Latest / 8. Gün 25. Saat / Parmenides: Düşüncenin varlıkla olan kopmaz bağı - #Felsefe6

Transcript

Parmenides: Düşüncenin varlıkla olan kopmaz bağı - #Felsefe6 · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:13
Bu bölümde size yaklaşık 2500 yıl önce bir adamın kalkıp
0:18
dünyaya dur. Bir dakika kardeş aslında hiçbir
0:21
şey değişmiyor dediğinden bahsedeceğim ve o kadar iyi
0:25
argüman kurmuş ki arkasından gelen filozofların neredeyse
0:28
tamamı ya ona inanmak zorunda kalmış ya da onunla.
0:35
Uğraşmak zorunda kalmış, ikisi de aynı sonuca çıkıyor.
0:39
Felsefe serisinin yeni bir bölümünde parmenidesi es
0:43
geçemezsiniz. Şöyle bir tablo düşünün,
1:02
milattan önce beşinci yüzyıl antik Yunan felsefesinin tam
1:06
çalkalandığı dönem, bir tarafta efesten bir adam var.
1:09
Heraklesos daha önceki bölümde konuştuk, her şey akar diyor.
1:14
Panta rei nehrin aynı suyuna iki kez giremezsiniz.
1:17
Her şey değişir. Ateş yanıp söner karşıtlar
1:21
birbirini doğurur. Sonra başka biri çıkıyor ve
1:24
diyor ki, hayır nokta sadece. Hayır ve bunu öyle mantıksal bir
1:29
kurguyla destekliyor ki, karşısındaki de nazını kapatmak
1:33
için argüman değil, neredeyse bir matematik teoremi gerekiyor.
1:36
Bu adam parmenides milattan önce yaklaşık 515 yılında bugünkü
1:40
italya'nın güneyinde salerna kıyılarında küçük bir Yunan
1:46
kolonisi olan elea da doğmuş italya'da.
1:48
Çünkü o dönemde Yunan felsefesi sadece ege'de değil, akdeniz'in
1:53
her köşesinde yeşeriyordu. Güney italya, sicilya ve diğer
1:57
yerler buraya magna gressia yani büyük Yunanistan diyorlardı ve
2:02
işte bu küçük ele kasabasından çıkacak düşünceler.
2:07
Atina sokaklarındaki her tartışmayı ters 100 edecekti.
2:11
Ele okulu dediğimizde üç isim geliyor.
2:13
Akla senofanes parmenides ve zenun ama okulun asıl mimarı
2:19
parmenides. Üstelik sadece bir filozof
2:23
değil. Eleyan'ın kanun koyucusu devlet
2:26
adamı, yani bu adam şehrin anayasasında yazmış.
2:29
Sokrates öncesi dönemin hem filozofu hem politikacısı bir
2:33
düşünün hem spinoza gibi düşünüyor hem de Belediye
2:37
Başkanı gibi. Iş yapıyor, hem varlığın özünü
2:40
tartışıyor adam hem de vergi sistemini düzenliyor.
2:43
Neyse asıl meselemize gelelim. Sevgili dinleyenler.
2:46
Peki bu heraclaeitos neden bu kadar öfkelendirdi?
2:48
Parmenides'si? Çünkü her şey değişir demek.
2:52
Aslında kalıcı bir bilginin mümkün olmadığını söylemek
2:55
demek. Eğer her şey akıyorsa bugün
2:57
doğru olan yarın yanlış olabilir.
2:59
Bugün var olan yarın yok olabilir.
3:02
Bu bilginin kendisinin de bir nehir gibi aktığı anlamına gelir
3:05
ve bu düşünce parmeni dese göre felsefeyi hatta.
3:09
Temelinden dinamikleyen bir şey. Çünkü eğer her şey değişiyorsa o
3:13
zaman doğru diye bir şey de kalmıyor.
3:15
Sofistlere kapı açılıyor. Her şey görelilik batağına
3:18
sürükleniyor ve işte tam bu noktada parmenides masaya
3:22
oturuyor. Parmenides'in bize bıraktığı tek
3:25
eser var, o da doğa üzerine adlı bir şiir.
3:28
Perry fizios diyorlar yunancada ama sakın ha bunu sıradan bir
3:32
felsefe medni gibi düşünmeyin. Bu şiir hem mistik bir yolculuk
3:36
hem de felsefe tarihinin en sert.
