisinde çok keskin bir cerrah edasıyla bir ayrım yapıyor ve
15:38
karşımıza iki devasa kavram çıkıyor.
15:41
Doksa ve episteme bizim mahalle kahvesine ya da sosyal medya
15:46
koridorlarında benim fikrime göre bence böyle bana göre diye
15:50
başlayan duyularımıza kulaktan dolma bilgilere.
15:55
Anlık gözlemlerimize dayalı o koca veri yığını platon için abi
15:59
sadece doksadır, yani sanıdır kanaattir, gözümle gördüm.
16:04
Kesin doğru lafı platon'un mahkemesine tek celsede böyle
16:08
düşer. Çünkü duyusal veriler kaygandır.
16:11
66 haykırmak istiyorum, yanlış telaffuz edince bir şeyleri
16:15
böyle oturup bir köşeye böyle ağlamak istiyorum.
16:17
Abi 1'de telaffuz telaffuz ne ya abi bak iki tane oldu yani aynı
16:22
şeyin içerisine ben bir su içip hemen geliyorum dostlar.
16:26
Ki bu veriler kaygandır, aldağıtıcıdır.
16:30
Serap görürsünüz, ışık kırılır, kulağınız yanlış duyar.
16:34
Beyniniz sizi manipüle eder nörobilimden hatırlayalım.
16:38
Hani şu interneti 2'ye bölen mavisiyah mı altın beyaz mı
16:42
olduğu tartışılan bir meşhur elbise fotoğrafı vardı ya
16:45
hatırlarsınız ya da hani bir ara ses kaydı çıkmıştı, kimisi yanny
16:49
duyuyordu, kimisi laver bunları hatırladınız umarım
16:53
hatırlamadıysanız gidin bir araştırın, çok garip bir hisse
16:56
kapılıyor insan. Ben o elbiseyi ilk başta altın
16:59
beyaz görmüştüm. Hemen ikinci baktığımda yani bir
17:02
şey izlemiştim. O videodan sonra yavaş yavaş
17:05
mavi siyaha döndüğü bir video. Ondan sonra aynı elbiseyi hiçbir
17:09
zaman altın beyaz göremedim. Hatta böyle arada bir esip
17:12
aklıma geldiğinde ya da karşıma çıktığında bakıyorum yok abi
17:15
mavi siyah görüyorum hala. Işte beynimizin o aciz optik ve
17:21
ışid'sel illüzyonlara nasıl kandığını gördüğümüz her an
17:24
pilaton'un bu doksa kavramına bir göz kırpmış oluyoruz.
17:28
Istemeden gerçek bilgi yani o sarsılmaz şüphe götürmez,
17:32
hakikat epistemedir. Episteme duyulardan tamamen
17:36
arınmış sadece ve sadece saf rasyonel akılla mantıksal
17:41
çıkarımlarla ulaşılan bilgi. Bugün internet evreninde dönen o
17:45
devasa bilgi kirliliği tık tuzakları.
17:48
Algı operasyonları ve yapay zekayla üretilen böyle derin
17:52
sahtecilikler, deep fake gibi aslında modern dünyanın devasa
17:57
birer 90 ayırır. Herkes bir şey bildiğini
18:00
sanıyor. Herkes o duvardaki gölgelerin
18:02
renk tonları üzerine çok ciddi paneller.
18:05
Böyle düzenleyip analizler kasıyor.
18:08
Oysa episteme gürültüden uzaklaşmayı, o anlık duyusal
18:12
uyaranların cazibesini elinin tersiyle itmeyi ve sabırla derin
18:18
bir entelektüel. Becerikli meselenin özüne yani
18:21
abi değişmeyen forumuna inmeyi gerektirir.
18:24
O yüzden pilaton'un bilgi hiyerarşisinde duyular dünyası
18:29
en dipteyken akılla kavranan idiler en tepede taht kurmuştur.
18:34
Peki Fırat bu dünyada epistemeye yani o mutlak değişmezliğe en
18:39
çok yaklaşan nesneler neler? Derseniz, platon hiç durmadan
18:44
matematiksel nesnelerdir deyip duruyor.
18:46
Sayıları üçgenleri geometrik şekilleri düşünün.
18:50
Fiziksel dünyada doğada yürürken hiç kusursuz bir çember gördünüz
18:54
mü abi göremezsiniz. Yani kendiliğinden oluşan bir
18:57
kağıda pergelle çizdiğiniz ya da bilgisayar ekranında en gelişmiş
19:01
piksellerle oluşturduğunuz o çember bile mikroskovbik düzeyde
19:05
incelendiğinde pürüzlerle sapmalarla doludur.
19:08
Yani yapısal olarak kusurludur ama zihnimizdeki o çember
19:12
formülü çapın çevreye oranı yani o soyut konsept tamamen
19:17
pürüzsüzdür ve kusursuzdur işte matematiksel nesneler fiziksel
19:21
dünyanın çamuruna batmamış idealar dünyasının sınır
19:25
kapısında böyle. Anlamda nöbet tutan asil
19:28
varlıklardır. Onlar sayesinde insan zihni
19:31
duyuların ötesindeki o saf rasyonel evrene geçiş yapabilmek
19:35
için gerekli olan zihinsel kasları geliştirir.
19:38
Zaten bu yüzdendir ki platon atina'da kurduğu o meşhur
19:42
felsefe okulunun yani akademinin kapısına büyük harflerle
19:46
geometri bilmeyen bu kapıdan içeri giremez diye yazdırmıştı.
19:51
Bu zannımca entelektüelbik bir değil ya da.
19:55
Bazı sayısalcıların bizlere yaptığı gibi vurun sözelciye
19:59
vurn eşit ağırlıkçıya sözelciğim o deyip böyle oku fırlatması
20:03
gibi şey de değil. Sayısalcı elitizmi de değil,
20:06
kesinlikle adamın anlatmak istediği şey son derece net abi
20:10
soyutlama yeteneği olmayan sayıların ve geometrik formların
20:16
o zamansız maddesiz gerçekliğini kavrayamayan bir insan.
