Latest / 8. Gün 25. Saat / Türkiye’nin en uzun ve en karanlık gecesinin öyküsü - 03.02 Gölcük

Transcript

Türkiye’nin en uzun ve en karanlık gecesinin öyküsü - 03.02 Gölcük · 8. Gün 25. Saat

0:09
Sekizinci gün 25 saatten selamlar mikrofonun yine
0:13
başındayım ben Fırat bugün bu bölümde biraz ağır bir konunun
0:16
içine dalacağız. Hani bazı anlar vardır ya,
0:19
insanlığın belleğine kazanır nesiller boyu anlatılır. 17
0:23
Ağustos 1999 sabahı tam da öyle bir andı.
0:25
Saatler 030 ikiyi gösteriyordu. Türkiye bir anda yerinden
0:29
oynadı, 0302 de inanılmaz bir sessizlik ama.
0:38
Aslında sessizlik dediğim şey depremden hemen önceki
0:40
sessizlik. O an herkes uykuda yazın sıcağı
0:43
pencereler açık. Belki hafif bir rüzgar esiyor
0:47
sonra birden. Ay kırılıyor.
0:49
Gece üçte herkes ender'in uykusunda bir ve rüyasında
0:53
denize giriyor. Biri sabah işe yetişme telaşını
0:56
kafasında çeviriyor. Bir çocuk yorganı tekmeleyip
0:59
uyuyor ve o sırada yerin 17 km altında pay attı.
1:04
Diyor ki ben yeterince gerildim. Ve kırılıyor 45 saniye sürüyor
1:10
ama o 45 saniye var ya milyonlarca insanın hayatını
1:13
darmadağın ediyor. Bir tanıklık okumuştum, gördük
1:16
te yaşayan bir kadını anlatıyordu.
1:18
Gözümü açtığımda yatak bana mezar olmuştu.
1:21
Nefes alacak yer arıyordum. Karanlıkta sadece insanların
1:26
çığlıklarını duydum. Bu sadece bireysel bir anı
1:28
değil. Bakın bir ülkenin hafızası, yani
1:31
senin hafızan benim hafızam, bizim hafızamız, bizim
1:35
annelerimiz, babalarımız, komşularımız onların yaşadığı.
1:38
Şey şöyle düşünün, 2.020 üçte Kahramanmaraş depremi oldu ya
1:41
hani hepimiz ekranlara kilitlendik.
1:43
Yardım toplamaya koştuk işte. 1.999 gölcük depreminin travması
1:48
hafızası aslında bizim reflekslerimize işlemiş.
1:52
Yardım lazım dendiğinde bu kadar hızlı organize olmamızın kökünde
1:56
biraz daha o sabah var. 030 ikinin o sessizliğini anlamak
2:00
için bir adım geri çekilip jeolojiye bakmak lazım.
2:04
Sevgili dinleyenler çünkü. Meselesi sadece bir şehrin
2:07
sallanması değil, anadolu'nun kalbinden geçen o büyük fay
2:10
hattının bize hatırlattıkları kuzey Anadolu fayı hani sanki
2:14
ülkenin altından geçen dev bir çatlak gibi işte onun kırıldığı
2:17
noktadan sahneye çıkan felaketin adı da gölcük kuzey Anadolu fay
2:22
hattı dediğin şey öyle basit bir çizik değil.
2:25
Haritaya bakınca böyle düz bir çizgi gibi görünüyor ama yerin
2:28
altında tam bir koca canavar ve o canavar 20.
2:31
Yüzyıl boyunca defalarca kıpırdadı erzincan'da 1.930
2:35
dokuzda. Vartu da 1.960 altıda
2:38
erzincan'da yeniden 1.990 ikide derken sıra marmara'ya geldi.
2:44
Yani bu fay sanki anadolu'yu doğudan batıya doğru parça parça
2:49
itiyor. Sıradaki kim der gibi?
2:51
1.990 dokuzla da parmağıyla gölcüğü gösterdi.