3:39
Mantık hamlesini barındıran bir Metin önsöz kısmında parmenides
3:43
şunu anlatıyor, bir araba var onu güneş tanrısının bakire
3:47
kızları sürüyor. Parmenides bu arabada gidiyor ve
3:50
gecenin salonlarından geçerek gündüzle geceyi ayıran kapılara
3:55
ulaşıyor. Orada adalet tanrıçası
3:58
dikebecülüyor. Onu ve dike diyor ki sana iki
4:01
yolluyor, göstereceğim birini seçe abi.
4:03
Hakikat yolu alateya alateya yunancada sadece doğruluk demek
4:08
değil, daha güzel bir şey lete. Unutuş demek mitolojide ölüler
4:12
diyarında ki unutma Nehri bilirsiniz alete bunun tam tersi
4:18
anlatea yani unutulmuşluğun bozulması, örtünün kaldırılması
4:23
açığa çıkma yani parmeni dese göre hakikat bir şeyleri
4:26
öğrenmek değil zaten var olanı ama göremediğimizi gün yüzüne
4:31
çıkarmak ve dike ona bu yolda ne söylüyor?
4:34
Basit neredeyse kaba bir cümle var olan vardır, var olmayan
4:38
yoktur. Bu cümle felsefeye ontolojinin.
4:41
Ki büyük aksiyomu olarak giriyor.
4:43
Ontolojide varlık bilimi ve bu aksiyon öyle sıradan bir gözlem
4:47
değil. Parmenides bu cümleden devasa
4:50
sonuçlar çıkarıyor. Önce soruyor, var olmayan
4:53
hakkında düşünebilir misiniz? Düşünemezsiniz.
4:55
Çünkü düşündüğünüz anda onu var hale getiriyorsunuz.
4:59
Var olmayan hakkında konuşmak, onu dilimizi almak, onu bir
5:03
nesneye dönüştürüyor. O zaman yokluk diye bir şey yok.
5:06
Var olmayan yani yokluk düşüncenin bile ulaşamadığı bir
5:10
yerdir ve bu argüman görünürde basit ama 6 dolduruldukça insanı
5:15
derinden sarsmaya başlıyor. Yani ne diyor parmenides kısaca
5:19
ben düşünüyorsam o şey vardır abi bu kadar.
5:23
Peki ya doksa sanı yolu ölümlülerin yanılgıya dolu yolu
5:27
parmenides buna ölümlü insanların gördüğü şeyleri
5:30
hakikat sanması diyor. Gündelik hayatta değişim
5:33
görüyoruz. Oluş ve yok oluş görüyoruz,
5:36
çokluk görüyoruz ama bunların hepsi 90'ın alanı.
5:39
Görünüş yanılgı duyuların kurduğu tuzak, hakikate ulaşmak
5:43
için duyuların dünyasından ayrılıp saf düşüncenin saf,
5:47
mantığın soğuk ve berrak dünyasına geçmek gerekiyor.
5:51
Parmenides felsefe tarihinde ilk kez bu kadar keskin bir şekilde
5:56
duyular sizi aldatıyor. Kardeşim sadece akıl güvenilir
6:00
diyen adam oluyor. Varlığın özellikleri de şunlar
6:03
doğmamış. Çünkü yokluktan varlık çıkmaz,
6:06
yokluk diye bir şey zaten yok. Yok olmayacak çünkü varlık var
6:11
olmayandan çıkamaz, bölünemez. Çünkü bölünmek için iki parça
6:15
gerekir ve parçalar arasında boşluk olması gerekir ama
6:19
boşluk, yokluktur, yokluk yoktur.
6:21
O zaman boşlukta yoktur diye adam değişmez, hareketsiz ve
6:25
parmeni desin en ilginç imgesi varlık, mükemmel bir küre gibi
6:30
siferos kendi üzerine kapalı. Her noktada eş.
6:35
Mesafede tam ve eksiksiz başı yok, sonu yok içi yok sonsuz ama
6:41
sınırlı. Şimdi biraz duralım.
6:43
Parmeni desin söyledikleri ilk duyduğumuzda tuhaf geliyor değil
6:46
mi? Hareket yok, değişim yok, çokluk
6:50
yok. Ben şu an elimi kaldırıyorum.
