Latest / Art Perspective – podcast o sztuce / Sandro Botticelli: renesans Medyceuszy i poezja na płótnie

Transcript

Sandro Botticelli: renesans Medyceuszy i poezja na płótnie · Art Perspective – podcast o sztuce

0:01
SPEAKER_01: Cześć, tu Dorota Szarnowska,
0:03
SPEAKER_01: a to jest Art Perspective,
0:04
SPEAKER_01: podcast o historii sztuki,
0:06
SPEAKER_01: o skandalach,
0:07
SPEAKER_01: o sprawach kryminalnych i o historiach,
0:10
SPEAKER_01: które ktoś kiedyś schował, a my je dziś wyciągamy.
0:16
SPEAKER_01: Dzisiaj Sandro Botticelli i uprzedzam od razu,
0:19
SPEAKER_01: że nie będzie to odcinek o pięknej Wenus na muszli, choć ona się w nim pojawi.
0:26
SPEAKER_01: Będzie to odcinek o człowieku,
0:29
SPEAKER_01: który Wychował się w zapachu garbarni,
0:33
SPEAKER_01: malował powieszonych ludzi na murze urzędu celnego,
0:38
SPEAKER_01: pracował dla papieża,
0:39
SPEAKER_01: który chwilę wcześniej maczał palce w morderstwie i który podobno na jednym
0:47
SPEAKER_01: z najsłynniejszych stosów w dziejach Europy spalił własne obrazy.
0:53
SPEAKER_01: Właśnie, podobno.
0:55
SPEAKER_01: Bo połowa tego co wiecie o Botticellim to nie jest historia.
1:01
SPEAKER_01: To jest opowieść zmontowana przez ludzi, którzy żyli 100, 200, 400 lat po nim.
1:08
SPEAKER_01: I w tym odcinku będziemy tę opowieść rozkręcać śrubka po śrubce.
1:14
SPEAKER_01: Sprawdzając kto co naprawdę napisał, kiedy i po co.
1:20
SPEAKER_01: Jedziemy do Florencji drugiej połowy XV wieku.
1:25
SPEAKER_01: Miasto liczy jakieś 40 tysięcy ludzi, mniej więcej tyle co dzisiejszy Świdnik albo Bolesławiec.
1:34
SPEAKER_01: I w tym mieście,
1:36
SPEAKER_01: w najbrudniejszej jego części,
1:39
SPEAKER_01: rodzi się chłopiec, który namaluje najczystszy obraz zachodniej sztuki.
1:45
SPEAKER_01: Zaczynamy od zapachu, bo od zapachu zaczyna się właśnie ta historia.
1:51
SPEAKER_01: Florencja Końca XV wieku pachniała pięknie tylko w wierszach.
1:57
SPEAKER_01: W rzeczywistości nad brzegiem Arno,
2:01
SPEAKER_01: tam gdzie rzeka wchodzi do miasta od zachodu,
2:05
SPEAKER_01: ciągnął się pas warsztatów, których nikt nie chciał mieć pod oknem.
2:11
SPEAKER_01: Garbarnie.
2:12
SPEAKER_01: Skóry moczone w wapnie,
2:14
SPEAKER_01: potem w moczu, potem w psich odchodach, bo tak się wtedy zmiękczało skórę.
2:22
SPEAKER_01: Woda była potrzebna litrami,
2:24
SPEAKER_01: więc garbarze siedzieli przy rzece i wylewali do niej wszystko,
2:31
SPEAKER_01: czego nie potrzebowali.
2:32
SPEAKER_01: I właśnie tam W tej dzielnicy przy ulicy zwanej wtedy Via Nuova,
2:39
SPEAKER_01: a dziś Via della Porcellana,
2:41
SPEAKER_01: tuż przy Borgo Ognisanti około 1445 roku urodził się chłopiec,
2:49
SPEAKER_01: który za 40 lat namaluje najbardziej bezcielesną boginię
2:55
SPEAKER_01: w dziejach europejskiego malarstwa.
2:58
SPEAKER_01: Nazywał się Alessandro di Mariano di Vanni Filipepi.
3:03
SPEAKER_01: Jego ojciec Mariano był garbarzem.
3:07
SPEAKER_01: To nie jest metafora ubóstwa.
3:10
SPEAKER_01: To konkretny zawód o konkretnym statusie.
3:14
SPEAKER_01: Gdzieś w dolnej połowie florenckiej drabiny,
3:18
SPEAKER_01: wystarczająco wysoko,
3:19
SPEAKER_01: żeby mieć własny warsztat i płacić podatki,
3:23
SPEAKER_01: I wystarczająco nisko, żeby nikt z ważnych ludzi nie zapraszał Cię na kolację.
3:30
SPEAKER_01: O tej rodzinie wiemy zaskakująco dużo i to nie dzięki historykom sztuki,
3:36
SPEAKER_01: tylko dzięki florenckiej skarbówce.
3:40
SPEAKER_01: Republika Florencka prowadziła katastr,
3:43
SPEAKER_01: czyli okresowy spis majątkowy,
3:47
SPEAKER_01: w którym każda osoba,
3:48
SPEAKER_01: każda głowa domu musiała zadeklarować, co ma, ile jest wart i kogo utrzymuje.
3:55
SPEAKER_01: Te dokumenty przetrwały i w deklaracji z końca lat 50.
4:00
SPEAKER_01: Mariano Filipepi wylicza swoich synów.
4:05
SPEAKER_01: Giovanni, 37 lat, makler handlowy.
4:08
SPEAKER_01: Antonio, 27 lat, złotnik, a ściślej ten, kto rozbija złoto na cieniutkie płatki.
4:16
SPEAKER_01: Simon, 14 lat i najmłodszy Sandro,
4:20
SPEAKER_01: 13 lat, o którym ojciec pisze dwie rzeczy, że się uczy i że jest chorowity.
4:27
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się przy tym na moment, bo w tym jednym zdaniu jest cała socjologia epoki.
4:34
SPEAKER_01: Trzynastolatek z rodziny Garbarza, który nadal siedzi w szkole zamiast w warsztacie to anomalia.
4:42
SPEAKER_01: W tej klasie społecznej chłopiec szedł do terminu w wieku 10 lat, może 11 lat.
4:49
SPEAKER_01: Jeżeli Sandro w wieku 13 lat wciąż się uczył,
4:53
SPEAKER_01: to znaczy,
4:53
SPEAKER_01: że rodzina uznała,
4:56
SPEAKER_01: że coś w nim jest i że stać ją było na luksus nieproduktywnego dziecka.
5:03
SPEAKER_01: A informacja o chorowitości jest jeszcze ciekawsza, bo była zapisana w deklaracji podatkowej.
5:19
SPEAKER_01: Który nie zarabia i jeszcze kosztuje.
5:23
SPEAKER_01: To był argument o ulgę.
5:26
SPEAKER_01: Teraz przezwisko, bo tu Vasari, nasz główny biograf nas okłamał.
5:32
SPEAKER_01: Giorgio Vasari,
5:33
SPEAKER_01: malarz i autor żywotów najsławniejszych malarzy,
5:37
SPEAKER_01: rzeźbiarzy i architektów,
5:39
SPEAKER_01: Pisał o Botticellim ponad 40 lat po jego śmierci i twierdził,
5:45
SPEAKER_01: że przezwisko wzięło się od złotnika, u którego chłopak terminował.
5:50
SPEAKER_01: Otóż nie,
5:52
SPEAKER_01: wzięło się od najstarszego brata,
5:55
SPEAKER_01: Giovanni Filipepi, ten makler, Był w mieście znany jako Botticello, czyli Beczułka.
6:04
SPEAKER_01: Najprawdopodobniej ze względu na sylwetkę.
6:07
SPEAKER_01: Przezwisko przeszło na całą rodzinę,
6:10
SPEAKER_01: a potem przykleiło się na wieczność do najmłodszego z braci.
6:15
SPEAKER_01: Człowiek, którego dziś kojarzymy z ideałem smukłości i lekkości, nazywa się dosłownie Beczułka.
6:26
SPEAKER_01: Wróćmy na ulicę.
6:27
SPEAKER_01: Bo topografia jest tu prawie tak ważna jak biografia.
6:32
SPEAKER_01: Dzielnica Ognisanti była,
6:34
SPEAKER_01: jak pisze się w opracowaniach, skromna, zamieszkana przez tkaczy i rzemieślników.
6:42
SPEAKER_01: Ale florenckie dzielnice nie były jednorodne.
6:47
SPEAKER_01: Kilka kroków dalej stał pałac Ruczelajch,
6:50
SPEAKER_01: wielkiego rodu bankierów i kupców wełny,
6:54
SPEAKER_01: zaprojektowany przez Leona Batiste Albertiego.
6:59
SPEAKER_01: Jeden z fundamentów architektury renesansowej.