2:56
Anlattığına göre 17 ağustos'ta kırılan bölüm tam 120 km boyunca
3:01
yer değiştirmiş. Düşünün 120 kilometrelik bir
3:04
çizgi istanbul'dan bursa'ya kadar uzanan bir çizginin bir
3:08
gecede yer değiştirdiğini hayal edin.
3:10
Bu hareketin enerjisi hiroşima'ya atılan atom
3:14
bombasının yaklaşık 130 katıymış.
3:16
Yani doğa bir gecede insanlığın tüm teknolojisini cebinden
3:20
çıkarıyor. Burada bir nokta var, depremin
3:23
sadece sarsıntı diye düşünmek kolay ama fay kırıldığı anda yer
3:26
yanındaki şehri başka tarafa kaydırıyor.
3:28
Mesela adapazarında bahçedeki su kuyusu sabah yerinde yok çünkü
3:33
toprak 2 m yana kaymış insanlar sabaha karşı evlerinin yanındaki
3:37
bahçeyi bulamayabiliyorlar. Ve ben neredeyim diye sorgulamış
3:40
olabilirler ve bakın bu sadece 1.990 dokuza ait bir hikaye
3:43
değil. 1.906 da San Francisco depreminde de aynı şey olmuş.
3:45
Orada da san Andreas fayı 477 km boyunca kırılmış, 477 km
3:50
diyorum. Istanbul'dan ankara'ya kadar
3:51
neredeyse ve orada da şehir paramparça olmuştu.
4:00
Demem o ki fay dediğin şey bir yerin değil bir uygarlığın
4:04
kaderini çiziyor. Gölcük de olan tam da buydu.
4:07
Jeoloji ben buradayım kardeşim dedi ve o hareket sadece
4:11
coğrafyayı değil insanların hayatlarını da kaydırdı. 1.999
4:15
depremi deyince rakamlar hep ortada dolaşır.
4:18
Resmi kayıtlara göre 17.480 kişi hayatını kaybettiği, 23.781 kişi
4:24
yaralı ama bilen bilir. Gerçek sayıların çok daha fazla
4:27
olduğuna dair tartışmalar hala sürmekte çünkü.
4:30
Çöken binaların altında kaybolan hiç kayıt tutulmamış insanlar da
4:35
vardı işte. O yüzden 17.000 derken bile
4:38
aslında binlerce hikayenin sadece rakama indirgenmiş halini
4:42
söylüyoruz. Sakarya, Yalova, Kocaeli, bolu,
4:45
Düzce bu şehirlerin haritası o sabah bir anda cenaze evine
4:49
döndü. Gölcük'te donanma lojmanları
4:51
yıkıldığı izmit'te apartmanlar domino taşı gibi devrildi.
4:54
Yalova'da sahil siteleri tatil için gelen ailelerle birlikte
4:59
toprağa gömüldü. Bir doktor anlatıyordu, biz
5:01
yaralara müdahale ederken öyle bir sessizlik çökmüştü ki sadece
5:05
ambulans sirenleri ve beton kokusu vardı ve bu kayıp sadece
5:10
o anla sınırlı kalmıyor. Bir çocuğunu kaybeden annenin
5:13
acısı hala orada bir bacağını enkazda bırakan gencin hayatı o
5:17
günden sonra başka bir yöne aktı işte coğrafya dediğim şey bu
5:20
sadece haritadaki dağ ova değil. Acının kaybın ve yaralarında
5:25
mekanı var. Geçen sene hatay'da konuşan bir
5:28
depremzede şöyle demişti, ben 1.990 dokuzu televizyondan
5:33
izlemiştim. Bu kez kendim yaşadım.
5:35
Yani hafıza dediğin şey nesilden nesile acıyı aktarıyor ve bakın
5:40
bu noktada fark etmemiz gereken şey şu, deprem sadece bir binayı
5:44
değil, bir toplumu yıkıyor. Insanı kırıyor, umudu yaralıyor
5:48
ama hikaye burada bitmiyor. Çünkü gölcüğün ötesinde bir
5:52
başka katman daha vardı. Sanayi bölgesinde koca bir
5:55
ülkenin ekonomisi de enkazın altında kalmıştı.