6:52
Bu hareket değil mi? Parmenides buna şöyle basit bir
6:55
cevap veriyor, evet burada hareket yok, sadece gözlerin
6:59
öyle söylüyor ama gözleriniz güvenilir bir tanık mı bugünkü
7:03
birliği de düşünürsek. Işın belli bir hız aralığını
7:08
yakalıyor. Kulaklar belirli frekansları
7:10
duyuyor. Gerçekliğin tamamını görmüyoruz.
7:13
Sadece onun küçücük bir kesitini o zaman parmeni desin duyulara
7:17
güvensizliği aslında hiç de saçma değil.
7:19
Rasyonizmin temeli işte burada atılıyor arkadaşlar.
7:22
O kocaman akılcı düşüncenin en temel kökleri burada yatıyor.
7:27
Dekart'tan spinozadan liveden 2000 yıl önce parmenides şunu
7:31
diyor, gerçek bilgi gözlemden değil, akıl yürütmeden gelir
7:35
bakar mısınız? Mantığın doğuşu resmen
7:38
matematikte nasıl ki 2 + 2 eşittir, 4 bunun olduğunu
7:43
görmemize gerek yoksa sadece ve sadece düşünerek bilebiliyorsak
7:48
parmeni dese varlığın yapısını aynı şekilde saf mantıkla
7:53
keşfedilebilir diye düşünüyordu. Bu felsefe tarihinde empirizmle
7:57
rasyonalizm arasındaki o büyük savaşın aslında ilk hamlesi
8:01
sayılabilir. Zamanın reddi ise belki de en
8:04
sarsıcı sonuç arkadaşlar. Eğer varlık değişmiyorsa ve
8:08
hareket yoksa zaman da yoktur. Çünkü zaman bir şeylerin
8:11
değişmesini ölçmek için kullandığımız bir kavram geçmiş
8:15
zaten olup bitmiştir ve yoktur. Gelecek de henüz yoktur.
8:19
O zaman geriye sadece şimdi kalıyor ve bu şimdi sonsuz bir.
8:23
Şimdi geçmiş ve geleceğin olmadığı, değişimin olmadığı
8:27
sadece sonsuz bir var olanın hüküm sürdüğü bir evren kulağa
8:31
tuhaf geliyor ama. Bekleyin bu konuya einstein'la
8:34
geri döneceğiz. Özdeşlik ilkesi ve çelişmezlik
8:37
ilkesi de parmeni desin. Mantık silsilesinin temel
8:41
taşları özdeşlik ilkesi a eşittir.
8:44
Ağırdır bir şey kendi kendisiyle özdeştir.
8:47
Çelişmezlik ilkesi nedir? Bir şey hem var hem var olmaz
8:52
aynı anda hem öyle hem böyle olmaz olamaz yani adam kafa
8:56
açıyor gerçekten. Şimdi bu ilkeler bugün mantığın
9:01
alfabe dersi sayılıyor ama parmenides bunları sistematik
9:04
olarak ve radikal biçimde kullanan ilk kişi ve bu
9:08
ilkelerle kurduğu argüman şöyle bir kale, eğer bir şey
9:12
değişiyorsa bir noktada şu iken başka bir noktada bu oluyor ama
9:16
aynı şey hem şu hem bu olamaz, o zaman da ya değişim yoktur ya da
9:21
mantık çöker parmenides için seçim açık mantık çökmez, o
9:25
zaman değişim yoktur. Şimdi bu adamın 1'de öğrencisi
9:28
var. Ele yağlı zeno memleketlisi,
9:30
hocasının düşüncelerini farklı bir yöntemle savunmaya karar
9:35
veriyor. Parmenides hareket yoktur diyor
9:37
ve bunu olumlu argümanlarla kanıtlamaya çalışıyor.
9:40
Zenoda ters taraftan vuruyor. Tamam, hareketin var olduğunu
9:45
varsayalım. O zaman şu absürt sonuçlara
9:47
ulaşırız, redakşa adap sürdüm. Yani saçmalığa, indirgeme ve
9:53
ortaya öyle paradokslar çıkarıyor ki, 2500 yıl sonra
9:55
bile matematik. Tam olarak üstesinden geldiğini
10:00
söyleyemeyiz. En azından felsefiye açıdan
10:02
mesela aşir ve kaplumbağa duymuşsunuzdur ama bir kere daha
10:06
düşünelim, efsanevi savaşçı aşil bir kaplumbağa ile yarışıyor.