7:03
SPEAKER_01: Zbudowano go w latach 40. i 50., czyli dokładnie wtedy, gdy Sandro był małym dzieckiem.
7:11
SPEAKER_01: I tu jest szczegół,
7:12
SPEAKER_01: który mnie osobiście rozbroił,
7:16
SPEAKER_01: W 1458 roku rodzina Filipe Pich wynajmowała swój dom właśnie od Ruczelajch.
7:25
SPEAKER_01: Przyszły malarz Wenus dorastał jako lokator w cieniu budynku,
7:29
SPEAKER_01: który był manifestem nowej architektury.
7:34
SPEAKER_01: W 1464 roku ojciec kupił wreszcie dom przy Via Nuova.
7:40
SPEAKER_01: Sandro zamieszkał w nim najpóźniej od 1470 roku i nie wyprowadził się
7:47
SPEAKER_01: z niego już nigdy, aż do śmierci w 1510 roku.
7:53
SPEAKER_01: Co więcej, mieszkał tam razem z braćmi, Giovannim i Simone.
7:59
SPEAKER_01: I w tym samym budynku prowadził pracownię, co było wtedy rozwiązaniem nietypowym.
8:05
SPEAKER_01: Malarze zwykle rozdzielali dom i bottegę.
8:09
SPEAKER_01: On nie, przez 40 lat życie prywatne, rodzina i praca były w tych samych czterech ścianach.
8:16
SPEAKER_01: Zapamiętajcie to,
8:17
SPEAKER_01: bo później okaże się,
8:20
SPEAKER_01: że przez ten dom przewinęli się ludzie z obu stron najkrwawszego konfliktu
8:25
SPEAKER_01: w dziejach miasta.
8:27
SPEAKER_01: I jeszcze sąsiedzi.
8:30
SPEAKER_01: Naprzeciwko mieszkali w Vespucci.
8:33
SPEAKER_01: Tak, to są właśnie ci Vespucci.
8:36
SPEAKER_01: Amerigo,
8:37
SPEAKER_01: po którym nazwano dwa kontynenty,
8:40
SPEAKER_01: urodził się w 1454 roku,
8:41
SPEAKER_01: czyli był o 9 lat młodszy od Sandra i bawił się na tej samej ulicy.
8:52
SPEAKER_01: Vespucci był sojusznikiem medyceusy i stali się czasem stałymi zleceniodawcami Botticellego.
9:01
SPEAKER_01: To jest klucz mechanizmu florenckiej kariery, o którym trzeba mówić otwarcie.
9:07
SPEAKER_01: Nikt nie odkrywał talentów.
9:10
SPEAKER_01: Talenty przechodziły przez sąsiedztwo, przez parafię i przez sieć powiązań rodzinnych.
9:18
SPEAKER_01: Botticelli Nie wygrał konkursu, bo Ticelli mieszkał we właściwym miejscu.
9:25
SPEAKER_01: Terminował najpierw u złotnika i to nie jest ciekawostka bez znaczenia,
9:30
SPEAKER_01: bo złotnictwo uczyło rysunku konturowego, precyzji linii i pracy ze złotem.
9:38
SPEAKER_01: Wszystko to zobaczymy potem w jego obrazach.
9:42
SPEAKER_01: Dopiero później ojciec oddał go do warsztatu Filipa Lipiego,
9:47
SPEAKER_01: Karmelity, malarza i skandalisty, który uciekł z klasztoru z zakonnicą.
9:54
SPEAKER_01: Z tego warsztatu Sandro wyniósł typ twarzy,
9:58
SPEAKER_01: miękkość i pewien rodzaj melancholijnego wdzięku, który nigdy go już nie opuścił.
10:05
SPEAKER_01: A teraz rzecz, która najbardziej burzy romantyczny obraz renesansowego artysty.
10:11
SPEAKER_01: We Florencji malarze nie mieli własnego cechu.
10:16
SPEAKER_01: Należeli do Arte dei Medici e Speciali, czyli cechu lekarzy i aptekarzy.
10:23
SPEAKER_01: Powód jest prozaiczny.
10:25
SPEAKER_01: To aptekarze sprzedawali pigmenty i substancje do przygotowywania podłoża.
10:32
SPEAKER_01: Malarz był więc formalnie kolegą drogisty.
10:36
SPEAKER_01: Osobno istniała konfraternia św. Łukasza.
10:41
SPEAKER_01: Coś w rodzaju zawodowego bractwa, do której Botticelli zapisał się w czerwcu 1472 roku.
10:47
SPEAKER_01: Pierwsze udokumentowane zamówienie dostał w 1470 roku i było to zlecenie publiczne,
11:00
SPEAKER_01: Alegoria męstwa dla Trybunału Kupieckiego.
11:04
SPEAKER_01: Miał 25 lat i własną pracownię.
11:09
SPEAKER_01: Był w tym momencie dokładnie tym, kim był jego ojciec.
11:13
SPEAKER_01: Rzemieślnikiem, który dobrze wykonuje swoją robotę.
11:17
SPEAKER_01: Przez następne 8 lat wszystko szło prosto w górę.
11:25
SPEAKER_01: Zamówienia, medyceusze, coraz lepsze towarzystwo.
11:28
SPEAKER_01: A potem przyszła niedziela 26 kwietnia 1478 roku.
11:36
SPEAKER_01: Msza w katedrze Santa Maria del Fiore.
11:40
SPEAKER_01: Tłumy.
11:42
SPEAKER_01: Moment podniesienia hostii.
11:44
SPEAKER_01: I w tym tłumie ludzie z ukrytymi nożami, którzy czekali właśnie na ten sygnał.
11:52
SPEAKER_01: To co wydarzyło się w ciągu następnych trzech minut zmieniło Florencję
11:58
SPEAKER_01: i zmieniło też Botticelle'ego,
12:00
SPEAKER_01: bo kilka tygodni później dostał zlecenie,
12:04
SPEAKER_01: przy którym cała jego dotychczasowa kariera wygląda jak rozgrzewka.
12:11
SPEAKER_01: Nazywano to spiskiem Pazzi, choć Pazzi byli tylko jedną z rąk trzymających nóż.
12:19
SPEAKER_01: Za wszystkim stała koalicja,
12:22
SPEAKER_01: potężny florencki ród bankierski, wypychany z rynku przez medyceuszy.
12:29
SPEAKER_01: Arcybiskup Pizy Francesco Salviati,
12:33
SPEAKER_01: bratanek papieża Girolamo Riario i sam papież Sykstus IV,
12:39
SPEAKER_01: który o planie wiedział i jak przyjmuje większość historyków,
12:43
SPEAKER_01: dał na niego ciche przyzwolenie pod warunkiem, że nikt nie zginie.
12:49
SPEAKER_01: Warunek był oczywiście fikcją, bo nie da się usunąć dwóch braci od władzy, nie zabijając ich.
12:56
SPEAKER_01: Plan zakładał najpierw otrucie na uczcie.
12:59
SPEAKER_01: Uczta się nie odbyła,
13:01
SPEAKER_01: bo Giuliano się rozchorował,
13:04
SPEAKER_01: więc przeniesiono egzekucję do katedry na niedzielną mszę.
13:08
SPEAKER_01: W moment podniesienia hostii,
13:11
SPEAKER_01: kiedy cały tłum klęka i patrzy w jedną stronę,
13:15
SPEAKER_01: Zawodowy najemnik,
13:16
SPEAKER_01: który miał zabić Lorenza wycofał się, gdy usłyszał gdzie ma to zrobić.
13:23
SPEAKER_01: Więc zastąpiło go dwóch księży,
13:27
SPEAKER_01: co okazało się fatalnym wyborem dla spiskowców i wybawieniem dla Lorenza.
13:33
SPEAKER_01: Giuliano de' Medici,
13:36
SPEAKER_01: 25-letni powszechnie lubiany,
13:39
SPEAKER_01: Gwiazda florenckich turniejów dostał kilkanaście ciosów nożem i zmarł
13:45
SPEAKER_01: na posadzce katedry.
13:47
SPEAKER_01: Lorenzo,
13:48
SPEAKER_01: ranny w szyję,
13:50
SPEAKER_01: zdołał przeskoczyć barierkę chóru i zabarykadował się w zakrystii,
13:55
SPEAKER_01: gdzie przyjaciele przetrzymali go, aż zrobiło się bezpiecznie.
14:00
SPEAKER_01: Spisek się nie udał, a to znaczyło, że teraz zaczyna się część, o której mówi się rzadziej.
14:08
SPEAKER_01: Florencja odpowiedziała w ciągu godzin.
14:11
SPEAKER_01: Arcybiskupa Salviatiego wciąż w szatach liturgicznych powieszono w oknie Palazzo della Signora.
14:19
SPEAKER_01: Francesca de Paci wyciągnięto z domu i powieszono obok niego.
14:25
SPEAKER_01: Giacoppo de Paciego, głowę rodu, dopadnięto w ucieczce w górach.