20:20
Mağaranın içindeki o iki boyutlu gölgeleri tartışmaktan öteye
20:24
gidip de hakikate ulaşamaz. Eğer siz sadece
20:28
dokunabildiğinizi gözünüzle görebildiğinizi mutlak gerçek
20:32
sanıyorsanız, felsefenin o derin sarsıcı sularında kulaç
20:36
atamazsınız ilk dalgada boğulur, gidersiniz demiş birileri abi.
20:41
Demiyorum, matematik insanı maddeden koparıp manaya yani
20:46
idea dünyasına taşıyan o köprünün ta kendisi bu ontolojik
20:50
ağırlığı daha iyi kavrayalım. Meşhur herac leeitos'çu her şey
20:54
akar tezi ile platon'un nasıl bir savaşa girdiğini görmemiz
20:58
lazım. Hatırlarsınız aynı nehirde iki
21:00
kez yıkanılmaz denir. Çünkü hem nehir akan suları
21:04
değişmiştir hem de siz artık eskisiz değilsinizdir.
21:08
Herakles'a anlattık. Platon bu sürekli akış ve
21:11
değişim. Dünden adeta nefret eden birisi
21:14
niye? Çünkü sürekli değişen dönüşen
21:17
bir anı bir anını tutmayan bir şeyin kalıcı, sarsılmaz bir
21:21
bilgisi olamaz. Bugüne aşık olduğunu, o muazzam
21:24
insan yaşlanacak büyük paralar verip aldığını, o lüks araba
21:27
hurdaya dönecek heybetli imparatorluklar yıkılıp tarihin
21:32
tozlu sayfalarına karışacak. Eğer her şey bu kadar geçici ise
21:36
biz neyin doğrusundan bahsedeceğiz?
21:38
Işte platon, bu nihilist boşluğa düşmemek için iddialarını
21:42
idealar dünyasına sabit diyor. Değişen şey nesnedir,
21:46
değişmeyense onun ideasıdır diyor.
21:49
Popüler kültürde çok yanlış anlaşılan o platonik aşk
21:52
kavramının özü de bu. Aslında yine önceki bölümde buna
21:55
da değinmiştim. Etten kemikten olan geçici
21:58
bedene değil, o bedenin ruhumuza hatırlattığı o ölümsüz saf
22:03
güzellik ideasına vurulmaktır. Mesele yani platonik aşk bizim
22:08
bildiğimiz gibi işte. Karşıdaki kişiye karşılıksız
22:11
aşk. Evet o doğru bir şey ama
22:13
platonik aşkın 1'de bu boyutu da var.
22:15
Olayı biraz daha modern bir malzemeyle ele alayım.
22:18
Bilgisayar yazılımları ve oyun motorları üzerinden düşünelim.
22:22
Bizim şu an yaşadığımız, dokunduğumuz, gördüğümüz bu
22:25
fiziksel dünya aslında bir bilgisayar oyununun ekrana
22:28
yansıyan o üç boyutlu arayüzü yani frant end kısmıdır.
22:32
Arada sırada böyle. Grafikler galiç yapar buglar
22:36
çıkar ana sunucularda saklanan asla değişmeyen, çökmeyen o saf
22:40
kaynak kodlarıdır. Yani back end verileridir, o
22:44
mimarıdır. Ekranda gördüğünüz ağaç yanıp
22:46
kül olabilir, baltayla kesilip yok edilebilir ama arkadaki o
22:50
nasıl söyleyeyim işte yazılımcılar anlar three alt
22:53
tire kod alt tire v bir sıfır gibi versiyonlar var ya bu
22:57
algoritması sunucuda sapasağlam durmaya devam eder abi platon'un
23:02
dünyasında gerçek olan şey ekrandaki.
23:04
Titrek geçici pikseller değil, arkadaki o kusursuz mantık
23:09
dizilimi abi iyi güzel de yani kafamızı kurcalayan can alıcı
23:13
bir soru var, sinir bozucu. Madem biz bu çürüyen etten
23:17
kemikten bedenlerin içine hapsolmuş durumdayız.
23:19
Madem bu mağaranın karanlığından gözümüzü hala açamadık.
23:23
O zaman nasıl oluyor da bu dünyada doğup büyüdüğümüz halde
23:26
o kusursuz fiziksel olmayan idealar dünyasını o matematiksel
23:32
fonları zihnimizde canlandırabiliyoruz.
23:35
Hiç görmediğimiz bir mükemmelliğin eksikliğini nasıl
23:38
hissedebiliyoruz işte tam bu kör düğümün ortasında platon abimiz
23:43
bizi insan zihninin en tekinsiz en mistik odalarından birine
23:48
götürüyor abi epistemoloji dünyasına böyle küt diye
23:52
bıraktığı bir bomba var. Anam nesis yani anımsama
23:56
öğretisi adam diyor ki ruhumuz bu etten kemikten kafese
24:01
hapsolmadan önce. O kusursuz idealar dünyasında
24:05
geziniyordu. Orada mutlaka daveti kusursuz.
24:08
Üçgeni saf güzelliği doğrudan müşahede etti.
24:11
Yani her şeyi bizzat böyle kaynağından gördü.
24:14
Fakat ne zaman ki o doğum anı geldi çattı.
24:18
Ruh o fiziksel bedenin içine tabiri caizse o çamurlu dünyaya
24:22
düştü böyle diyor. Iş de o anda muazzam bir travma
24:26
yaşanıyor ve her şeyi unutuyor. Yani biz dünyaya 0 km bir
24:30
zihinle hani o sonradan gelen ampiristlerin ihtiya ettiği gibi
24:34
bomboş bir levhala tabulara sayla gelmiyoruz.
24:37
Biz hafızası ağır bir travmayla silinmiş ama içinde evrenin tüm
24:42
kaynak kodlarını barındıran kadim birer sabit dizkiz aslında
24:47
baktığınızda platon sokratesten hocası sokratezden almış bunu
24:52
yani bir nevi biraz daha geliştirmiş hani.
24:55
Sorularla böyle insanın içindeki öğrencilerin içindeki bilgiye
24:59
ulaşmayı hedefliyordu. Ya öyle bir şeyler oralardan
25:02
esinlenmiş platon, bu beden ve ruh ilişkisini tanımlarken orfik
25:08
gelenekten yani orfizm eski bir dini gelenekten gelen oradan
25:12
beslenen çok sert bir kavramsallaştırma kullanıyor.
