Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Sztuka okresu Edo: kulturalny renesans Japonii

Transcript

Sztuka okresu Edo: kulturalny renesans Japonii · Art Perspective – podcast o sztuce

0:01
SPEAKER_00: Kiedy miałem 5 lat, zaczynałem rysować.
0:05
SPEAKER_00: W wieku 50 dopiero coś zrozumiałem,
0:09
SPEAKER_00: ale dopiero gdy skończę 110 lat,
0:13
SPEAKER_00: każde moje pociągnięcie pędzla będzie żywe.
0:17
SPEAKER_00: Tak powiedział Hokusai.
0:20
SPEAKER_00: Mam na imię Dorota Szarnowska, to jest Art Perspective.
0:23
Podcast o sztuce,
0:25
jej kontekstach i tym,
0:27
co zostaje,
0:28
kiedy obraz znika z pola widzenia.
0:32
SPEAKER_00: A teraz wyobraź sobie słońce powoli wschodzi nad rzeką Sumida.
0:39
SPEAKER_00: W porannej mgle majaczy sylwetka Fujii.
0:43
SPEAKER_00: W drewnianej pracowni,
0:45
SPEAKER_00: gdzie pachnie tuszem i ryżowym klejem,
0:48
SPEAKER_00: siedzi starzec pochylony nad papierem.
0:52
SPEAKER_00: Ma 83 lata, ale mówi, że wciąż jest tylko uczniem.
0:59
SPEAKER_00: Dlaczego więc to właśnie jego sztuka stała się wieczna,
1:03
SPEAKER_00: choć w jego epoce uważana ją za coś ulotnego,
1:07
SPEAKER_00: jak światło zachodzącego słońca odbijające się w wodzie?
1:12
SPEAKER_00: Jest rok 1920.
1:15
SPEAKER_00: Edo, dzisiejsze Tokio, pulsuje życie.
1:20
SPEAKER_00: To nie feudalna wieś, ale metropolia z ponad milionem mieszkańców.
1:27
SPEAKER_00: W wąskich uliczkach drewnianych domów kupcy sprzedają jedwabie.
1:32
SPEAKER_00: Aktorzy kabuki ćwiczą gesty, a gejsze uczą się grać na shamisenie.
1:38
SPEAKER_00: Powietrze pachnie lakierem, ryżem i kadzidłem.
1:44
SPEAKER_00: Tysiące lampionów rozświetlają nocne dzielnice rozrywki Yoshivara.
1:50
SPEAKER_00: Ale to miasto nie jest wolne.
1:54
SPEAKER_00: Japonia jest zamknięta, dosłownie.
1:57
SPEAKER_00: Sakoku, czyli polityka izolacji, nie pozwala Japończykom opuszczać wysp.
2:05
SPEAKER_00: Obcokrajowcy?
2:06
SPEAKER_00: Jedynie Holendrzy i to tylko na wyspie handlowej w Nagasaki.
2:12
SPEAKER_00: I mimo tej ciasnej klatki wewnątrz kraju rozkwita świat sztuki.
2:18
SPEAKER_00: Żywy, odważny, zmysłowy.
2:21
SPEAKER_00: To świat ukiyo,
2:24
SPEAKER_00: świata ulotnego w cudzysłowie,
2:26
SPEAKER_00: pełnego kurtyzan,
2:28
SPEAKER_00: aktorów i pejzaży,
2:30
SPEAKER_00: które mają na chwilę porwać z szarej codzienności.
2:35
SPEAKER_00: Tak jak drzeworyt, tania masowo produkowana forma grafiki.
2:40
SPEAKER_00: Obrazek do powieszenia nad łóżkiem jak plakat dzisiaj.
2:45
SPEAKER_00: Ale w tej efemerycznej sztuce rodzi się geniusz.
2:50
SPEAKER_00: Hokusai, Hiroshige, Utamaru.
2:54
SPEAKER_00: Artyści, których nazwiska dziś brzmią jak ikony.
2:59
SPEAKER_00: Wtedy walczyli o każdy grosz i odrobinę rozpoznawalności.
3:05
SPEAKER_00: Jak myślicie,
3:06
SPEAKER_00: dlaczego sztuka,
3:07
SPEAKER_00: którą wtedy traktowano jak gazetkę ilustrowaną,
3:11
SPEAKER_00: dziś trafia do sal muzealnych na całym świecie?