14:31
SPEAKER_01: Przywieziono z powrotem Powieszono,
14:34
SPEAKER_01: pochowano,
14:35
SPEAKER_01: a potem wykopano z grobu,
14:38
SPEAKER_01: ciągnięto przez miasto i wrzucono go do Arno, do rzeki Arno.
14:43
SPEAKER_01: No brutalna śmierć,
14:45
SPEAKER_01: osiemdziesiąt kilka osób stracono,
14:49
SPEAKER_01: ludzi ciartowano na ulicach, głowy nabijano na piki.
14:54
SPEAKER_01: Rodzinie Pacich odbrano nazwisko, herb i prawo do zawierania małżeństw we Florencji.
15:02
SPEAKER_01: I w tym momencie do gry wchodzi nasz malarz,
15:05
SPEAKER_01: bo Florencja miała na takie okazje własną instytucję,
15:10
SPEAKER_01: doskonale sformalizowaną o nazwie pittura infamante, czyli malarstwo hańbiące.
15:18
SPEAKER_01: Kiedy skazano zdrajcę,
15:21
SPEAKER_01: malowano jego wizerunek na fasadzie budynku publicznego w pozie egzekucji.
15:28
SPEAKER_01: Wisielca malowano wiszącego.
15:31
SPEAKER_01: Jeśli skazany uciekł, malowano go tak, jakby już go dopadnięto, żeby wyprzedzić rzeczywistość.
15:40
SPEAKER_01: To był rodzaj wyroku wykonywanego farbą i miał moc prawną i społeczną.
15:47
SPEAKER_01: Człowiek namalowany na murze był społecznie martwy.
15:51
SPEAKER_01: Zamówienie na te wizerunki dostał Sandro Botticelli.
15:56
SPEAKER_01: Namalował spiskowców powieszonych nad bramą Dogany,
16:00
SPEAKER_01: czyli komory celnej przylegającej do Palazzo della Signora.
16:05
SPEAKER_01: W samym środku placu Na którym toczyło się życie polityczne miasta.
16:11
SPEAKER_01: Wypłacono mu za to 40 florenów.
16:14
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się tu na chwilę,
16:16
SPEAKER_01: bo to jest jeden z tych momentów, w których historia sztuki przestaje być ładna.
16:21
SPEAKER_01: Spędził lato 1478 roku malując wiszące zwłoki na ścianie Urzędu Celnego.
16:29
SPEAKER_01: Nie w metaforze.
16:31
SPEAKER_01: Portretowo z podobieństwem, żeby przechodnie rozpoznawali twarze.
16:36
SPEAKER_01: To była praca zlecona przez władcę i wykonana dla władzy i nikt wtedy nie widział
16:42
SPEAKER_01: w tym sprzeczności z Madonnami, które malował rok wcześniej.
16:48
SPEAKER_01: Malarz był rzemieślnikiem realizującym zamówienie, a medyceusze byli klientem.
16:55
SPEAKER_01: Do tego samego pakietu należą pośmiertne portrety Giuliana.
17:01
SPEAKER_01: Botticelli namalował je w co najmniej trzech wersjach i one też miały funkcję polityczną.
17:07
SPEAKER_01: Utrwalały twarz męczennika rodu.
17:10
SPEAKER_01: Dziś wiszą one w Berlinie, Waszyngtonie i Bergamo.
17:14
SPEAKER_01: Twarz na nich jest opuszczona,
17:17
SPEAKER_01: oczy przymknięte,
17:18
SPEAKER_01: tło zamknięte i geometryczne, czasem z uchylonym oknem lub drzwiami.
17:26
SPEAKER_01: To portrety człowieka, który już nie żyje i widać to bez czytania podpisu.
17:33
SPEAKER_01: Fresk z powieszonymi wisiał na murze 16 lat.
17:38
SPEAKER_01: Zniszczono go dopiero w 1494 roku,
17:42
SPEAKER_01: gdy medyceusze zostali wygnani z miasta i to zniszczenie samo
17:48
SPEAKER_01: w sobie jest komentarzem do tego, czym była ta praca.
17:53
SPEAKER_01: Nie skasowano jej, bo była brzydka.
17:56
SPEAKER_01: Usunięto ją, bo była propagandą obalonego reżimu.
18:02
SPEAKER_01: A teraz ironia, która czyni z tego wątku prawdziwą literaturę.
18:06
SPEAKER_01: Po spisku papież Sykstus IV,
18:09
SPEAKER_01: czyli ten sam Sykstus,
18:10
SPEAKER_01: który był w to zamieszany,
18:13
SPEAKER_01: obłożył Lorenza ekskomuniką za powieszenie arcybiskupa i nałożył
18:18
SPEAKER_01: na Florencję interdykt zakazujący odprawiania mszy.
18:24
SPEAKER_01: Potem wybuchła krótka wojna,
18:26
SPEAKER_01: tak zwana wojna Pacyh, w której papież i Neapol ruszyli na Florencję.
18:32
SPEAKER_01: Lorenzo wyszedł z niej sprytem,
18:36
SPEAKER_01: płynąc osobiście do Neapolu i wynegocjowując pokój z królem,
18:41
SPEAKER_01: co było posunięciem tyleż odważnym, co szalonym.
18:46
SPEAKER_01: Ale pokój z Rzymem trzeba było jeszcze przypieczętować i walutą tego pojednania byli malarze.
18:54
SPEAKER_01: Sykstus IV budował właśnie kaplicę, która miała nosić jego imię.
18:59
SPEAKER_01: W 1481 roku wezwał do Rzymu grupę najlepszych artystów Florencji i Umbrii,
19:08
SPEAKER_01: żeby pokryli freskami boczne ściany nowo ukończonej kaplicy sykstyńskiej.
19:13
SPEAKER_01: Botticelli wyjechał do Rzymu pod koniec października 1480 roku razem z innymi.
19:21
SPEAKER_01: Historycy sztuki zgodnie czytają ten wyjazd jako element układu pokojowego między
19:27
SPEAKER_01: Lorencem a papiestwem.
19:30
SPEAKER_01: Florencja wysłała papieżowi swoich najlepszych ludzi jako gest dobrej woli.
19:37
SPEAKER_01: Czyli...
19:38
SPEAKER_01: Malarz, który dwa lata wcześniej malował na murze wrogów medyceuszy,
19:43
SPEAKER_01: jedzie teraz pracować dla człowieka, który tych wrogów finansował.
19:50
SPEAKER_01: Program ikonograficzny kaplicy był dwuczęściowy.
19:54
SPEAKER_01: Na jednej ścianie sceny z życia Chrystusa, na drugiej z życia Mojżesza.
20:00
SPEAKER_01: Ustawione naprzeciwko siebie tak, żeby czytać je parami.
20:06
SPEAKER_01: Całość mówiła jedno.
20:08
SPEAKER_01: Władza papieska pochodzi z prostej linii od Mojżesza przez Chrystusa do Piotra
20:14
SPEAKER_01: i jego następców.
20:16
SPEAKER_01: To była teologia w formie muralu i to teologia w konkretnej sprawie,
20:21
SPEAKER_01: bo Sykstus toczył wtedy spór o zwierzchność papieża nad soborem.
20:28
SPEAKER_01: Botticelli namalował tam trzy duże sceny.
20:32
SPEAKER_01: Kuszenie Chrystusa, młodość Mojżesza i karanie Korego.
20:37
SPEAKER_01: I ta ostatnia jest z naszej perspektywy niemal komiczna w swojej dosłowności.
20:43
SPEAKER_01: Kore, biblijny Lewita, zbuntował się przeciwko kapłańskiej władzy Arona.
20:51
SPEAKER_01: Ziemia roztąpiła się i pochłonęła buntowników, a ogień strawił 250 ludzi, którzy go poparli.
21:01
SPEAKER_01: Botticelli namalował ten moment jako trzy sceny w jednym kadrze z łukiem triumfalnym
21:07
SPEAKER_01: w tle i inskrypcją mówiącą wprost,
21:10
SPEAKER_01: że nikt nie bierze sobie godności kapłańskiej sam z siebie.
21:16
SPEAKER_01: Innymi słowy...
21:17
SPEAKER_01: Obraz o tym, co się dzieje z tymi, którzy podnoszą rękę na namaszczoną władzę.
21:24
SPEAKER_01: Namalowany przez człowieka,
21:25
SPEAKER_01: który trzy lata wcześniej namalował na florenckim murze ludzi powieszonych
21:29
SPEAKER_01: za podniesienie ręki na medyceuszy.
21:32
SPEAKER_01: Ta sama myśl ci sami wisielcy, tylko klient po prostu się zmienił.
21:38
SPEAKER_01: Botticelli namalował w kaplicy również poczet portretów papieży i wrócił
21:43
SPEAKER_01: do Florencji w 1482 roku jako artysta zupełnie innego kalibru.