25:16
Soma sema yani beden ruhun mezarıdır, hapishanesidir.
25:20
Düşünün zamansız ve mekânsız olan asilcever bir anda acıkan
25:25
su sayan, hastalanan, yaşlanan ve en nihayetinde çürüyen
25:30
biyolojik bir mekanizmanın içine tıklıyor.
25:32
Bedenin duyuları o açlık hissi, korkuları, şehvetsel arzular,
25:37
ruhun gerçeği görmesini engelleyen birer hop reklam gibi
25:41
abi sürekli zihni odaklıyor ve bulandırıyor.
25:44
Biz bu dünyada yeni bir şey öğrendiğimizi.
25:46
Tanıdığımızda aslında yaptığımız şey dış dünyadaki kusurlu bir
25:50
uyaranın zihnimizde yarattığı o ufak kıvılcımla eski ve
25:54
unuttuğumuz bir dosyayı geri getirmekten yani hatırlamaktan
25:58
ibaret. Şimdi burada durup konuyu modern
26:01
bilişsel bilime dil bilime bağlayalım.
26:03
Çünkü platon'un bu mistik gibi duran teorisinin altında
26:07
inanılmaza bir rasyonel gerçeklik var.
26:10
Noom chomski'nin ortaya attığı evrensel dil teorisini, yani dil
26:14
bilgisi teorisini hatırlayalım, çoms gider ki.
26:17
Bir çocuk doğduğunda dili sıfırdan sadece çevresindeki
26:21
yetişkinleri taklit ederek öğrenemez.
26:24
Çünkü maruz kaldığı dil girdisi son derece yetersiz kopuk ve
26:28
kuralsızdır. Buna felsefede uyaranın
26:32
fakirliği argümanı deniyor. Yani çocukların bu kısıtlı
26:35
girdiği rağmen o devasa dil kurallarını küt diye
26:39
çözebilmesinin tek bir açıklaması var.
26:41
Beyinde doğuştan gelen genetik olarak kodlanmış bir dil edinim
26:45
mekanizması mevcut işte. Platon'un 2400 yıl önce ruh her
26:48
şeyi biliyordu diyerek metafizik bir dille anlattığı şey aslında
26:52
insan beyninin evrimsel olarak getirdiği doğuştan gelen
26:57
bilişsel mimari yani donanımsal 6 yapı tabii bu hatırlama süreci
27:02
de öyle oturduğumuz yerde vahiy bekler gibi gerçekleşmiyor.
27:05
Dostlar ciddi bir zihinsel kazı çalışması tabiri caizse.
27:11
Bir epistemik arkeoloji gerektiriyor.
27:14
Zihnimizin o tozluğu örümcek ağı bağlamış, dehlizlerine inecez o
27:19
unuttuğumuz dosyaları bulabilmek için doğru soruları soracağız.
27:23
Doğru rasyonel metodolojiyi kullanmak zorundayız.
27:27
Yani sokrates'in elenti kası meşhur sorgulama sanatı burada
27:32
işe yarıyor. Sokrates insanlara yeni bir
27:34
bilgiyi enjekte etmiyordu. Az önce de bahsettim bir ebe
27:37
gibi annesinin mesleğinde yaptığı gibi insanın içinde
27:41
zaten. Var olan o doğmayı bekleyen
27:44
hakikati dışarı çıkarmaya yani anımsatmaya yardım ediyor.
27:48
Eğitim dediğimiz şey dışarıdan bilgi doldurmak değil, içerideki
27:52
o uyuyan devi uyandırma operasyonu.
27:55
Platon'da bu teoriyi sadece böyle havada kalan felsefi bir
27:59
iddia olarak bırakmıyor. Gidiyor bunu meno diyaloğunda
28:03
tam bir laboratuvar deneyi, titizliğiyle kanıtlamaya
28:06
çalışıyor. Sahne muazzam sokrates.
28:10
Aristokrat bir atinalı olan menole erdemin ne olduğu üzerine
28:14
tartışıyorlar. Konuyu kanıtlamak için menonun
28:17
evindeki köle çocuklardan birini yanına çağırıyor.
28:19
Felsefe serisini buraya kadar dinlediyseniz zaten bu diyaloğu
28:23
biliyorsunuzdur. Ne yapıyordu abi çocuk?
28:26
Tek bir gün bile okula gitmemiş köle geometri nedir duymamış
28:30
okuma yazması bile yok. Toplumun böyle en 6 katmanından
28:34
sıfır akademik altyapı. Demokratez diyor ki meno bak
28:37
şimdi diyor. Bu çocuğa hiçbir şey
28:39
öğretmeyeceğim. Sadece soru soracağım.
28:42
Onun bu geometri problemini nasıl çözeceğini kendi gözlerine
28:45
göreceksin. Eline bir tane dal parça
28:47
sallıyor kuma bir kenara iki birim olan bir kare çiziyor,
28:51
çocuğa dönüyor diyor ki evladım bu karenin alanı dörttür.
28:55
Sonra soru soruyor, bu karenin alanını tam iki katına yani 8'e
28:58
çıkarmak için kenar uzunluğunu ne yapacağız?
29:01
Çocuk eğitimsiz ve ham duygusal mantığıyla küt diye atılıyor.
29:06
Peki kenar uzunluğunu da iki katına çıkarmalıyız.
29:09
Şimdi burada tam olarak bizim dogsa dünyasındaki o iyilik
29:13
aceleci yanıltıcı çıkarımımız var.
29:16
Kenar uzunluğu o iki katına çıkardığınızda oluşan yeni büyük
29:20
karenin alanın 8 değil 16 oluyor.