3:15
Czy Ukiyo-e było tylko ładnym obrazkiem,
3:20
czy też ukrytą krytyką społeczeństwa?
3:23
Czy Edo tworzyło sztukę ucieczki,
3:26
czy może było jej ucieczką samą w sobie?
3:31
SPEAKER_00: Katsushika Hokusai urodził się w 1760 roku w rodzinie rzemieślniczej.
3:39
SPEAKER_00: Już jako dziecko rysował obsesyjnie.
3:43
SPEAKER_00: Zmienił nazwisko ponad 30 razy.
3:46
SPEAKER_00: Zmieniał styl tak często jak zmieniał dzielnicę.
3:51
SPEAKER_00: Mawiał, każdy dzień bez rysowania to dzień stracony.
3:55
Żył w ubóstwie,
3:57
nieustannie przeprowadzał się,
3:59
często wyrzucany za niepłacenie czynszu.
4:03
SPEAKER_00: Nie był typem poetyckiego samotnika.
4:07
SPEAKER_00: Był uparty, nieokrzesany.
4:10
SPEAKER_00: Zdarzało się, że pracował tygodniami bez snu.
4:14
SPEAKER_00: Mawiał, że nie tworzy dla ludzi, lecz dla bogów.
4:18
A jednak jego obrazy są do dziś jednymi z najbardziej
4:22
rozpoznawalnych na świecie.
4:25
Wielka fala w Kanagawie,
4:28
na pewno wszyscy ją kojarzycie,
4:32
drzeworyt z serii 36 widoków w Fuji.
4:37
To ikona,
4:38
ale czy wiesz,
4:39
że Hokusai nienawidził jej komercjalnego sukcesu?
4:44
Dla niego to była tylko jedna z prób,
4:48
jedno podejście do nieskończonej doskonałości.
4:52
SPEAKER_00: W tle jego córka, Katsushika Oi.
4:56
SPEAKER_00: Niezwykła, niedoceniona artystka.
5:00
SPEAKER_00: Przez lata pracowała z ojcem, retuszując jego dzieła, tworząc własne.
5:05
SPEAKER_00: Po jego śmierci zniknęła z historii.
5:09
Dziś wiem,
5:09
że wiele przypisywanych Hokusaiowi prac mogło wyjść spod jej
5:14
właśnie ręki.
5:17
SPEAKER_00: Ukiyo-e to znaczy obrazy ulotnego świata.
5:22
SPEAKER_00: Ale co właściwie przedstawiały?
5:24
SPEAKER_00: Wyobraź sobie ulicę rozświetloną lampionami.
5:28
Aktora kabuki z twarzą wymalowaną jak maska lub kurtyzanę
5:33
spoglądającą przez parawan.
5:37
SPEAKER_00: Jej spojrzenie prześlizguje się poza papier.
5:41
SPEAKER_00: Te obrazy były jak Instagram swojej epoki.
5:44
SPEAKER_00: Przedstawiały piękno, modę, skandale, ale i coś więcej.
5:51
SPEAKER_00: UQE było oknami do świata,
5:55
SPEAKER_00: którego nie widziała większość społeczeństwa,
5:58
SPEAKER_00: teatrów,
5:59
SPEAKER_00: dzielnic rozrywki,
6:01
SPEAKER_00: prywatnych chwil bogatych kupców.
6:04
SPEAKER_00: Często przedstawiały też pejzaże,
6:07
SPEAKER_00: jak u Hiroshige,
6:09
SPEAKER_00: gdzie deszcz w Shono pada niemal słyszalnie,
6:13
SPEAKER_00: cieniutkimi kreskami tuszu.
6:16
SPEAKER_00: Hokusai mawiał, każda kropla tuszu powinna mieć wagę góry.
6:23
SPEAKER_00: W Ukyo-e ta linia właśnie, nie cień,
6:27
SPEAKER_00: Budowała emocje.
6:29
Kolory intensywne,
6:32
ale płaskie miały przyciągać wzrok,
6:35
nie zamknąć go w przestrzeni.
6:37
SPEAKER_00: To sztuka, która zbliża się do plakatu, ale nie przestaje być poezją.
6:44
SPEAKER_00: Ale Edo to nie tylko estetyka, to również polityka.
6:49
Szogunat Tokugawa wymyślił sprytny sposób na kontrolę daimo,
6:54
czyli możnowładców prowincji.
6:57
Każdy z nich musiał co roku podróżować do Edo,
7:01
zostawiając rodzinę jako zakładników.