21:51
SPEAKER_01: Nie był już lokalnym rzemieślnikiem z parafii Ognisati,
21:56
SPEAKER_01: był człowiekiem, który pracował dla papieża.
21:59
SPEAKER_01: Kilka lat później,
22:00
SPEAKER_01: gdy Ludovico Sforza szukał w Mediolani informacji o najlepszych malarzach Florencji,
22:06
SPEAKER_01: Jego agent opisał Botticellego jako doskonałego zarówno na desce jak i na ścianie,
22:14
SPEAKER_01: dodając, że jego dzieła mają w sobie coś męskiego i są wykonane z najlepszym osądem.
22:22
SPEAKER_01: I wtedy właśnie u szczytu tej pozycji Botticelli zaczyna malować coś,
22:28
SPEAKER_01: czego w chrześcijańskiej Europie nikt nie widział od tysiąca lat.
22:33
SPEAKER_01: Nie fresk, nie ołtarz, Nagą, pogańską boginię wielkości ściany na desce dla prywatnego domu.
22:44
SPEAKER_01: A zamawiającym nie jest wcale Lorenzo wspaniały, jak przez stulecia powtarzano.
22:52
SPEAKER_01: Zamawiającym był Lorenzo di Pierfrancesco de' Medici,
22:57
SPEAKER_01: kuzyn z młodszej linii rodu, urodzony w 1463 roku,
23:03
SPEAKER_01: A więc w chwili powstania primavery mniej więcej piętnasto albo osiemnastoletni chłopak.
23:12
SPEAKER_01: To rozróżnienie brzmi jak przypis, a jest kluczem.
23:17
SPEAKER_01: Przez stulecia mówiono,
23:18
SPEAKER_01: że wielkie mitologie zamówił Lorenzo wspaniały i to ładnie się układało w opowieść
23:25
SPEAKER_01: o mecenacie geniusza.
23:28
SPEAKER_01: Tymczasem Britannica Opierając się na dokumentach stwierdza wprost,
23:34
SPEAKER_01: że dla kariery Botticellego jeszcze ważniejsza
23:37
SPEAKER_01: od przychylności wspaniałego była trwała przyjaźń
23:41
SPEAKER_01: i mecenat Lorenza di Pierfrancesco.
23:46
SPEAKER_01: Tego samego, który od 1494 roku stał się otwartym przeciwnikiem starszej linii rodziny.
23:56
SPEAKER_01: A skąd to wiemy?
23:58
SPEAKER_01: Z inwentarza w 1499 roku spisano majątek Lorenza di Pierfrancesco i
24:08
SPEAKER_01: w tym spisie figurują Primavera, Narodziny Wenus oraz Palada z Centaurem.
24:15
SPEAKER_01: To jest pierwszy twardy ślad istnienia tych obrazów.
24:19
SPEAKER_01: I teraz najlepszy detal.
24:21
SPEAKER_01: Inwentarz podaje, gdzie dokładnie wisiała Primavera.
24:26
SPEAKER_01: W domu przywija larga.
24:28
SPEAKER_01: W sypialni opisana jako deska nad łóżkiem przedstawiająca dziewięć postaci mężczyzn i kobiet.
24:37
SPEAKER_01: Badacz Webster Smith zrekonstruował i powiedział,
24:41
SPEAKER_01: że obraz był przymocowany bezpośrednio do ściany nad Letuccio,
24:47
SPEAKER_01: czyli nad rodzajem wysokiej ławy z oparciem w pokoju sąsiadującym
24:52
SPEAKER_01: z sypialnią małżeńską młodego Lorenza i jego żony.
24:57
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się przy tym, bo to zmienia wszystko w sobie i na pewno w sposobie patrzenia.
25:05
SPEAKER_01: Największy zachowany obraz temperowy na desce w dziejach,
25:09
SPEAKER_01: dwa metry na trzy z kawałkiem, nie był dziełem galeryjnym ani ołtarzowym.
25:15
SPEAKER_01: Był po prostu meblem,
25:17
SPEAKER_01: elementem wyposażenia prywatnej sypialni oglądanym z bliska przy świetle świec
25:25
SPEAKER_01: przez kilkoro ludzi.
25:27
SPEAKER_01: Nie po to,
25:27
SPEAKER_01: żeby robić wrażenie na tłumach,
25:29
SPEAKER_01: tylko po to, żeby towarzyszyć konkretnemu małżeństwu w konkretnym pokoju.
25:36
SPEAKER_01: Co to więc znaczy?
25:37
SPEAKER_01: Tu wchodzimy na teren, który historycy sztuki, Analizują od 130 lat i nadal nie mają zgody.
25:48
SPEAKER_01: Pierwszy poważny gracz to Abby Warburg, który w swojej rozprawie doktorskiej z 1893 roku
25:57
SPEAKER_01: Wskazał na poezję Angela Poliziana,
26:00
SPEAKER_01: nadwornego poety Medyceuszy i na antyczne źródła literackie,
26:06
SPEAKER_01: przede wszystkim Owidiusza i Lukraciusza.
26:10
SPEAKER_01: To był przełom,
26:11
SPEAKER_01: bo Warburg pokazał,
26:13
SPEAKER_01: że te postacie nie są ozdobą tylko cytatami z konkretnych tekstów,
26:19
SPEAKER_01: które w tym domu naprawdę czytano.
26:23
SPEAKER_01: Drugi to Ernst Gąbrycz, który w 1945 roku
26:29
SPEAKER_01: W tekście opublikowanym w Journal of the Wartburg and Courtauld Institutes wyciągnął
26:35
SPEAKER_01: z archiwum list Marsilia Ficina do młodszego Lorenza di Pierfrancesco.
26:42
SPEAKER_01: Ficino był głównym neoplatonikiem Florencji,
26:46
SPEAKER_01: tłumaczem Platona,
26:49
SPEAKER_01: człowiekiem,
26:50
SPEAKER_01: który przekonał całą tę elitę,
26:52
SPEAKER_01: że filozofia grecka i chrześcijaństwo mówią to samo innym językiem.
26:58
SPEAKER_01: I w tym liście,
27:00
SPEAKER_01: pisanym prawdopodobnie w 1477 albo może ósmym roku,
27:06
SPEAKER_01: Ficino przedstawia chłopcu Wenus nie jako boginię seksu,
27:11
SPEAKER_01: tylko jako alegorię cnoty humanitas,
27:15
SPEAKER_01: czyli człowieczeństwa w sensie pełnego, dojrzałego rozwoju.
27:21
SPEAKER_01: Wenus jako program wychowawczy.
27:24
SPEAKER_01: Gombrich nie twierdził, że list jest scenariuszem obrazu.
27:28
SPEAKER_01: Twierdził,
27:29
SPEAKER_01: że jest dokumentem pokazującym jak ten obraz miał być odbierany w tamtym domu
27:34
SPEAKER_01: przez tamtego nastolatka.
27:36
SPEAKER_01: Trzeci głos to Charles Dempsey,
27:39
SPEAKER_01: który w książce The Portrayal of Love przesunął akcent z hermetycznej filozofii
27:46
SPEAKER_01: na coś bardziej przyziemnego i moim zdaniem bardziej ludzkiego.
27:51
SPEAKER_01: Na rzymski kalendarz rolniczy,
27:54
SPEAKER_01: na wiosenne bóstwa przypisane konkretnym miesiącom,
27:59
SPEAKER_01: na florę i na kulturę miłosną florenckich elit,
28:03
SPEAKER_01: która wcale nie była tak eteryczna jak lubi się ją przedstawiać.
28:09
SPEAKER_01: Czwarty to Horst Bredekamp,
28:11
SPEAKER_01: który w 1988 roku zaproponował odczytanie polityczne wiążące obraz
28:19
SPEAKER_01: z sytuacją młodszej linii medyceuszy.
28:22
SPEAKER_01: Tu chcę być uczciwa, bo to najważniejsza rzecz jaką można o tym obrazie powiedzieć.
28:28
SPEAKER_01: Nie mamy żadnego dokumentu, w którym ktokolwiek z tamtej epoki tłumaczy, co primavera znaczy.
28:37
SPEAKER_01: Nie znamy nawet jej oryginalnego tytułu.
28:40
SPEAKER_01: Nazwę primavera nadał Vasari, który zobaczył obraz około 70 lat po jego powstaniu.
28:48
SPEAKER_01: Wszystko,
28:48
SPEAKER_01: co czytacie w przewodnikach z takim spokojem,
28:53
SPEAKER_01: jest hipotezą tylko wypowiedzianą pewnym tonem.
28:58
SPEAKER_01: Za to jedna rzecz jest w tym obrazie policzalna i weryfikowalna
29:04
SPEAKER_01: i to jest mój ulubiony fakt z całego tego odcinka.
29:10
SPEAKER_01: Botanicy zidentyfikowali w primaverze około 500 okazów roślin.