29:22
Sokrates çocuğa bunu yine sadece sorular sorarak kuma yeni
29:26
şekiller çizerek gösteriyor. Çocuk hatasını anlıyor ve meşhur
29:30
felsefi tıkanma yani apoye evresine giriyor, bilmediğini
29:33
bilmediği bir noktadan bilmedi. Itiraf ettiği o asil dürüstlük
29:39
noktasına geliyor. Şimdi burada sokrates operasyonu
29:43
derinleştiriyor. Çocuğa formül vermiyor, teoremi
29:46
ezberletmiyor. Büyük karenin içindeki köşe gen
29:49
çizgilerini çiziyor ve çocuğun o çizgiler arasındaki geometrik
29:53
oranları görmesini sağlıyor. Sorular böyle peş peşe geldikçe
29:57
köle çocuğun zihninde bir şimşek çakıyor ve çocuk orijinal
30:01
karenin köşegeni üzerine kurulan bir karenin ilk karenin tam iki
30:05
katı alana sahip olacağını kendi kendine buluyor.
30:08
Hiç eğitim almamış bir köle en temel geometrik ispatlarından
30:12
birini kendi rasyonel aklıyla inşa ediyor.
30:16
Salondaki herkese dönüyor ve raconu kesiyor.
30:18
Gördünüz mü? Abi ben bu adama bu köleyeye
30:22
hiçbir şey öğretmedim. O bilgi zaten ruhunun
30:25
derinlikler. Vardı, ben sadece doğru
30:28
sorularla o bilgiyi anımsamasını sağladım.
30:30
Bu deney felsefe dünyasındaki o bitmek bilmeyen rasyonalizm ve
30:34
ampulizm savaşının ilk büyük cephesidir.
30:37
Dostlar platon bize gösteriyor ki, mantıksal ve matematiksel
30:41
doğrular apirioidir. Yani deneyimden önce de vardır
30:45
ve deneyime bağlı değiller. Evrendeki tüm fiziksel kareleri
30:49
tek tek ölçüp biçmenize laboratuvara sokmanıza gerek var
30:52
mı? Yok.
30:53
O geometrik hakikat, uzay ve zamandan bağımsız olarak zihnin
30:57
kendi içsel mimarisinde zaten vardır.
31:00
Bizim bugün teorik matematikte sadece kağıt üzerinde bulduğumuz
31:04
formüllerle elde ettiğimiz yıllar sonra deneysel olarak
31:08
gözlemlediğimiz o evrensel yasalar tam olarak bu içsel
31:12
hatırlayışın modern versiyonları hakikat dışarıda bir yerlerde
31:16
keşfedilmeyi bekleyen bir taş parçası değil, içeride çözülmeyi
31:21
bekleyen bir şifredir. Anonim bir söz.
31:24
Ancak bu muazzam hatırlayış süreci insanı kendi
31:27
biyolojisiyle ve toplumla çok ciddi bir çatışmaya sürüklüyor.
31:31
Çünkü ruhun o soma sema hapishanesinden kafasını böyle
31:35
uzatıp da gerçeği anımsaması hani o patates çuvalı gibi
31:39
doldurulan modern eğitim sisteminin tam aksine abi
31:42
varoluşsal bir alt üst etme durumu oluşturur.
31:46
Platon buna periagoya diyor. Yani ruhun yönünün tamamen
31:50
değiştirilmesi, bir nevi eksen kayması insanın konforlu
31:54
cehaletinden o ekran karşısındaki uyuşukluğundan
31:57
sıyrılıp kendi içindeki o kadim dosyaları açmasız.
32:02
Kısacı olacaktır. Uyuşmuş bir kası zorla
32:04
çalıştırmak gibidir. Can yakar ama bu acıyı çekmeden
32:08
o unuttu. Evrensel değerleri, adaleti ve
32:11
doğruyu anımsamayan bir insan. Ömrünü abi o mağara duvarındaki
32:16
karartılara isim takarak harcamaya mahkumdur işte.
32:20
Tam bu noktada bireysel zihindeki bu muazzam uyanış ve
32:23
anımsama süreci platon'un zihninde kaçınılmaz bir soruyu
32:27
doğuruyor. Madem diyor insan ruhu bu kadar
32:30
asil bir kökten geliyor kö. Sinan yada madem içimizde bu
32:34
kozmik düzenin kodları var. O zaman biz neden dışarıdaki bu
32:38
toplumsal hayatı, bu devlet mekanizmasını bu kadar
32:41
adaletsiz, bu kadar çürümüş ve kaotik bir şekilde yaşıyoruz.
32:45
Bireyin içindeki o akıl, cesaret ve arzudan oluşan üçlü ruh
32:50
katmanını makro düzeyde koskoca bir topluma nasıl
32:54
uyarlayabiliriz? Yani platon anlıyor ki mağaradan
32:57
tek bir mahkumun kaçıp aydınlanması yetmiyor.
33:00
O aşkın o kusursuz idealar dünyasındaki adalet ve düzen
33:05
modelini yeryüzünde etten, kemikten insanlar arasında adeta
33:10
biz simülasyon gibi yeniden inşa etmek gerekiyor.
33:15
Platon'un devlet yani politea eseri aslında sadece bir siyaset
33:21
felsefesi kitabı değil, idealar dünyasındaki o mükemmel
33:24
sarsılmaz kozmik düzeni, yeryüzünün çamurlu zeminininde
33:29
simüle etme çabasıdır. Dostlar, Atina demokrasisinin
33:32
liyakatsiz ellerden nasıl bir linç mekanizmasına dönüştüğünü
33:37
hocası sofra tezin idamıyla en acı şekilde tecrübe etmiş birisi
33:42
platon onun için mevcut tüm yöntem.
33:45
Tümleri ister oligarşi olsun ister timokrasi ister o günkü
33:50
popülist demokrasi doğuştan defoludur.
33:53
Yani yapısal olarak kriz üretmeye mahkum insanlığın bu
33:58
kaostan kurtulmasının tek bir yolu var.
34:00
Devleti, tesadüflere veya çoğunluğun anlık çığlıklarına
34:04
değil, evrensel, rasyonel ilkelere göre çalışan devasa bir
34:09
makine gibi sıfırdan tasarlamak. Bu yüzden devlet insan ruhunun
34:14
makro ölçekte gök. Yazılmış kusursuz bir kopyası bu
34:19
toplumsal makinayı inşa ederken platon insan psikolojisini temel
34:23
alan muazzam bir üçlü yapı kuruyor.