5:59
Marmara Bölgesi bildiğiniz üzere öyle sıradan bir yer değil.
6:03
Türkiye'nin sanayi, üssü, otomotiv fabrikaları, limanlar,
6:07
birçok fabrika, hizmet sektörü de aynı şekilde bu bölgede ve
6:11
kocaeli'nde tüpraş rafinerisi var.
6:13
Ya yangın çıktı orada birkaç gün boyunca koca.
6:17
Siz cayır cayır yandı. Alevler gökyüzünü portakal
6:20
rengine boyamış insanlar kilometrelerce öteden seyretmiş.
6:24
Yani sadece evler değil, ekonominin kalbi de çatır
6:27
diyordu. Bir tane ekonomi istemişti ki
6:29
deprem olmasaydı Türkiye belki 2 binli yıllara bambaşka bir giriş
6:34
yapardı. Çünkü o dönem.
6:35
Zaten kriz kapıda depremle birlikte fabrikalar durdu.
6:39
Üretimimiz zinciri koptuğu ihracat sekteye uğradı.
6:42
Düşünün araba üreten fabrika enkaz altında kalıyor.
6:45
Lastik fabrikası makinelerini kaybediyor, işçiler işsiz
6:48
kalıyor. Bu sadece o günün değil yılların
6:51
yarası oldu. Bir işçi tanıklığını okudum.
6:53
Deprem sabahı fabrikanın kapısına gittik, kapı yerinde
6:56
yoktu, patron da yoktu, makinelerde yoktu, sadece duman
7:00
vardı yani ekonomideki kargaşanın sokaktaki hali burada
7:05
ufak bir karşılaş. Yapalım 2.010 birde japonya'da
7:08
te oku depremi olmuştu. Ardından tsunami geldi.
7:11
Neresi patladı? Fukuşuma nükleer santrali
7:14
Japonya gibi dünyanın en disiplinli ülkelerinden biri
7:17
bile üretimde yıllarca yara aldı.
7:20
Türkiye'de 1.990 dokuzda yaşanan şey de farklı değildi aslında.
7:24
Yani mesele sadece duvarların yıkılması değil, ülkenin
7:26
şarkılarının durması bir de bunu Allah korusun istanbul'da
7:30
düşünün, düşünmek bile istemiyorum.
7:32
Türkiye'de tsunami deyince aklımıza genelde Japonya geliyor
7:35
az önce örneğini verdim. Trafik geliyor ama marmara'nın o
7:39
gece yaptığı sürprizi pek kimse bilmez.
7:41
Depremin hemen ardından denizin dibinde kaymalar oldu.
7:45
Koca toprak parçaları bir anda yer değiştiriyor.
7:48
Sonuç küçük ama inanılmaz seviyede öldürücü dalgalar
7:53
gölcük de değirmendere'de sahil şeridi resmen suya gömülüyor.
7:57
Evler, kahveler iskeleler denize kayıyor.
8:00
Değirmen derede yaşanan bir olayı hatırlatayım.
8:03
Sahil kıyısındaki binalar denize doğru kayıyor insanlar gecenin
8:06
karanlığında. Dalgaların arasında kalıyor.
8:09
Hatta denizin içinde kalan arabalar günler sonra
8:12
çıkarılabiliyor. Yani deprem sadece karayı değil,
8:15
denizi de kabartıyor. Bir bilim insanının dediğine
8:17
göre o gece Marmara Denizi bize küçük bir denizin bile tsunami
8:22
yaratabileceğini öğretti. Bu çok önemli çünkü 2.023
8:25
Kahramanmaraş depreminin ardından hatay'da da küçük çaplı
8:29
dalga hareketleri görüldü. Yani mesele sadece Pasifik
8:32
okyanusu değil, bizim kapımızın önü de bazı dönemler.
8:35
Risk altında bir balıkçının anlattığı hikaye var.
8:38
Biz sabaha karşı denizi açılmıştık.
8:41
Birden suyun çekildiğini gördük. Ardından dalgalar geri döndü.