29:15
SPEAKER_01: W tym mniej więcej 190 roślin kwitnących,
29:20
SPEAKER_01: z czego co najmniej 130 da się przypisać do konkretnego gatunku.
29:26
SPEAKER_01: Systematyczną pracę wykonała Mirella Levy-Duncona i wydała ją w 1983 roku.
29:35
SPEAKER_01: Rośliny są odwzorowane z taką dokładnością morfologiczną,
29:40
SPEAKER_01: że po 500 latach dają się oznaczyć taksonomicznie.
29:45
SPEAKER_01: I co ważniejsze, są to gatunki kwitnące pod Florencją między marcem a majem.
29:53
SPEAKER_01: To znaczy, że Botticelli nie wymyślił łąki.
29:57
SPEAKER_01: On ją po prostu odrysował i to bardzo precyzyjnie.
30:02
SPEAKER_01: A teraz...
30:03
SPEAKER_01: Simonetta, czyli najpiękniejszy mit tej historii, który trzeba rozebrać na części.
30:10
SPEAKER_01: Simonetta Tataneo urodziła się w 1453 roku w Genui albo Porto Venere.
30:19
SPEAKER_01: Wyszła bardzo młodo za Marka Vespuciego, krewnego tego samego Ameriga.
30:25
SPEAKER_01: I przyjechała do Florencji w momencie, gdy do władzy dochodził Lorenzo.
30:30
SPEAKER_01: Została natychmiast uznana za najpiękniejszą kobietę miasta.
30:37
SPEAKER_01: W 1475 roku Giuliano de' Medici,
30:40
SPEAKER_01: ten sam,
30:41
SPEAKER_01: którego trzy lata później zabito w katedrze,
30:44
SPEAKER_01: wystąpił w turnieju z jej wizerunkiem na proporcu i tytułem La Sans Pereille.
30:51
SPEAKER_01: Ta bez porównania.
30:54
SPEAKER_01: Poliziano napisał o tym turnieju poemat.
30:58
SPEAKER_01: Rok później Simonetta umarła.
31:02
SPEAKER_01: 26 kwietnia 1476 roku, w wieku 23 lat, prawdopodobnie na gruźlicę.
31:12
SPEAKER_01: Lorenzo wysłał do niej swojego osobistego lekarza, co było ostatnim desperackim gestem.
31:20
SPEAKER_01: A potem wydarzyła się rzecz, która tłumaczy narodziny całej legendy.
31:25
SPEAKER_01: Jej ciało niesiono przez Florencję z odsłoniętą twarzą na widoku.
31:32
SPEAKER_01: Policjano...
31:33
SPEAKER_01: I pulci pisali, że martwa wydawała się jeszcze piękniejsza niż za życia.
31:40
SPEAKER_01: Miasto zamieniło jej twarz w mit dosłownie w dniu pogrzebu.
31:45
SPEAKER_01: Stąd wzięło się przekonanie,
31:46
SPEAKER_01: że to ona jest Wenus,
31:49
SPEAKER_01: że to ona jest Florą,
31:51
SPEAKER_01: że to ona jest wszystkimi jasnowłosnymi twarzami Botticellego i
31:57
SPEAKER_01: że sam malarz kazał się pochować u jej stóp.
32:01
SPEAKER_01: Ernst Gombrich nazwał to romantycznym mitem.
32:05
SPEAKER_01: Historyk Felipe Fernandez Armesto poszedł trochę dalej
32:10
SPEAKER_01: i nazwał to romantyczną bzdurą,
32:14
SPEAKER_01: zauważając,
32:14
SPEAKER_01: że całe rozumowanie opiera się wyłącznie na przekonaniu,
32:18
SPEAKER_01: że najpiękniejsza kobieta epoki powinna była pozować najsubtelniejszemu malarzowi.
32:25
SPEAKER_01: Za rozpowszechnienie tej wersji obwinia się m.in.
32:28
SPEAKER_01: Johna Ruskina, do którego jeszcze w tym odcinku wrócimy w zupełnie innej sprawie.
32:34
SPEAKER_01: Argumenty przeciw są nudne i dlatego skuteczne.
32:39
SPEAKER_01: Po pierwsze arytmetyka.
32:41
SPEAKER_01: Narodziny Wenus powstały około 1485 roku, czyli mniej więcej dekadę po jej śmierci.
32:50
SPEAKER_01: Po drugie Topografia.
32:53
SPEAKER_01: Ognisanti była parafią Botticellego od dnia sztu.
32:58
SPEAKER_01: Pochowano go w grobie rodzinnym Filipepich,
33:03
SPEAKER_01: a wyspucji mieli w tym samym kościele własną kaplicę.
33:08
SPEAKER_01: Bliskość grobów nie jest miłosnym testamentem.
33:12
SPEAKER_01: Jest konsekwencją tego, że obie rodziny mieszkały przy tej samej ulicy.
33:18
SPEAKER_01: Po trzecie warsztat.
33:21
SPEAKER_01: Botticelli malował powtarzalny typ twarzy w dziesiątkach obrazów
33:26
SPEAKER_01: i to jest cecha metody, nie dowód na istnienie modelki.
33:31
SPEAKER_01: Zostaje pytanie, którego mit miał nie dopuścić do głosu.
33:37
SPEAKER_01: Jeśli nie Simonetta, to kto?
33:40
SPEAKER_01: Kogo ten człowiek kochał, z kim mieszkał i dlaczego się nigdy nie ożenił?
33:46
SPEAKER_01: Odpowiedź jest krótsza niż byśmy chcieli i dziwniejsza.
33:50
SPEAKER_01: Zaczyna się od snu,
33:52
SPEAKER_01: który Botticelli opowiedział na głos i który zapisano jeszcze za jego życia.
33:58
SPEAKER_01: Anegdotę zapisał Angelo Policjano w zbiorze zwanym Detti Piacevoli,
34:03
SPEAKER_01: czyli Powiedzonka i Dowcipy,
34:06
SPEAKER_01: spisanym około 1477 roku,
34:11
SPEAKER_01: czyli za życia Botticellego w jego środowisku przez człowieka,
34:16
SPEAKER_01: który go po prostu znał.
34:18
SPEAKER_01: To jest źródło znacznie mocniejsze niż cokolwiek u Vasariego, a wygląda to tak.
34:26
SPEAKER_01: Tommaso Soderini,
34:27
SPEAKER_01: wpływowy florencki polityk i jeden z pierwszych zleceniodawców malarza,
34:33
SPEAKER_01: pyta go, dlaczego się nie żeni.
34:37
SPEAKER_01: Botticelli odpowiada,
34:38
SPEAKER_01: że niedawno śniło mu się,
34:39
SPEAKER_01: że jest żonaty,
34:41
SPEAKER_01: że obudził się z tego snu w takiej rozpaczy,
34:44
SPEAKER_01: że wstał i chodził po mieście przez resztę nocy,
34:47
SPEAKER_01: Byle nie zasnąć ponownie i nie wrócić do tego snu.
34:52
SPEAKER_01: No to jest oczywiście dowcip.
34:54
SPEAKER_01: Takie były zbierane właśnie dlatego,
34:57
SPEAKER_01: że były zabawne, ale to dowcip, który człowiek opowiada o sobie publicznie.
35:04
SPEAKER_01: Patrycjuszowi w odpowiedzi na pytanie o rzecz najzupełniej normalną.
35:08
SPEAKER_01: I rzeczywiście Botticelli nie ożenił się nigdy.
35:12
SPEAKER_01: Mieszkał do końca życia z braćmi w domu ojca przy tej samej ulicy, przy której się urodził.
35:19
SPEAKER_01: I tu musimy powiedzieć coś o Florencji,
35:22
SPEAKER_01: bo bez tego kontekstu następny dokument będzie kompletnie źle odczytany.
35:29
SPEAKER_01: W 1432 roku Republika powołała urząd o nazwie Uficiali di Notte,
35:36
SPEAKER_01: Czyli urzędnicy nocy, którego jednym zadaniem było ściganie Sodomi.
35:43
SPEAKER_01: Działał przez 70 lat i zostawił po sobie archiwum, jakiego nie ma żadne inne miasto Europy.
35:51
SPEAKER_01: Przekopał je Mikael Roque i wydał wyniki w książce Forbidden Friendships.
35:57
SPEAKER_01: Liczby są takie,
35:58
SPEAKER_01: w mieście liczącym około 40 tysięcy mieszkańców,
36:04
SPEAKER_01: W latach 1432 do 1502 roku oskarżono co najmniej 17 tysięcy mężczyzn,
36:15
SPEAKER_01: a około 3 tysięcy skazano.
36:17
SPEAKER_01: Roque szacuje,
36:18
SPEAKER_01: że pod koniec XV wieku mniej więcej co drugi florentczyk trafiał
36:24
SPEAKER_01: na listę urzędu przed trzydziestką.