34:25
Ona göre insan ruhu nasıl ki logos yani akıl tumos yani
34:31
cesaret, öfke ve epi tümiya denilen arzular katmanlarından
34:36
oluşuyorsa ideal devlet de tam olarak bu üç ruh halinin
34:40
toplumsal iz düşümüdür. En altta ruhunu durdurulamaz,
34:44
arzularını, yani yeme iç. Barınma ve tüketme dürtülerini
34:49
temsil eden üreticiler sınıfı yer alır.
34:51
Yani çiftçiler zanaatkarlar, tüccarlar, onların toplumsal
34:55
erdemi ölçülülük 1'de üstte ruhun tumos katmanını, yani
35:01
koruyucu gözü pek enerjiyi temsil eden koruyucular yahut
35:06
askerler sınıfı durur ki onları nerede mi de cesaret en
35:10
tepedeyse ruhun. Rasyonel parçası olan logosu,
35:14
yani bilyeliği temsil eden yöneticiler oluşturuyor.
35:17
Bu üç sınıf hani o eski saat mekanizmaları vardır ya böyle
35:20
dişlilerin birbirine tam oturması gibi herkes kendi
35:24
fıtratına uygun işi yaptığında toplumsal adalet kendiliğinden
35:28
hasıl oluyor. Buradaki mantığı modern
35:30
sosyolojideki fonksiyonel teoriyle ya da sibernetle
35:34
aslında çok rahat eşleştirebiliriz.
35:37
Dostlar, sibernette bir sistemin hayatta kalması, her 6 bileşenin
35:41
kendine tanımlanan algoritmayı kusursuz çalıştırmasına bağlı
35:46
plato'nun devletinde dikey bir hareketlilik, yani sınıflar
35:49
arası geçiş neredeyse imkansız. Herkes kendi fabrikasyon
35:53
ayarlarına sadık kalmak zorunda. Eğer bir üretici içindeki o
35:57
bitmek bilmeyen para kazanma arzusuyla yön.
36:00
Kalkarsa ya da bir asker devletin tepesine geçip
36:03
militarist bir diktatörlük kurarsa sistem çöker gıc verir.
36:08
Günümüz kurumsal şirketlerindeki o herkes abi en iyi bildiği
36:12
uzmanlık alanında kalsın mantığının insan kaynakları
36:15
optimizasyonunun en katı en radikal ve hani tabiri caizse de
36:20
en tavizsiz atası tam olarak bu model.
36:24
Gelelim bu sistemin en meşhur felsefe dünyasının yüzyıllardır
36:28
fırtına koparan bir figürü var. Filozof kral figürüne platon
36:32
meşhur metinde net konuşuyor. Abi filozoflar kral olmadıkça ya
36:37
da krallar filozof felsefesiyle kuşanmadıkça diyor.
36:40
Devletlerin ve insanlığın ne çilesi biter ne derdi biter.
36:45
Peki kimdir bu filozof? Kral bizim bugün anladığımız
36:48
anlamda fil dişi kulesine çekilip sadece.
36:52
Soyut teoriler kasan böyle hayattan kopuk bir entelektüel
36:56
değildir, kesinlikle değildir. O az önce bahsettiğimiz o
36:59
mağaradan kaçmayı başarmış. Odik ve engebeli yollardan
37:03
yukarı çıkıp güneşi yani iyi ideasını bizzat görmüş
37:08
epistemeye ulaşmış. O aydınlanmış mahkum, adaletin
37:12
ve doğrunun ne olduğunu bizzat kaynağından bildiği için
37:16
yeryüzünde gücü eline aldığında bunu kendi kişisel çıkarları,
37:20
egosu veya popülist vaatleri için değil, mutlak rasyonel,
37:24
doğruyu uygulamak için kullanacaktır.
37:27
Tabii bu yöneticileri seçmek ve yetiştirmek.
37:29
Pilaton için tam bir elitizm ve ekstrem bir meritokrasi, yani
37:33
liyakat sınavı abi. Bu adamlar öyle aristokrat
37:36
aileden doğdu diye küt diye de tahta oturtamazlar.
37:40
Çocukluktan itibaren inanılmaz sıkı bir eğitimden geçmeli.
37:43
Bu filozof, krallar, matematik, geometri, müzik en nihayetinde
37:48
diyalektik 50 yaşına gelene kadar hem entelektüel hem de
37:52
pratik askeri ve idari sınavlardan geçerler ve sıkı
37:56
durun abi bu filozof kralların ve koruyucuların öz.
38:00
Mülkiyet hakkı yoktur, evleri, barkları, paraları, pulları
38:04
olamaz. Ortak barınaklarda Yaşar, ortak
38:07
yemek yerler hani derler ya tek bir dikili taşları bile yoktur.
38:11
Hatta aile kurmaları bile yasaktır.
38:14
O dikili taşlar tabii ki fikirsel olarak var, dikili taş
38:18
yoktur dediğime bakmayın şimdi aile kurmaları yasaktır dedim
38:22
ama. Şöyle de bir şey var var,
38:24
aileleri, eşleri ve çocukları ortak niye biliyor musunuz?
38:27
Çünkü platon rasyonel bir otoriteyle biliyor ki bir
38:31
yöneticinin cüzdanıyla devletin kasası, kendi çocuğuyla halkın
38:35
çocuğu arasında bir bağ kurulduğu an uliyakat biter.
38:39
Yerine nepotizm ve yolsuzluk gelir.
38:42
Adam yöneticinin rüşvete veya torpile tenezzül etme ihtimalini
38:46
biyolojik olarak sıfırlamak istemiştir.
38:49
Bu katı oldukça mülkiyetsiz ve tamamen rasyonel.
38:53
Tüm modelini modern bilim kurgu sinemasına mesela the matrix ya
38:57
da günümüzün o popüler yapay zeka tartışmalarıyla
39:00
bağlayabiliriz. Zaten platon matrix'e çok
39:03
bağlantılıdır. Bugün silikon vadisi'nde bazı
39:06
radikal fütüristler neyi tartışıyor insan?
39:09
Yöneticiler bencil duygusal rüşvet yer hata yapar, devleti
39:13
ve ekonomiyi tamamen tarafsız, kişisel çıkarı olmayan
39:17
duygulardan arınmış büyük bir yapay zeka.
39:20
Algoritması yönetsin diyorlar işte.