10:10
Kaplumbağaya adil davranmak için 100 m avans veriyor ve yarış
10:15
başlıyor. Aşil kaplumbağanın başladığı
10:17
noktaya geliyor diyelim bunu a noktası ama bu sürede kaplumbağa
10:21
ilerledi diyelim 10 m b noktasına aşil b noktasına
10:25
geliyor ama bu sürede kaplumbağa yine ilerledi 1 m c noktasına.
10:28
Bu böyle sonsuz adım devam ediyor.
10:30
Her seferinde kaplumbağa bir parça ilerliyor.
10:34
O zaman aşil kaplumbağayı hiçbir zaman geçemez.
10:37
Mantıken aşil daima kaplumbağanın biraz arkasında
10:42
yani bir dakika yani Fırat nasıl oluyor?
10:44
Pratikte aşil kaplumbağayı geçiyor.
10:46
Evet bunu biliyoruz. Peki mantık nerede yanılıyor
10:49
işte burada modern matematik devreye giriyor arkadaşlar.
10:52
Sonsuz sayıda adımın toplamı sonlu bir sayı olabilir.
10:56
Mesela 1 / 2 + 1 / 4 + 1 / 8 + 1 / 16 diye gittiğini düşünün.
11:01
Bu dizi bire yaklaşır. Aman zeno'nun paradoksu bu
11:06
matematik çözümüyle gerçekten bitmiyor.
11:07
Çünkü sorduğu şey şu, sonsuz sayıda adımı gerçek bir süreden
11:11
asıl tamamlayabiliriz. Zaman sonsuz parçaya bölünebilir
11:14
mi? Uzay ediyor gerçekten sonsuz
11:17
bölünebilir mi yoksa bir en küçük parça var mı?
11:20
Bu soruların cevabı hala açık. Bir tane de ok paradoksu var, bu
11:25
da keskin uçan bir ok düşünün. Her an o ok uzayda belli bir
11:29
noktada bulunuyor. O noktada hareketsiz kalıyor.
11:32
Bir sonraki anda başka bir noktada hareketsiz duruyor ama
11:35
hareket hareketsiz durumların toplamından nasıl çıkabilir?
11:39
Sonsuz sayıda hareketsiz anın toplama hareketi nasıl üretir?
11:42
Bu paradoks aslında modern fizikle de inanılmaz bir
11:46
konuşmaya giriyor. Kuantum mekaniğinde
11:48
parçacıkların konumu ve hızı aynı anda tam olarak bilinemez.
11:52
Heisenbergün. Hırsızlık ilkesi ok nerede ve ok
11:56
ne hızla sorularını aynı anda tam olarak hesaplayamazsınız.
12:00
Sanki zeno kuantumun konuşacağı soruyu 2500 yıl önce soruyordu,
12:03
platon üzerindeki etki devasa boyutlara ulaşıyor.
12:06
Tabii bu arada platon'un idealar kuramını düşünürsek gerçekten
12:10
var olan şeyler duyularla algıladığımız nesneler değil,
12:14
onların mükemmel ve değişmez kalıpları idealar masa dediğimiz
12:18
şey zamanla yıpranır, değişir ama masa ideası mükemmel değ.
12:24
Sonsuzdur bu tam olarak parmenidesin varlık anlayışını
12:28
platon'un uyarlaması abi dümdüz böyle parmenides tek bir varlık
12:32
var. O değişmez derken platon bunu
12:34
çoğullaştırıp demokratikleştirdi.
12:37
Pek çok ideal var ama hepsi değişmez ve mükemmel parmenides
12:40
olmadan platon'un idealar kuramı da olmayabilirdi ve platon
12:44
olmadan batı felsefesi de çok farklı bir nehirde akıyor
12:48
olurdu. Parmindesi kısa tutacağım yani
12:50
bu biraz geçiş bölümü gibi özet bölüm gibi olacak felsefe
12:54
serisinde bir. Bu felsefe serisini hızlandırmak
12:57
istiyorum açıkçası ve bir yandan da hoşuma gidiyor.