36:27
SPEAKER_01: Niemieckie słowo florencer znaczyło po prostu sodomita.
36:32
SPEAKER_01: Trzeba to czytać Bardzo ostrożnie w obie strony.
36:36
SPEAKER_01: Z jednej strony pokazuje to,
36:37
SPEAKER_01: że stosunki między mężczyznami były we Florencji zjawiskiem masowym i
36:43
SPEAKER_01: jak dowodzi Roque,
36:45
SPEAKER_01: wpisanym w normalny cykl życia mężczyzny, a nie zachowaniem marginesu.
36:52
SPEAKER_01: Z drugiej strony pokazuje, że donos był w tym mieście narzędziem politycznym.
36:57
SPEAKER_01: Wrzucało się kartkę do tak zwanego tamburo,
37:01
SPEAKER_01: Skrzynki na anonimowe oskarżenia i miało się problem z głowy.
37:07
SPEAKER_01: I teraz dokument.
37:10
SPEAKER_01: W 1938 roku badacz Jacques Messnil znalazł
37:16
SPEAKER_01: we florenckim archiwum streszczenie zarzutu z 16 listopada 1502 roku.
37:23
SPEAKER_01: Treść sprowadza się do jednego zdania.
37:27
SPEAKER_01: Botticelli trzyma chłopca.
37:30
SPEAKER_01: Nie wytoczono sprawy, nie było procesu, nie było wyroku.
37:35
SPEAKER_01: Malarz miał wtedy około 58 lat.
37:39
SPEAKER_01: Messnil uznał to za rutynową kalumnię,
37:42
SPEAKER_01: jaką w tamtych momentach obrzucali się nawzajem zwolennicy i przeciwnicy Savonaroli
37:49
SPEAKER_01: i wielu badaczy się z nim zgadza.
37:52
SPEAKER_01: Inni znowuż ostrzegają przed zbyt szybkim oddaleniem sprawy.
37:57
SPEAKER_01: Sam Mesniel odrzucając zarzut napisał zarazem,
38:01
SPEAKER_01: że kobieta nie była jedynym przedmiotem miłości tego człowieka.
38:07
SPEAKER_01: Zostawiam to tak jak leży,
38:09
SPEAKER_01: bo szczerze mówiąc więcej nie wiemy,
38:11
SPEAKER_01: a wszystko co dopiszemy będzie już naszą projekcją.
38:16
SPEAKER_01: Zapamiętajcie tylko rok.
38:18
SPEAKER_01: 1502, bo do tego co się wtedy działo we Florencji zaraz dojdziemy
38:24
SPEAKER_01: i wtedy ten donos zabrzmi zupełnie inaczej.
38:28
SPEAKER_01: Ale najpierw musimy cofnąć się o 10 lat do dnia,
38:32
SPEAKER_01: w którym skończył się świat, w którym Botticelli zbudował całą swoją karierę.
38:39
SPEAKER_01: 8 kwietnia 1492 roku umiera Lorenzo Wspaniały.
38:46
SPEAKER_01: Miał 43 lata.
38:48
SPEAKER_01: Trzy miesiące później umarł papież Innocenty VIII, sojusznik Florencji.
38:55
SPEAKER_01: Cały układ sił,
38:58
SPEAKER_01: który trzymał Włochy w kruchej równowadze przez ćwierć wieku rozpadł się
39:04
SPEAKER_01: w ciągu jednego lata.
39:06
SPEAKER_01: A w klasztorze San Marco,
39:08
SPEAKER_01: ufundowanym zresztą przez medyceuszy,
39:11
SPEAKER_01: przeorem był od 1491 roku dominikanin z Ferrari, girolamo Savonarola.
39:20
SPEAKER_01: I on od dawna mówił z Ambony, że tak będzie.
39:25
SPEAKER_01: To jest sedno jego siły i trzeba to powiedzieć bez cenizmu,
39:30
SPEAKER_01: Savonarola nie był szarlatanem, który obiecywał ludziom pomyślność.
39:35
SPEAKER_01: On obiecywał katastrofę.
39:38
SPEAKER_01: Zapowiadał,
39:39
SPEAKER_01: że nad Włochy nadejdzie miecz Boży,
39:42
SPEAKER_01: że przyjdzie kara, że nowy cyrus przekroczy góry.
39:46
SPEAKER_01: I w 1494 roku Karol VIII, król Francji, przekroczył Alpy z armią, jakiej Włochy nie widziały.
39:56
SPEAKER_01: I przemaszerował przez półwysep praktycznie nie napotykając oporu.
40:02
SPEAKER_01: Wyobraźcie sobie co to znaczyło.
40:05
SPEAKER_01: Może lepiej sobie tego nie wyobrażajcie.
40:07
SPEAKER_01: Po prostu to policzcie.
40:09
SPEAKER_01: Człowiek publicznie zapowiedział rzecz nieprawdopodobną i ta rzecz się wydarzyła.
40:15
SPEAKER_01: Co do detalu z gór.
40:18
SPEAKER_01: Od tego momentu Savonarola nie był kaznodzieją.
40:21
SPEAKER_01: Był prorokiem, którego przepowiednia się sprawdziła.
40:25
SPEAKER_01: I całe miasto to widziało.
40:28
SPEAKER_01: Piero de' Medici,
40:30
SPEAKER_01: syn Lorenza,
40:31
SPEAKER_01: pojechał negocjować z Karolem,
40:33
SPEAKER_01: oddał mu florenckie twierdze i wrócił do miasta jako zdrajca.
40:38
SPEAKER_01: Wygnano go.
40:40
SPEAKER_01: Mediceusze Zniknęli z Florencji po 60 latach panowania.
40:46
SPEAKER_01: Splądrowano ich pałac i właśnie wtedy zniszczono ten fresk,
40:52
SPEAKER_01: o którym mówiliśmy w poprzedniej części,
40:54
SPEAKER_01: ten z powieszonymi spiskowcami pacich namalowany ręką Botticellego.
41:00
SPEAKER_01: Usunięto go jako symbol obalonego reżimu.
41:05
SPEAKER_01: Malarz dożył momentu, w którym zdrapano ze ściany jego własną pracę, bo zmieniła się władza.
41:13
SPEAKER_01: Powstała Republika.
41:15
SPEAKER_01: Savonarola nie objął żadnego urzędu i to jest ważne, bo formalnie nie rządził.
41:21
SPEAKER_01: Rządził kazaniami.
41:24
SPEAKER_01: Ogłosił, że królem Florencji jest Chrystus, a miasto ma zostać Nowym Jeruzalem.
41:31
SPEAKER_01: Bogatszym i chwalebniejszym niż kiedykolwiek.
41:35
SPEAKER_01: Zniesiono karnawał w dawnej formie,
41:37
SPEAKER_01: zaostrzono prawo o obyczajach,
41:40
SPEAKER_01: w tym o sodomii, zakazano hazardu przebrań strojów zbyt bogatych.
41:48
SPEAKER_01: Zorganizowano dzieci.
41:50
SPEAKER_01: To jest element, który współczesnego człowieka chyba mrozi najbardziej.
41:55
SPEAKER_01: Savonarola sformował chłopców i dziewczęta w brygady,
42:00
SPEAKER_01: zwane fanciuli,
42:02
SPEAKER_01: które chodziły w procesjach,
42:04
SPEAKER_01: ale też chodziły od drzwi do drzwi po domach, żądając wydania rzeczy próżnych.
42:11
SPEAKER_01: Dziecko pukające do drzwi w imieniu Boga jest niemożliwe do odprawienia bez konsekwencji.
42:17
SPEAKER_01: Odmowa oznaczała podejrzenie.
42:20
SPEAKER_01: Publiczne wyrzeczenie się luksusu stało się widocznym znakiem lojalności.
42:27
SPEAKER_01: I tak doszliśmy do 7 lutego 1497 roku.
42:32
SPEAKER_01: Torek zapustny,
42:34
SPEAKER_01: ostatni dzień karnawału,
42:36
SPEAKER_01: dzień w którym Florencja przez pokolenia bawiła się najhuczniej.
42:41
SPEAKER_01: Na Piazza della Signora pod Palazzo Veccio Ustawiono ogromną piramidę.
42:48
SPEAKER_01: Ładowano na nią lustra,
42:50
SPEAKER_01: kosmetyki, peruki,
42:52
SPEAKER_01: karty do gry, szachy,
42:54
SPEAKER_01: instrumenty muzyczne,
42:56
SPEAKER_01: maski karnawałowe,
42:58
SPEAKER_01: drogie suknie,
42:59
SPEAKER_01: kobiece nakrycia głowy, książki poetów uznanych za nieobyczajnych, obrazy i rzeźby.
43:08
SPEAKER_01: Na szczycie umieszczono kukłę, a potem wszystko podpalono.