7:05
SPEAKER_00: Nazywało się to Sankin Kotai, dosłownie nieprzemienne obowiązki.
7:12
SPEAKER_00: Ten system, choć opresyjny, stworzył coś niezwykłego.
7:17
Potężny impuls dla kultury podróży,
7:20
rozwoju dróg,
7:21
gospodarek lokalnych i stuki.
7:25
Na trasach tych pielgrzymek pojawiały się stacje,
7:28
zajezdnie,
7:29
świątynie,
7:30
zajazdy.
7:32
SPEAKER_00: Hiroshige malował je w serii 53 stacje Tokaido.
7:37
SPEAKER_00: Drzeworyty to tak naprawdę były takie pocztówki,
7:41
SPEAKER_00: a może raczej jak nostalgia sprzed czasów fotografii.
7:45
SPEAKER_00: Kupowano je masowo, kolekcjonowano, wymieniano.
7:49
SPEAKER_00: Sztuka stała się towarem, ale nie tanim, bo papier był ręcznie czerpany.
7:56
SPEAKER_00: Barwniki naturalne, często importowane, jak błękit pruski.
8:03
Każdy drzeworyt to efekt współpracy rysownika,
8:07
rytownika i drukarza trzyosobowej orkiestry.
8:12
W archiwach cesarskich odkryto UKIOE z wyraźnym odciskiem
8:17
palca,
8:18
rytownika.
8:19
Zostawił ślad na krawędzi matrycy,
8:22
być może przez przypadek,
8:24
a może jako cichy podpis?
8:26
Niektórzy drukarze nosili paznokcie lewej dłoni dłuższe,
8:30
nie ze stylu,
8:31
ale z potrzeby.
8:32
Służyły im jako narzędzie,
8:34
precyzyjnie dociągali papier do mokrej matrycy,
8:38
unikając smug.
8:41
SPEAKER_00: Jednak nie wszystko mogło trafić pod...
8:43
SPEAKER_00: prasę drukarską.
8:45
SPEAKER_00: Władze Edo bały się jednego, chaosu.
8:49
SPEAKER_00: Cenzura była wszechobecna,
8:52
SPEAKER_00: zakazano przedstawiania polityki,
8:54
SPEAKER_00: krytyki szogunatu,
8:56
SPEAKER_00: a nawet za dużo realizmu w ukazywaniu klas wyższych.
9:01
SPEAKER_00: A mimo to artyści potrafili się wymknąć.
9:05
SPEAKER_00: Wystarczyło, że zmienili kontekst.
9:08
SPEAKER_00: Zamiast polityka, aktor.
9:11
SPEAKER_00: Zamiast skandalu, scena z teatru.
9:14
SPEAKER_00: Pod płaszczykiem rozrywki ukryta aluzja.
9:18
SPEAKER_00: I była jeszcze szunga, czyli obrazy wiosny.
9:24
Erotyczna odmiana ukiyo-e dla wielu dziś zaskakująco śmiała,
9:30
a wtedy całkiem powszechna.
9:32
Kupowano je jak kalizmany,
9:34
instrukcje małżeńskie,
9:35
a nawet prezenty weselne.
9:38
SPEAKER_00: Nawet Hokusai malował shungi.
9:40
W jednej z najbardziej znanych kobieta unosi się w ekstazie w
9:44
objęciach ośmiornic.
9:46
SPEAKER_00: Czy to pornografia,
9:48
SPEAKER_00: czy mit,
9:49
SPEAKER_00: a może tylko japoński sposób mówienia o cielesności,
9:53
SPEAKER_00: z humorem,
9:54
SPEAKER_00: bez wstydu?
9:56
Choć dominującą narrację tworzyli mężczyźni,
10:01
kobiety w epoce Edo nie były jedynie muzą.
10:05
SPEAKER_00: Katsushika Oi,
10:06
SPEAKER_00: córka Hokusai,
10:07
SPEAKER_00: którą wcześniej wspomniałam,
10:09
SPEAKER_00: to przykład geniuszu ukrytego w cieniu.
10:12
SPEAKER_00: Mówiła, gdybym była mężczyzną, moje obrazy nosiłby cesarz.
10:18
SPEAKER_00: Ale też kobiety były największymi konsumentkami sztuki.
10:24
SPEAKER_00: W dzielnicach rozrywki wybierały drzeworyty,
10:27
SPEAKER_00: oglądały przedstawienia kabuki,
10:30
SPEAKER_00: czytały ilustrowane romanse.