13:00
Güzel geri dönütleriniz var. Bunun için çok çok teşekkür
13:02
ederim. Bu arada bir ınstagram sayfası
13:05
oluşturdum ilk defa tanıtımını yapacağım burada.
13:07
Şimdi amazon'dan radyo public'den falan daha çok
13:10
dinleniyorduk. Fakat son zamanlarda Spotify
13:14
dinlenmelerimiz çok artıyor. Bundan dolayı da çok fazla geri
13:17
dönüt oluyor sizlerden. Ama bazılarınız böyle beni
13:20
araştırıp buluyor. Özel hesabıma yazıyorlar ha bu
13:23
beni rahatsız eden bir şey mi değil?
13:24
Fakat düşündüm ki. Bunun bir ınstagram sayfası
13:27
olması lazım. 8, 25 yani sekizinci gün 25 saat podcast
13:31
programını erişilebilir bir adresi olması lazım ki sizlerle
13:35
karşılıklı fikir alışverişi yapabilelim.
13:37
Önerilerinizi dinleyip görebilelim.
13:39
Yani bu nedenle bir ınstagram sayfası oluşturdum.
13:42
Yazıyla 8 nokta sayıyla 25. Umarım bu adresten bana
13:48
fikirlerinizi görüşlerinizi aktarırsınız.
13:49
Orada da böyle podcast. Bölümlerinden kısa kısa
13:56
parçaları alıp güzelce böyle değişik bir tarzda sizlere
14:00
yansıtmaya çalıştığım kısa videolar paylaşmaya başladım.
14:03
Umarım beğenirsiniz, takiplerinizi bekliyorum.
14:05
Henüz daha birkaç günlük bir hesap hiçbir tanıtımını da
14:08
yapmadım. Evet, konumuza geri dönelim.
14:10
2500 yıl sonra geldik. Modern fiziğe ve ne oluyor?
14:13
Alward einstein, özel görelilik teorisini kurduğunda zamanın
14:16
mutlak ve evrensel bir akış olmadığını gösteriyor.
14:22
Farklı hızlarda hareket eden iki gözlemci için zaman farklı
14:26
geçiyor ve sonra şunu söylüyor hem de bir mektubun da bunu
14:29
yazıyor. 1955'te mihal 5 sonun ölümünden sonra onun ölümü
14:32
üzerine yazdığı ünlü mektupta ve so bu garip dünyadan benden
14:37
biraz önce ayrıldı. Bu hiçbir şey ifade etmiyor.
14:40
Bizim gibi fizikçiler için geçmiş şimdi ve gelecek
14:43
arasındaki ayrım inatçı bir illüzyondan başka bir şey
14:47
değildir. Bunu diyor ve işte tam burada
14:51
blok evren teorisi devreye giriyor.
14:53
Modern fizikteki en ilginç fikirlerden biri bu blok evren
14:57
ya da ethereizm deniyor. Felsefede şunu öne sürüyor,
15:00
sevgili arkadaşlar evren 4 boyutlu bir blok, üç uzay boyutu
15:05
artı zaman boyutu ve bu bloğun tamamı geçmişiyle geleceğiyle
15:11
şimdisiyle birlikte var zaman akmıyor.
15:14
Siz zamanın içinde hareket etmiyorsunuz siz de o bloğun bir
15:19
par. Sanki bir film şeridi gibi kare
15:22
kare var olan sahneler ama hiçbiri diğerinden daha gerçek
15:25
değil. Geçmişinizi orada geleceğiniz
15:28
orada şimdiniz de orada hepsi aynı anda var.
15:31
Parmini de tam olarak bunu demişti.
15:33
Geçmiş yok gelecek yok, sadece sonsuz bir şimdi var.
15:38
Düşünebiliyor musunuz kaç 1000 yıl önce 2500 yıl önce Martin
15:41
haydeger ise 20. Yüzyılda parmeni dese bambaşka
15:45
bir gözle bakıyor. Haydigır batı felsefesinin
15:50
platon'dan bu yana büyük bir hata yaptığını savunuyor.
15:53
Varlığı bir nesneye, bir şeye indirgedik.
15:56
Varlık nedir? Diye sorduk ve cevap aradık.