39:23
Platon'un filozof kral projesi aslında insan etinden yapılmış
39:27
bir yapay zeka simülasyonu, kişisel hayatı, ailesi, malı
39:31
mülkü, duygusal zaafları olmayan, sadece saf veriyle yani
39:36
idealarla hareket eden bir yönetim aracı kulağı son derece
39:39
adil geliyor değil mi? Ama aynı zamanda insan doğasını
39:43
tamamen hiçe sayan dehşet verici derecede distopik ve totaliter
39:48
bir tarafı da var işte bu totaliter.
39:51
Rasyonelliğin en sert tokat gibi patladığı yer platon'un
39:54
sanatçıları ve şairleri ideal devletten kapı dışarı etmesi,
39:58
yani 10 meşhur sansür mekanizması, yani ilk duyunca ya
40:03
koca filozof koskoca platon nasıl sanata düşman olur diye
40:07
bir afallıyoruz ama adamın derdi estetik değil abi tamamen
40:11
epistemoloji ve ontolojiyle ilgili son derece rasyonel bir
40:15
hesaba dayanan bir şey. Platon'un sanat teorisinin
40:19
merkezinde mimesis var. Taklit kavramı hatırlayın zaten
40:23
içinde yaşadığımız bu fiziksel dünya idealar dünyasının kusurlu
40:27
bir takliti, bir gölgesi değil miydi e şimdi bir ressam
40:30
karşısına bir sandalye alıp onun resmini çizdiğinde ne yapmış
40:34
oluyor? Taklit olan fiziksel nesnenin
40:36
bir daha taklitini üretmiş oluyor.
40:38
Yani gerçeğin kopyasının kopyasının kopyası pilaton'un
40:42
gözünde sanatçı insanı hakikate yaklaştırmak bir yana, onu
40:46
hakikatten iki kat daha uzaklaştıran mağaranın duvarına
40:50
bir gölge daha ek. Illüzyonist ya ben burada şunu
40:54
düşünüyorum, aslında platon bence bir resme baktığında ya da
40:58
bir kabartmaya, bir şeye baktığında bence hoşuma
41:01
gidiyordur, beğeniyordur da sırf abi şimdi boşu boşuna bu sistemi
41:05
kurmuş olmayalım. Yani bir yamuk görmesinler diye.
41:08
Bence sanatçı düşmanı gibi de davranmış olabilir.
41:11
Artık bilemiyorum tabii mesele sadece bu ontolojik uzaklıkta
41:15
değil dostlar, yani işin içinde 1'de toplumsal ve psikolojik
41:19
manipülasyon boyutu var. O dönemin atina'sında şairler,
41:23
özellikle homeros toplumun ahlak ve eğitim kollarını belirleyen
41:26
en büyük otoritelerdi. Yani tabiri caizse toplumun
41:30
zihinsel tarlasını bu adamlar sürüyordu.
41:33
Tıpkı bugünün hollywood'u büyük medya kuruluşları ya da sosyal
41:37
medya fenomencikleri gibi şairler çok önemli insanlardı.
41:42
Platon bakıyor ki bu şairler destanlarında tanrıları ağlarken
41:46
sızlarken birbirlerini aldatırken öfke krizlerine
41:49
girerken anlatıyor ya da tiyatrolar.
41:51
Oyuncular öyle ajitasyonlar yapıyor ki izleyici rasyonel
41:55
aklını kaybedip duygusal bir hisleri krizine giriyor.
41:59
Ideal devletin o çelik gibi iradeli, rasyonel koruyucuları
42:03
ve yöneticileri bu hikayeleri dinleyerek büyürse ne olur?
42:07
Ruhlarındaki o akıl katmanı çöker yerini kontrolsüz arzular
42:12
ve duygusal zayıflıklar alır. Platon diyor ki duygu dünyasını
42:17
manipüle eden insanı rasyonel zeminden koparan bu tarz
42:21
kontrolsüz. Medyanın bir propaganda
42:24
aygıtının ideal bir düzende yeri olamaz.
42:28
Sanat ancak ve ancak devletin süzgecinden geçip topluma, ahlak
42:32
ve rasyonellik aşıladığı müddetçe yani bir eğitim aracı
42:36
olduğu sürece meşrudur. Gerisi diyor.
42:38
Tamamen yıkıcı bir gürültüdür ama bunu unutmayalım dostlar
42:42
platon kendi o muazzam yöneticilik planında.
42:48
Sanatın işlevsiz ve tam tersi daha da böyle.
42:51
O kusursuz işleyen sistemi baltalayan bir şey olacağını
42:54
söylüyor. Yani bugünün karmaşık devlet
42:57
yönetimlerindeki gibi sanatı sansürlemek değil.
43:00
Bu adam bir ütopya kuruyor. Belki hiç gerçekleşmeyecek bir
43:04
ütopya oradaki sanatı geçersiz kılıyor.
43:07
Platon'un da yani benim çok aklanmama ihtiyacı varmış gibi
43:10
onu da akladık. Devam edelim günümüz dünyasına
43:13
yine şöyle bir kısacık dönelim, bizi algoritmalar yönlendiriyor.
43:18
Çok sık söylüyorum. Bunu çok sıkı bir köprü
43:21
kuracağım. Burada bugün dijital
43:23
platformların algoritmaları, platon'un korktuğu şeyi
43:26
yapıyorlar. Rasyonel aklımıza değil, yani
43:29
logosumuza değil abi tumosumuza, epi tümiyamıza, öfkemize,
43:34
şehvetimize en ilkel dürtülerimize oynuyorlar.
43:37
Bir video ne kadar çok acıtasyon içeriyorsa ne kadar çok taklit
43:41
ve illüzyon barındırıyorsa o kadar çok izleniyor.
43:44
Bizi gerçeklikten koparıp o dijital mağaranın duvarına daha
43:48
da çok. Veriliyor platon'un şairleri
43:51
sürgün etme fikri bugün sansür olarak adlandırılıp burun
43:55
kıvırdığımız şey aslında adamın vizyonunda toplumsal akıl
43:59
sağlığını korumaya yönelik oldukça radikal bir antivirüs
44:03
programı. Tabii ki bu durum bireysel
44:05
özgürlükleri tamamen yok eden han derler ya kaş yaparken göz
44:09
çıkaran cinsten. Böyle kötücü bir toplum
44:12
mühendisliğidir. O da ayrı bir tartışma konusu.