10:33
SPEAKER_00: Moda, stylu bioru, sztuka wyrazu, wszystko to, co zaklęte w ukio-e.
10:40
SPEAKER_00: Kobiety też były tematem, nie jako ideał, lecz jako konkret.
10:44
SPEAKER_00: Z gestem, spojrzeniem, chwilą.
10:47
U Utamaro spojrzenie kobiety z papierosem nie mówi o jej
10:51
statusie,
10:51
lecz o emocji,
10:53
napięciu.
10:54
SPEAKER_00: O tym, że zaraz wydarzy się coś, czego nie wiemy.
10:59
A teraz porozmawiamy sobie o sekretach warsztatu,
11:02
jak rodziła się sztuka Edo.
11:06
Obraz to tylko tusz i papier,
11:09
a jednak z tych dwóch rzeczy można stworzyć cały świat.
11:14
SPEAKER_00: Tak powiedział anonimowy mistrz drzeworytu,
11:18
SPEAKER_00: wyobraź sobie,
11:21
SPEAKER_00: słońce dopiero wschodzi nad kanałami Edo.
11:25
SPEAKER_00: Rytownik siedzi w półmroku z lupą przy oku.
11:29
SPEAKER_00: Przed nim deska wiśniowa.
11:31
SPEAKER_00: Twarda, ale nie za twarda.
11:34
SPEAKER_00: Idealna, z papierowej kalki przebija delikatna linia.
11:38
SPEAKER_00: To projekt artysty.
11:41
SPEAKER_00: Teraz trzeba ją wyrzeźbić,
11:43
SPEAKER_00: nie pomylić się,
11:45
SPEAKER_00: nie drgnąć,
11:46
SPEAKER_00: bo jeden błąd i całe dzieło pójdzie na marne.
11:51
SPEAKER_00: Drzeworyc japoński to sztuka zespołowa.
11:54
SPEAKER_00: Najpierw to artysta,
11:56
SPEAKER_00: rysownik tworzył obraz na specjalnym cienkim papierze,
12:00
SPEAKER_00: hanshitae,
12:02
SPEAKER_00: który następnie był przeklejany do deski,
12:06
SPEAKER_00: zwykle z wiśni,
12:07
SPEAKER_00: która nie rozwarstwia się pod dłutem.
12:11
SPEAKER_00: Rytownik, czyli horishi,
12:14
SPEAKER_00: Nie grawerował, w cudzysłowie, tylko wycinał to, czego nie ma.
12:19
SPEAKER_00: Zostawiał tylko linię.
12:21
SPEAKER_00: Działał jak cień artysty.
12:24
SPEAKER_00: Anonimowy, precyzyjny, bezbłędny.
12:28
SPEAKER_00: Ciekawostka?
12:30
Niektóre rzeźbione matryce były tak cienkie,
12:33
że pękały już po kilkuset odbitkach.
12:36
SPEAKER_00: Inne powielano do tysięcy, zamieniając je w graficzne hity.
12:42
Przez pierwsze dekady ukiyo-e było czarno-białe,
12:46
kolor owszem,
12:48
ale ręcznie malowany.
12:50
SPEAKER_00: Przełom przyszedł w połowie XVIII wieku.
12:54
SPEAKER_00: Nishiki-e,
12:54
SPEAKER_00: czyli brokatowe obrazy,
12:57
SPEAKER_00: to drzeworyty kolorowe z każdą barwą odbijaną z osobnej matrycy.
13:04
Czasem potrzebowano piętnastu,
13:07
a nawet dwudziestu bloków dla jednego obrazu.
13:12
SPEAKER_00: Równoległe odbijanie każdej warstwy jak drukarka 3D epoki Edo.
13:19
SPEAKER_00: Kolory pochodziły z natury.
13:21
SPEAKER_00: Czerwień z cynamonowca, czyli beni.
13:25
SPEAKER_00: Żółć z krokosza niebieski to hit, błękit pruski, czyli bero-aj.
13:33
SPEAKER_00: Pierwszy syntetyczny pigment importowany z Europy przez Holendrów.
13:39
To ironią epoki,
13:41
izolacji,
13:42
w zamkniętym kraju największa nowinka przyszła z zewnątrz.
13:47
SPEAKER_00: Papier nie taki jak dzisiaj.