43:14
SPEAKER_01: Relacje z pierwszej ręki zostawił Francesco Guicciardini,
43:19
SPEAKER_01: przyszły wielki historyk Florencji,
43:21
SPEAKER_01: wówczas nastolatek i tu w tej dokładnej chwili zaczyna się historia,
43:26
SPEAKER_01: dla której robimy ten odcinek.
43:30
SPEAKER_01: Bo mówi się,
43:30
SPEAKER_01: że wśród rzeczy wrzuconych w ogień były obrazy samego Sandra Botticellego,
43:37
SPEAKER_01: przeniesione przez niego osobiście.
43:39
SPEAKER_01: Sprawdziłam to i okazuje się,
43:42
SPEAKER_01: że najciekawsze jest nie to,
43:44
SPEAKER_01: czy to prawda, tylko to kto i kiedy tę historię wymyślił.
43:49
SPEAKER_01: Zacznijmy od tego,
43:50
SPEAKER_01: że Vasari napisał,
43:53
SPEAKER_01: a czego nie napisał, bo w tym jednym miejscu robi się cała legenda.
43:58
SPEAKER_01: Vasari opisuje ognisko i wymienia z nazwiska ludzi, którzy palili własne prace.
44:03
SPEAKER_01: Wymienia Baccia de la Porta,
44:05
SPEAKER_01: czyli późniejszego fra Bartolomea,
44:08
SPEAKER_01: który przyniósł na stos wszystkie swoje studia i rysunki z aktu.
44:13
SPEAKER_01: Pisze, że poszedł za nim Lorenzo di Credi i dodaje, że wielu innych zrobiło to samo.
44:21
SPEAKER_01: Nie wyjaśnia kim byli ci wielu innych.
44:24
SPEAKER_01: O Botticellim pisze osobno i pisze coś zupełnie innego.
44:29
SPEAKER_01: Że stał się tak żarliwym stronnikiem sekty Savonaroli, że porzucił malarstwo.
44:36
SPEAKER_01: Został bez dochodów i popadł w wielką nędzę.
44:41
SPEAKER_01: Ani słowa o tym, że cokolwiek spalił.
44:44
SPEAKER_01: Późniejsi czytelnicy zrobili resztę sami.
44:49
SPEAKER_01: Wzięli zdanie o żarliwym stronniku i wsadzili je w lukę po tych bezimiennych wielu innych.
44:57
SPEAKER_01: Tak powstał obraz, który zna dziś każdy.
45:00
SPEAKER_01: Botticelli niosący własne płótna przez plac.
45:04
SPEAKER_01: Sochbis w tekście o sztuce florenckiej lat 1492 do 1512 mówił,
45:11
SPEAKER_01: Formułuję to najostrzej.
45:14
SPEAKER_01: Często twierdzi się,
45:15
SPEAKER_01: że malarz wrzucił w ogień pogańskie obrazy ze swojej pracowni,
45:19
SPEAKER_01: ale żadne współczesne świadectwo tego nie potwierdza.
45:24
SPEAKER_01: Do tego dochodzą dwa argumenty czysto praktyczne.
45:28
SPEAKER_01: Po pierwsze datowanie.
45:30
SPEAKER_01: Część jego dzieł powstała po śmierci Savo Naroli w 1498 roku,
45:36
SPEAKER_01: więc teza, że przestał malować jest po prostu fałszywa.
45:40
SPEAKER_01: Po drugie geografia.
45:43
SPEAKER_01: Primavera i narodziny Wenus nie leżały w jego warsztacie.
45:48
SPEAKER_01: Wisiały w domu Lorenza di Piera Francesco przy Via Larga jako część wyposażenia.
45:55
SPEAKER_01: Fizycznie nie mógł ich nieść na plac.
45:58
SPEAKER_01: Ale, i to jest sedno, związek Botticellego z Savonarolą jest jak najbardziej realny.
46:05
SPEAKER_01: Tylko przebiega zupełnie inaczej niż chce tego legenda.
46:10
SPEAKER_01: Bo w tym samym domu przy Via Nuova mieszkał jego brat Simone Filipepi.
46:16
SPEAKER_01: Simone był zagorzałym piagnonem, czyli płaczkiem, jak nazywano zwolenników mnicha.
46:23
SPEAKER_01: Simone pisał chronikę obejmującą lata 1489 do 1503.
46:31
SPEAKER_01: Oryginał niestety zniknął.
46:33
SPEAKER_01: Zachował się tylko wypis w XVII-wiecznym kodeksie odnalezionym pod koniec XIX wieku
46:40
SPEAKER_01: w archiwum watykańskim i wydanym przez Villariego i Casanova w 1898 roku.
46:48
SPEAKER_01: Na ten tekst zwrócił uwagę już Herbert Horne w 1908 roku,
46:54
SPEAKER_01: a na nowo odczytał go Claudio Strinatti w 2004 roku.
46:59
SPEAKER_01: I w tej kronice jest scena.
47:02
SPEAKER_01: 2 listopada 1499 roku,
47:05
SPEAKER_01: czyli półtora roku po śmierci Savonaroli,
47:08
SPEAKER_01: Sandro rozmawia z Doffo Spinim o sprawach Fra Girolama.
47:13
SPEAKER_01: Dofus Pini był przywódcą Compagnacci,
47:17
SPEAKER_01: jednej z frakcji najzawzięciej zwalczających mnicha i jednym
47:22
SPEAKER_01: z ludzi bezpośrednio zamieszanych w jego proces.
47:26
SPEAKER_01: Malarz siada z tym człowiekiem i pyta go o Savo na rolę.
47:30
SPEAKER_01: A żeby jeszcze ciekawiej było,
47:33
SPEAKER_01: Lorenzo Violi w swoich Giornate zapisał,
47:36
SPEAKER_01: że pracownia Sandra była miejscem, gdzie spotykali się ludzie mówiący o mnichu źle.
47:41
SPEAKER_01: I że wśród nich bywał właśnie Doffo z Pini, a Simone bywał tam obecny i notował te rozmowy.
47:48
SPEAKER_01: Zatrzymajmy się przy tym obrazie,
47:50
SPEAKER_01: bo jest lepsze niż jakikolwiek człowiek opowiadający tej legendy.
47:54
SPEAKER_01: To jest jeden dom.
47:55
SPEAKER_01: W nim brat,
47:56
SPEAKER_01: który spisuje kronikę savonarolską i malarz,
48:00
SPEAKER_01: którego warsztat służy jako knajpa dla przeciwników Savonaroli.
48:04
SPEAKER_01: Żadnej czystej wersji.
48:06
SPEAKER_01: Człowiek, który siedzi w środku sporu i zadaje pytania obu stronom.
48:11
SPEAKER_01: Bo Savonarola już wtedy nie żył i skończył dokładnie tam, gdzie zaczął.
48:17
SPEAKER_01: Kolejność wydarzeń jest bezlitosna.
48:20
SPEAKER_01: 13 maja 1497 roku, czyli trzy miesiące po ognisku, papież Aleksander VI ekskomunikował go.
48:30
SPEAKER_01: W kwietniu 1498 roku rywalizujący franciszkanin rzucił wyzwanie.
48:38
SPEAKER_01: Próba ognia.
48:39
SPEAKER_01: Ordalia.
48:40
SPEAKER_01: Ktokolwiek przejdzie przez płomień, ten ma rację.
48:44
SPEAKER_01: Zapalony zwolennik Savonaroli, Fra Dominico da Pestia, Przyjął wyzwanie.
48:51
SPEAKER_01: Cała Florencja zebrała się na placu, żeby to zobaczyć.
48:55
SPEAKER_01: I nic się nie wydarzyło.
48:58
SPEAKER_01: Kłótnie proceduralne, zwłoka, potem deszcz, potem odwołanie.
49:03
SPEAKER_01: Tłum, który przyszedł po cud, wraca do domu z niczym.
49:07
SPEAKER_01: No i to był koniec.
49:09
SPEAKER_01: Savo na rolę aresztowano razem z dwoma braćmi.
49:13
SPEAKER_01: Torturowano go z trapado,
49:15
SPEAKER_01: czyli podwieszaniem na sznurze przełożonym przez bloczek, co dyslokuje ramiona.
49:21
SPEAKER_01: Oszczędzono mu prawą rękę, żeby mógł podpisać zeznanie.
49:25
SPEAKER_01: W celi napisał medytację nad psalmem 51,
49:30
SPEAKER_01: zaczynającą się od słów infelix ego,
49:34
SPEAKER_01: nieszczęsny ja,
49:36
SPEAKER_01: w której prosił Boga o wybaczenie tego,
49:38
SPEAKER_01: że ze słabości ciała przyznał się do rzeczy, których nie popełnił.
49:43
SPEAKER_01: No i 23 maja 1498 roku wprowadzono ich na piazza della Signora,
49:51
SPEAKER_01: zdegradowano, zdjęto szaty zakonne, no i przekazano władzy świeckiej.
49:56
SPEAKER_01: Powieszono ich, a potem spalono ciała.