15:58
Sanki varlık bir obje gibi tanımlanabilirmiş gibi böyle
16:02
diyor. Oysa parmeni desteki varlık
16:04
sorusu daha derin bir şeydi. Haydigır bunu varlığın
16:07
unutulması olarak adlandırıyor. Batıp metafiziği, varlığı bulmak
16:11
yerine hep yanlış yere baktı. Var olanlara baktı, varlığın
16:14
kendisine bakmadı ve bu analiz 20.
16:17
Yüzyıl. En etkili felsefi projelerinden
16:20
biri haline geliyor. Başka bir yere atlayalım.
16:23
Hemen dijital simülasyon teorileri meselesine gelelim.
16:27
Nick bostrondan ilhan mask'a kadar pek çok kişinin ciddiye
16:30
aldığı bu fikir şunu söylüyor. Yaşadığımız evren bir bilgisayar
16:34
simülasyonu olabilir. Görünen dünya derinlerde işleyen
16:37
bir kodun çıktı. Duyularımız bize gösterilen
16:40
arayüz gerçeklik ise altında yatan algoritmalar.
16:43
Şimdi bunu parmenindes'le karşılaştırın.
16:45
Doksa duyuların kurduğu yanıltıcı dünya alete ya
16:49
gerçekliğin ta kendisi parmeni desin görünenin ardındaki
16:53
hakikat ile simülasyon teorisinin arayüzün arkasındaki
16:56
kod fikri, tuhaf bir ayna gibi birbirine bakmıyor mu?
17:00
Tabi parmenides'in o kodu var olan tek değişmez varlık olarak
17:04
tanımladığını da hatırlatalım. Kuantum mekaniğindeki bazı
17:07
bulgular da parmeni de. Bir tablo çiziyor, bazen
17:11
parçacıklar gözlemlenmeden önce kesin bir konumda değil.
17:14
Ölçüm yapılana kadar parçacık her yerde ve hiçbir yerde
17:18
gözlemci gerçekliği yaratıyor gibi görünüyor.
17:21
Bu tabii ki parmenidesin tam argümanı değil ama şunu
17:24
söyletiyor, insana belki duyularımızla gördüğümüz dünya
17:27
gerçekliğin ta kendisi değil, onu nasıl baktığımızın bir
17:31
yansıması ve bu düşünce parmeni desin. 2500 yıl önceki o
17:35
sorusuyla şaşırtıcı biçimde örtüşüyor sonuç olarak.
17:40
Dur bir dakika, abi değişim görüyorsanız gözlerinizi
17:44
temizleyin diyor ve felsefe tarihini 2'ye bölüyor.
17:47
Ondan sonra gelen her büyük düşünür ya onu çütmeye çalışıyor
17:51
ya da ondan ilham alıyor. Aristoteles çürütmeye çalışıyor
17:54
ve çürütemiyor. Sadece farklı bir sistem
17:56
kuruyor. Platon'u ilham alıyor, ideaları
17:59
icat ediyor. Haydigır onu tekrar okuyup
18:02
aslında kimse anlamamış diyor einstein.
18:05
Özel göreleri yazarken farkında olmadan aynı şeyi söylüyor,
18:08
zaman bir illüzyon diyor ve biz 2500 yıl sonra.
18:12
Hâlâ değişmeyeni arıyoruz. Fizikte evrensel sabitler,
18:16
matematikte sonsuz ve değişmez doğrular sanatta klasik olan
18:19
aşkta kalıcı olan dinde ebediği olan neden bu kadar ihtiyacımız
18:24
var? Değişmeye parmeni desin cevabı
18:26
belki en basite abi. Çünkü değişen her şey bir gün
18:30
yok olacak ve var olmak gerçekten var olmak, değişmemek
18:35
demek. Evet dediğim gibi kısa bir bölüm
18:37
oldu. Alışılanın aksine yoksa bazıları
18:40
için 20 dakikada uzun gelebilir. Beni takip etmeye devam edin.
18:43
Sekizinci gün 25 saatten bu bölümlük bu kadar bir sonraki
18:47
bölümde bu sorular daha da derinleşecek.
18:49
Felsefe serisinin bir sonraki bölümünde görüşmek üzere
18:53
kendinize iyi bakın, hoşça kalın.