44:15
Platon'un tüm bu kusursuz. Tavizsiz ve adeta bir saat gibi
44:20
tıkır tıkır işleyen ideal toplum inşası projesi kağıt üzerinde
44:24
muazzam bir rasyonel mimari sunuyor sunmasına ama insan
44:28
etten kemikten en önemlisi öngörüleme hatalardan oluşan
44:32
kaotik bir varlık abi. Siz yeryüzüne ne kadar kusursuz
44:36
bir simülasyon kurarsanız kurun o mağarının dışındaki aşkın
44:40
ışığı o saf güneşi bizzat görmüş olan aydınlanmış ruhun.
44:45
Dönüp de o karanlık delikteki insanları ikna etmesi, onları bu
44:50
kusursuz düzene inanmaya zorlaması, dünyanın en trajik ve
44:55
en tehlikeli misyonu ve tarih bize gösteriyor ki, cehaletin
44:59
konforuna sığınmış bir topluma hakikati anlatmaya kalktığınızda
45:03
mağaranın karanlığı o ışığı kolay kolay kabul etmez.
45:07
Aksine onu yutmak için dişlerini biler işte o trajik geri dönüş
45:12
felsefe tarihinin en büyük dramının ve.
45:15
Anlamda platon'un o sarsılmaz mirasının doğuşunu da
45:19
beraberinde getiriyor. Şimdi o şoku bir hayal edin
45:22
dostlar, eski tanıdık hapishanesine geri adım atan,
45:25
aydınlanmış adamın yaşadığı fiziksel bilişsel şoku, güneşin
45:29
göz kamaştırıcı saf ışığına alışmış olan gözler, mağaranın
45:33
zifiri karanlığına tekrar girdiğinde afallıyor.
45:36
Adam gözleri karanlığa böyle intibak edene kadar geçici bir
45:40
körlük yaşıyor, önünü göremiyor, basamakları şaşırıyor, duvardaki
45:44
gölgeleri seçmeye. Ki arkadaşları gibi o
45:47
karartıların ne olduğunu küt diye tahmin etmeye
45:50
başladığındaysa çuvallıyor. Aşağıdakiler ona bakıyor ve
45:53
gülüyorlar, yoruldun diyorlar. O dik yokuşu tırmandın ana oldu
45:56
yani gözlerini bozup gelmişsin. Yukarısı senin aklını almış
46:01
diyerek onunla dalga geçerli statüko kendi cehaletini korumak
46:06
için aşkın olanı o felsefi uyanışı anında delilikle veya
46:11
beceriksizlikle itham eder. Buradaki sosyopsikolojik direnç
46:15
mekanizması muazzam abi. Sosyal psikolojide grupting
46:19
denen bir bela var. Grup düşüncesi bir topluluk.
46:22
Uzun süre aynı yanılsamamayı paylaştığında o yanılsama artık
46:26
grubun varoluşsal kimliği haline geliyor.
46:28
Platon Metin de çok keskin, hani tabiri caizse kan donduran bir
46:34
uyarı yapıyor. Eğer bu adam aşağıdakileri
46:36
zincirlerinden kurtarmak ve zorla yukarı çıkarmak için hamle
46:40
yapmaya kalkarsa ellerinden gelse o adamı oracıkta yakalayıp
46:45
öldürürler. Çünkü mağara sakin.
46:47
Için özgürlük bir kurtuluş değil, güvenli evrenlerinin tüm
46:51
o konforlu yalanlarının yok edilmesi demektir.
46:54
Insan rasyoneli, anlamlandıramadığı aşkın bir
46:57
gerçekliktense ne yapıyor? Abi ezberlediği ve yönetebildiği
47:01
bir illüzyonu her zaman tercih ediyor.
47:04
Bunlar çok tanıdık gelen şeyler değil mi sizlere işte bu sahne
47:08
platon'un felsefi bir kurgu olsun diye böyle masa başında
47:11
uydurduğu edebi bir fantezi değildir.
47:14
Dostlar kesinlikle değil, bu kelimenin tam anlamıyla.
47:18
Böyle yaşanmış felsefe tarihinin en büyük turu crime vakası.
47:23
Platon bu satırları kaleme alırken gözünün önünde tek bir
47:27
sahne var. Hocası sokratezin mimesis ve
47:30
doksa çukuruna batmış Atina halkı tarafından katledilmesi
47:34
milattan önce 399 yılında atina'nın o çok övündüğü
47:37
demokratik mahkemesinde 501 vatandaştan oluşan jüri, pazar
47:41
yerinde insanları sorgulayarak zincirlerini kırmaya çalışan bu
47:44
çıplak. Yaşlı adamı baldıran zehriyle
47:51
ölüme mahkum ediyor. Bir önceki bölümde anlattım,
47:54
sokrates mağaraya dönmüştü insanlara gölgelerin yalan
47:58
olduğunu söylüyordu ve mağara halkı tam da platon'un öngördüğü
48:02
gibi onu öldürdü. Bunun gibi zi milyon tane ölüm
48:06
var abi. Yani birilerini aydınlatmaya
48:08
çalışan insanların kellesinin alındığı bir önceki sokratez
48:13
bölümünde zaten bu savunma kısmını mahkeme kısmını, ölüm
48:17
anlarını detaylıca işledik. Plat.
48:19
Dönelim bu trajik ölüm platon'un zihninde geri dönülmez bir
48:23
kırılma yaratıyor. Siyasetin mevcut mekanizmalarla
48:26
düzeltilemeyeceğini, devletin tepeden tırnağa epistemik bir
48:30
metamorfoz geçirmesi gerektiğini anlıyor ve akademiyi yani
48:35
akademiyi kuruyor. Burası sadece gençlerin
48:38
toplandığı bir okulda değil, insan ruhunun unuttuğu ideaları,
48:42
geometriyi, astronomiyi saf rasyonel aklı kullanarak yeniden
48:47
anımsayacağı bir sığınak, bir nevi mağaradan çıkış tüneli abi
48:52
akademi platon'un ölümünden sonra da asırlarca ayakta
48:55
kalıyor. Tam olarak milattan sonra 529
48:58
yılında imparator jüstinyen tarafından kapatılıyor.