13:50
SPEAKER_00: Washi,
13:51
SPEAKER_00: czerpany ręcznie z włókien morwy papierowej,
13:54
SPEAKER_00: był półprzedroczysty,
13:56
SPEAKER_00: miękki,
13:57
SPEAKER_00: ale wytrzymały.
13:59
SPEAKER_00: Idealnie chłonął tusz.
14:01
SPEAKER_00: W zależności od jego grubości zmieniał się efekt końcowy.
14:06
SPEAKER_00: Niektóre papiery miały dodatek proszku muszli.
14:10
SPEAKER_00: Inne były ręcznie polerowane szkłem, żeby lśniły jak jedwab.
14:16
SPEAKER_00: I tu mamy taki twist.
14:19
SPEAKER_00: Papier często kosztował więcej niż samo odbicie.
14:23
Niektóre łasi były tak cienkie,
14:26
że prześwitywały jak mgła,
14:28
ale nałożony tłuszcz nie przesiąkał.
14:31
SPEAKER_00: Do dziś nie udało się w pełni odtworzyć tej techniki.
14:36
SPEAKER_00: Każda kopia była nieco inna.
14:39
SPEAKER_00: Mówi się, że gdy rytownik miał gorszy dzień, odbitki miały więcej cienia.
14:44
SPEAKER_00: Gdy drukarz był posakę, kolory były żywsze niż przewidywał rysownik.
14:51
SPEAKER_00: Techniki specjalne, cichy luksus artystów i drukarzy.
14:58
SPEAKER_00: Artyści i drukarze kombinowali jak mogli.
15:02
Mokumi zuri,
15:03
efekt drewna na powierzchni papieru uzyskany przez przetarcie
15:08
mokrej matrycy.
15:10
Kira zuri,
15:11
czyli pyłek miki błyszczący jak brokat do przedstawiania
15:16
księżyca,
15:17
tkanin lub śniegu.
15:19
Athena,
15:20
czyli złote tłuczenia,
15:22
które tworzyły relief bez koloru,
15:24
dotykalną elegancję.
15:27
To nie tylko grafiki,
15:29
to dotyk,
15:30
światło,
15:32
faktura,
15:33
sztuka oglądania przez dłonie.
15:36
SPEAKER_00: A znowu mamy tutaj twist, czyli tak zwany druk w odwrotną stronę.
15:43
SPEAKER_00: I najdziwniejsze w tym wszystkim jest to,
15:46
SPEAKER_00: że wszystko linia,
15:48
SPEAKER_00: litery,
15:49
SPEAKER_00: kolory musiały być odwrócone w lustrzanym odbiciu.
15:53
Artysta rysował normalnie,
15:56
rytownik wycinał w odbiciu,
15:58
drukarz odbijał z powrotem.
16:01
SPEAKER_00: Jak pisać kaligrafię do tyłu i nie popełnić błędu?
16:05
SPEAKER_00: To dlatego rytownicy byli uważani za mistrzów zen,
16:11
SPEAKER_00: bo praca ich wymagała cierpliwości,
16:14
SPEAKER_00: pokory i perfekcji.
16:17
Dziś w świecie druku cyfrowego i filtrów te techniki mogą
16:21
wydawać się przestarzałe,
16:23
SPEAKER_00: ale czy na pewno?
16:25
Każdy drzeworyt ukioe był współtworzony przez trzech ludzi,
16:30
przez naturę,
16:31
przez czas.
16:32
To nie był tylko obraz,
16:35
to było rzemiosło i w tym właśnie tkwi jego sztuka.
16:40
SPEAKER_00: Epoka Edo zakończyła się w 1868 roku.
16:45
SPEAKER_00: Otworzyły się porty, przyszły pociągi, fabryki, fotografia.
16:51
SPEAKER_00: Czas się zmienił, ale obrazy pozostały.
16:56
SPEAKER_00: Pod koniec XIX wieku drzeworyty Ukioe zaczęły trafiać do Europy.
17:02
SPEAKER_00: Tanio, masowo, czasem jako papier pakunkowy.
17:06
A kiedy impresjoniści jak Monet,
17:10
Degas,
17:10
Van Gogh zobaczyli je po raz pierwszy,
17:13
byli zdumieni.
17:15
Zakrzyknęli,
17:16
to wolność,
17:18
tak mówił Gauguin,
17:19
to sposób widzenia poza perspektywą.
17:22
SPEAKER_00: Tak narodził się japonizm.
17:25
SPEAKER_00: Zachwyt nad linią, kolorem, płaskością.