49:59
SPEAKER_01: Prochy starannie zebrano i wrzucono do Arno, żeby nie zostało nic, co mogłoby stać się relikwią.
50:07
SPEAKER_01: Ten sam plac, 15 miesięcy różnicy.
50:10
SPEAKER_01: Ten sam ogień.
50:13
SPEAKER_01: Botticelli był wtedy w mieście
50:14
SPEAKER_01: i to co namalował potem jest najdziwniejszym obrazem jaki wyszedł spod jego ręki.
50:21
SPEAKER_01: Mistyczne narodzenie.
50:23
SPEAKER_01: Dziś w londyńskiej National Gallery,
50:26
SPEAKER_01: ukończone na przełomie 1500 roku,
50:30
SPEAKER_01: jedyne dzieło,
50:31
SPEAKER_01: które kiedykolwiek podpisał u góry z złotą kapitałą po grecku napis,
50:38
SPEAKER_01: że on namalował ten obraz u schyłku roku 1500.
50:42
SPEAKER_01: W czasie utrapień Italii, w połowie czasu po czasie według XI rozdziału św. Jana.
50:50
SPEAKER_01: W drugiej części Apokalipsy, w czasie uwolnienia diabła na trzy i pół roku.
50:55
SPEAKER_01: Po czym zostanie związane, jak widać na tym obrazie.
50:59
SPEAKER_01: To nie jest Sopka, to zapis człowieka przekonanego, że żyje w środku czasów ostatecznych.
51:06
SPEAKER_01: Rap Hatfield w swoim studium powiązał tę ikonografię z kazaniami Savonaroli.
51:13
SPEAKER_01: Tym skazaniem wigilijnym z 1493 roku.
51:18
SPEAKER_01: Na dole obrazu diabły wpełzają z powrotem w szczeliny ziemi.
51:23
SPEAKER_01: Ludzie obejmują aniołów.
51:26
SPEAKER_01: To jest obraz o tym, że zło zostało pokonane.
51:29
SPEAKER_01: Namalowany dwa lata po tym, jak zło wygrało.
51:33
SPEAKER_01: Ostatnie lata, bo tu też legenda wymaga korekty w obie strony.
51:38
SPEAKER_01: Vasari mówi, że Botticelli dużo zarabiał.
51:42
SPEAKER_01: Ale roztrwonił wszystko przez niedbalstwo, że pod koniec był stary i bezużyteczny.
51:48
SPEAKER_01: Chodził o kulach, bez których nie mógł ustać i umarł z niedołężniały.
51:55
SPEAKER_01: Brytanika temu przeczy.
51:57
SPEAKER_01: Rodzina miała pozostać dość zamożna.
51:59
SPEAKER_01: Jeszcze w 1505 roku spłacił zaległe składki cechowe.
52:04
SPEAKER_01: A brak zamówień i drżąca kreska ostatnich rysunków do Dantego wskazują raczej
52:09
SPEAKER_01: na chorobę niż na nędzę.
52:13
SPEAKER_01: Dokumenty rysują coś pośredniego i ciekawszego.
52:18
SPEAKER_01: W 1502 roku agent szukający malarza dla Izabeli Deste donosi,
52:22
SPEAKER_01: że Perugino i Filippino Lippi są zajęci, ale Botticelli jest wolny i gotów służyć.
52:29
SPEAKER_01: W 1503 roku Ugolino Verino wymienia go w poemacie o Florencji obok Giotta,
52:36
SPEAKER_01: Girlandaya i Leonarda.
52:39
SPEAKER_01: W 1504 roku zasiada w komisji decydującej, gdzie ustawić Dawida Michała Anioła.
52:47
SPEAKER_01: Czyli kalendarz pusty, autorytet nienaruszony.
52:51
SPEAKER_01: To nie jest zapomnienie, to jest coś gorszego dla artysty.
52:55
SPEAKER_01: Szacunek bez pracy.
52:57
SPEAKER_01: Zmarł 17 maja 1510 roku i pochowano go w Ognisanti i jest ślad,
53:05
SPEAKER_01: który mówi więcej niż wszystkie zdania Vasariego.
53:08
SPEAKER_01: Osiem dni po pogrzebie 25 maja jego brat Simone
53:12
SPEAKER_01: i bratanek Balinkasa zrzekli się spadku, ponieważ był obciążony zbyt dużymi długami.
53:20
SPEAKER_01: Ten szczegół podaję z zastrzeżeniem,
53:22
SPEAKER_01: bo pochodzi ze źródła wtórnego i Wart jest sprawdzenia w monografii Horneia,
53:28
SPEAKER_01: ale jeśli jest prawdziwy,
53:29
SPEAKER_01: to Vasari miał rację i to bez żadnej moralizatorskiej przesady.
53:35
SPEAKER_01: A potem świat o nim zapomniał i to też trzeba doprecyzować, bo nie zapomniał całkowicie.
53:42
SPEAKER_01: Vasari opisał go w 1550 roku i widział Primaverę oraz Wenus w medycejskiej wili Castello.
53:50
SPEAKER_01: Obrazy wisiały.
53:52
SPEAKER_01: Nikt na nie nie patrzył.
53:54
SPEAKER_01: Po powrocie Leonardo do Florencji w 1500 roku ten linearny,
54:00
SPEAKER_01: płaski, dekoracyjny styl wyglądał po prostu staro.
54:04
SPEAKER_01: W chwili śmierci Botticelli był reliktem.
54:08
SPEAKER_01: Odkrycie przyszło z Anglii i było zbiorowe, choć jeden człowiek próbował je sobie przypisać.
54:14
SPEAKER_01: Edward Bern Jones zauważył jego pracę we Włoszech już w 1859 roku.
54:21
SPEAKER_01: Malarze rozmawiali o nim w pracowniach przez całe lata 60.
54:26
SPEAKER_01: W 1870 roku Walter Potter opublikował esej A Fortnight Review i napisał,
54:32
SPEAKER_01: że ludzie zaczynają odkrywać urok tych obrazów,
54:36
SPEAKER_01: a nazwisko malarza po cichu staje się ważne.
54:39
SPEAKER_01: Trzy lata później wszedł do jego słynnej książki o renesansie.
54:44
SPEAKER_01: John Ruskin twierdził potem, że to on sam odpowiada za wskrzeszenie Botticellego.
54:50
SPEAKER_01: Gail Weinberg wykazała w Burlington Magazine w 1987 roku,
54:56
SPEAKER_01: że Ruskin czytał esej Patera, zanim napisał własne teksty.
55:02
SPEAKER_01: Mary Beringstone dodawała już w latach 90.
55:05
SPEAKER_01: XIX wieku, że prerafaelici
55:08
SPEAKER_01: Z zapałem zachwycali się obrazami,
55:11
SPEAKER_01: które w większości wyszły z warsztatu, a nie spod ręki mistrza.
55:16
SPEAKER_01: Dopiero Herbert Horn w 1808 roku wszedł do archiwów i zbudował biografię z dokumentów.
55:26
SPEAKER_01: I tak to się kończy.
55:28
SPEAKER_01: Człowiek z ulicy Garbarzy,
55:30
SPEAKER_01: który malował wisielców na murze i boginię nad łóżkiem,
55:35
SPEAKER_01: Umarł w długach i wyszedł z mody na 350 lat.
55:40
SPEAKER_01: Potem grupa angielskich estetów,
55:43
SPEAKER_01: którzy nie mieli pojęcia kim był naprawdę, wymyśliła go sobie od nowa.
55:49
SPEAKER_01: Dorobiła mu nieszczęśliwą miłość do zmarłej Simonety i płonące na placu płótna.
55:56
SPEAKER_01: I to właśnie ta wersja,
55:58
SPEAKER_01: nie ta prawdziwa, wisi dziś w uchwicji w kolejce dłuższe niż do Michała Anioła.
56:04
SPEAKER_01: Ogień nigdy nie strawił jego obrazów.
56:07
SPEAKER_01: Ogień strawił człowieka, który ten ogień rozpalił.
56:11
SPEAKER_01: A Wenus wciąż stoi na muszli,
56:14
SPEAKER_01: patrzy gdzieś obok nas i nic sobie z tego wszystkiego pewnie nie robi.
56:20
SPEAKER_01: Dziękuję, że byliście dzisiaj ze mną i historią o Sandro Botticelli.
56:25
SPEAKER_01: Zapraszam Was na następny odcinek w przyszłym tygodniu.
56:29
SPEAKER_01: A jeśli jeszcze nie subskrybujecie, zapraszam Was do subskrypcji mojego kanału.
56:34
SPEAKER_01: Naprawdę warto.
56:36
SPEAKER_01: Cieszę się, że mogę dla Was opowiadać te wszystkie historie.
56:39
SPEAKER_01: Usłyszymy się w przyszłym tygodniu.
56:41
SPEAKER_01: Cześć!
56:58
muzyka