49:00
Abi 900 yıl. Ayakta kalmış.
49:05
Batı düşüncesinin entelektüel laboratuvarı ingiliz matematikçi
49:10
ve filozof var. Elfret northwhited diye bir adam
49:14
duymuşsunuzdur abi, bunun meşhur felsefe dünyasına bir modtu
49:18
haline gelmiş sözü var. Tüm Avrupa felsefe geleneği
49:21
pilaton'a düşülmüş bir dizi dipnottan ibarettir diyor.
49:26
Neden biliyor musunuz? Çünkü bugün tartıştığımız hukuk,
49:29
adalet, devlet yapısı, bilgi teorisi, hatta ne bileyim
49:33
kuantum fiziğindeki o soyut matema.
49:36
Formüllerin gerçekliği tartışması bile hâlâ pilaton'un
49:40
açtığı o mağaranın kapısında dönüp duruyor.
49:44
Peki gelelim bugüne bugün yapay zekayla üretilmiş videolar
49:48
ınstagram filtreleriyle kusursuzlaştırılmış sahte
49:51
hayatlar ve manipüle edilmiş haber akışları var.
49:54
Platon'un bahsettiği o duvardaki gölgelerin ta kendisi bunlar
49:58
dostlar biz o dijital karartılara bakarak dünyayı
50:02
anladığımızı sanıyoruz. Bir sosyal medya trendi üzerine
50:05
binlerce insan günlerce kav. Diyor, birbirini dinçliyor.
50:08
Tıpkı mağaradaki mahkumların hangi gölge daha önce geçecek
50:13
diye iddiaya girmesi birbirlerine yapay unvanlar
50:16
vermesi gibi içinde yaşadığımız bu çağı rasyonel bilginin yani
50:20
epistemenin tamamen değersizleştiği, herkesin kendi
50:24
öznel sanasının doksasını mutlak gerçeklik diye haykırdı.
50:28
Devasa bir post turut. Hakikat sonrası panayıra
50:33
dönüşüyor. Burada tabii ki bu kadar
50:36
simülasyon kelimesinden. Etmişken jan bodriyardan
50:40
bahsetmemek olmaz. O sarsıcı simülasyon ve
50:44
simülalar teorisiyle aslında güzel bir köprü kurabiliriz.
50:48
Jean bodyar der ki, modern toplumda artık gerçeğin kendisi
50:52
yok olmuştur. Onun yerini işaretler, kopyalar,
50:55
simülasyonlar almıştır. Yani biz artık o kadar çok
50:58
gölgeye maruz kalıyoruz ki, mağaranın dışındaki o orijinal
51:02
nesneyi o asıl ideayı tamamen unuttuk.
51:06
Kopyanın kopyası bizim için yeni gerçek.
51:08
Yani hiper gerçeklik haline geldi.
51:11
Bir doğa belgeseli izlerken hissettiğimiz yapay tahmin
51:14
gerçek bir ormanda yürümenin önüne geçiyorsa platon'un
51:18
mimesiz kabusu dijital evrende et ve kemiğe bürünmüş demektir.
51:22
Bugün modern dünyada mağaranın dışına çıkmaya yeltenen hani o
51:26
algoritmik yankı odalarından ekoambers'tan çıkmaya çalışan
51:32
kafasını uzatan birisi ya beyler, hanımlar bu
51:35
tartıştığınız şeyler koca bir illüzyon meselenin özü.
51:39
Ve rasyonel arka planı bambaşka diyen adama ne oluyor dersiniz?
51:43
Anında İptal kültürü abi Cansel culture o modern linç
51:48
mekanizması hemen devreye giriyor.
51:50
Dijital mağaranın sakinleri kendi konforlu öfkelerini o
51:54
yapay kutuplaşmalarını bozmaya çalışan aydınlanmış zihni anında
51:59
afaroz ediyor. Itibar suikastına uğratıyor.
52:02
Metot değişiyor ama kabile refleksi aynı mağara kendi
52:06
karanlığına meydan okuyan ışığı hâlâ yutmak istiyor.
52:09
O halde ne yapacağız abi? Bu dijital determiniizmin bu
52:13
elektrok kimyasal simülasyonun içinde o kusursuz idea kavramını
52:18
o sarsılmaz epistemeyi arayacağız ama nasıl o ekranları
52:22
tamamen kırıp atmak gibi çocuksu bir neolidizm yani teknoloji
52:27
düşmanlığı değil, kesinlikle çözüm rasyonel aklına o çelikten
52:31
iradesini kuşanacağız. Zihnimize akan o duygusal
52:35
verileri. Derin bir entelektüel şüphecilik
52:37
süzgecinden geçireceğiz. Bilgiye ulaşmanın o dikengebeli
52:42
ve can yakan yokuşunu göze alacağız.
52:45
Abi popap reklamların anlık dopamin döngülerinin ötesindeki
52:49
o zamansız doğruları ya da yalan bilimi aramaktan vazgeçeceğiz.
52:54
Mağarada olduğunun farkına varmak, dışarı çıkmanın ilk ve
52:59
en hayati adımıdır. Ahanda bu da benim sözüm. 100
53:03
gün 25 saatin bu bölümünün de sonuna geldik.
53:05
Yol arkadaşlarım platon'un 2400 yıl önce karanlık bir mağara
53:09
duvarına düşürdüğü o gölgeler, bugün cebimizdeki ekranlarda
53:11
hala oynaşmaya devam ediyorlar. Tercih her zaman olduğu gibi
53:17
yine sizin ya o konforlu karanlıkta kalıp duvardaki
53:19
karartılara isimler takacağız. Ya da o can yakan göz
53:24
kamaştırıcı ışığa doğru ilk adımı atacağız, başka yolu yok,
53:28
programı takip etmeyi, bildirimleri açmayı ve bu fel.
53:33
Yürüyüşü dostlarınızla paylaşmayı unutmayın.
53:36
Bir sonraki bölümde artık zaman mekan bizi nereye götürürse
53:40
orada görüşmek üzere kendinize çok iyi bakın.
53:44
Rasyonel kalın.