17:29
SPEAKER_00: Bez ukyoe nie byłoby impresjonizmu takiego jaki znamy.
17:34
SPEAKER_00: Ale też Japonia zaczęła sama reinterpretować swoją sztukę.
17:40
Dziś Hokusai jest bohaterem memów,
17:44
wzorem na parasolkach i okładkach płyt.
17:47
ale też inspiracją dla artystów takich jak Takashi Murakami,
17:52
który tworzył ruch Superflat.
17:56
Murakami mówi,
17:57
Japonia nie ma głębi,
17:59
ma powierzchnię,
18:00
ale ta powierzchnia jest nasza.
18:03
SPEAKER_00: W jego pracach fluorestencyjne kolory, postacie anime i echo ukyo-e.
18:10
SPEAKER_00: To sztuka Edo,
18:12
SPEAKER_00: przetworzona przez popkulturę,
18:14
SPEAKER_00: przez traumę bomby atomowej,
18:16
SPEAKER_00: przez sztuczność epoki cyfrowej.
18:20
SPEAKER_00: Nawet algorytmy badają teraz drzeworyty.
18:23
SPEAKER_00: W 2024 roku opublikowano analizę 11 tysięcy UKIOE,
18:31
SPEAKER_00: Sztuczna inteligencja śledziła styl,
18:34
SPEAKER_00: motyw,
18:34
SPEAKER_00: kompozycję,
18:35
SPEAKER_00: co odkryła,
18:37
SPEAKER_00: że kreatywność malała z czasem,
18:40
SPEAKER_00: a rynek narzucał standardy,
18:42
SPEAKER_00: nawet w epoce ulotnej sztuki.
18:45
SPEAKER_00: Brzmi znajomo?
18:47
Czy sztuka Edo była naprawdę wolna,
18:50
czy raczej kontrolowana przez gust tłumu?
18:54
SPEAKER_00: Sztuka Edo to nie tylko obrazy, to gest, szept, zatrzymany czas.
19:02
SPEAKER_00: To spojrzenie kobiety z drzeworytu,
19:04
SPEAKER_00: to rytm deszczu na parawanie,
19:07
SPEAKER_00: to linia,
19:08
SPEAKER_00: która biegnie przez wieki,
19:11
SPEAKER_00: od drewnianego bloku do cyfrowego ekranu.
19:15
I kiedy dziś patrzysz na wielką falę,
19:17
możesz zapytać,
19:19
czy to tylko natura,
19:21
czy metafora?
19:23
Czy przypomnienie,
19:24
że wszystko,
19:25
co wielkie i przerażające i piękne,
19:28
przychodzi falami?
19:31
SPEAKER_00: A może to tylko drzewory?
19:33
SPEAKER_00: Nic więcej, nic mniej...
19:36
SPEAKER_00: Kiedy po raz pierwszy zobaczyłam parawan z epoki Edo,
19:39
SPEAKER_00: pomyślałam,
19:40
SPEAKER_00: jak sztuka tak pełna ciszy może być jednocześnie tak wyraźna.
19:45
SPEAKER_00: Może dlatego, że nie mówi, tylko pokazuje.
19:50
SPEAKER_00: Nie krzyczy, tylko drży.
19:53
SPEAKER_00: Dlatego zapraszam Cię, zajrzyj do muzeum.
19:57
SPEAKER_00: Jakiekolwiek muzeum masz blisko swojego domu, przyjrzyj się tym liniom.
20:03
SPEAKER_00: Poszukaj cienia.
20:04
SPEAKER_00: Znajdź w sztuce Edo swoje odbicie, bo może to nie był tylko ulotny świat.
20:10
SPEAKER_00: Może to my jesteśmy ulotni.
20:13
SPEAKER_00: Jeśli ten odcinek Cię poruszył,
20:15
SPEAKER_00: zasubskrybuj podcast tam,
20:17
SPEAKER_00: gdzie słuchasz najchętniej,
20:18
SPEAKER_00: na Spotify,
20:19
SPEAKER_00: Apple Podcasts,
20:20
SPEAKER_00: YouTube i Substack.
20:22
SPEAKER_00: A jeśli chcesz,
20:23
SPEAKER_00: możesz też zostawić recenzję albo podzielić się odcinkiem z kimś,
20:27
SPEAKER_00: kto lubi patrzeć głębiej na sztukę.
20:30
SPEAKER_00: Do usłyszenia w kolejnym odcinku.