8:45
Tekneyi zor tuttuk. Bakın işte bu japonya'daki
8:49
sahnelerin küçük bir kopyası ama yeterince yıkıcı.
8:53
Ve düşünün, marmara'nın sahilindeki turistik siteler,
8:56
yazlık evler, tatil için gelen insanlar bir gecede denizin
8:59
içinde kalıyorlar. Yani dua dediğin şey öyle bir
9:03
tarafını sallıyor, sonra diğerini çekiyor. 17 Ağustos
9:06
sabahı Türkiye resmen dizlerinin üstüne çökmüştü.
9:09
Yani devlet kurumları darmadağın iletişim hatları kopmuş asker
9:14
bile ne yapacağını bilemez halde ilk günlerde yardım öyle kolay
9:18
ulaşmadı ama işte orada devreye insanlık girdi.
9:21
Uçaklar dolusu arama kur. Ekipleri dünyanın 41.
9:25
Yanından geldi. Yunanistan'dan, almanya'dan,
9:27
amerika'dan, japonya'dan israil'den hatta o zamana kadar
9:31
Türkiye ile siyasi olarak ters düşmüş ülkelerden bile bir
9:35
fotoğraf vardır. Mesela hala gözümün önünde
9:38
yunanistan'dan gelen kurtarma ekibi enkaz başında bir çocuğu
9:41
çıkardıktan sonra türk halkı onlara alkış tutuyor.
9:44
Düşünün yani o günün politik hesapları falan bir kenara
9:47
itiliyor. Bunu kahramanmaraşta da görüyor.
9:49
Kahramanmaraş depreminde çünkü enkazın altındaki can için
9:53
millet diye. Yok, orada tek gerçek var.
9:55
Bir kişi daha kurtarabilir miyiz?
9:58
I stanbul'un merkezinden gölce'ye ulaşamayan türk
10:00
ekipleri varken japonya'dan gelen ekip enkazın altındaki
10:04
sesi dinliyordu. Bu aslında bize şunu gösteriyor,
10:07
tabii istanbul'dan giden ekibin ulaşım ama nedeni yine deprem
10:11
kaynaklı bu bize şunu gösteriyor dediğim gibi felaket anında
10:14
sınırlar yok oluyor ve bu dayanışmanın öyle güçlü bir
10:17
etkisi oldu ki yunanistan'la Türkiye arasında yıllardır
10:20
çözülemeyen meselelerde bir deprem diplomasisi başladı.
10:23
Hatta baz. Parçiler der ki 1.990 dokuzdaki
10:26
bu yardımlaşma olmasa ege'deki gerilimler bambaşka bir yöne
10:31
evrilebilirdi. Tabi bu noktada 1.999 da Atina
10:34
depremi de yaşandı. Orda da türkiye'ye yardıma
10:37
gitti. Dolayısıyla yunanistanın Osmanlı
10:39
imparatorluğundan bağımsızlığını kazanmasından bu yana genel
10:42
olarak değişken ve kötü düzeyde olan ilişkiler.
10:45
Ilk olarak gölcük depremi ve 3 hafta sonra yaşanan Atina
10:49
depreminde her 2 ülke birbirine yardım ettiği için düzelme
10:53
aşamasına girdi. Bu kısma da türk Yunan deprem
10:56
diplomasisi deniyor. Tabi atina'daki deprem daha
11:00
küçük çaplıydı. 6 büyüklüğündeydi ama 143 kişi
11:02
öyle 1.600 civarı kişi de yaralandı ve 50 bine yakın kişi
11:05
de evsiz kaldı. Yani o da etkili bir depremdi ve
11:08
bu depremde 655.000.000 USD maddi hasara neden olmuş bir
11:11
deprem. Ya bu arada lafını açmışken
11:17
buradaki gölcük'teki depremin hasarından da bahsedeyim. 2.010
11:21
yılında meclis araştırma raporu yapılıyor ve can kaybı
11:25
güncelleniyor. Az önce 17.000 dedim ama 18.000
11:28
civarı diye güncelleniyor. Yaralı sayısı yaklaşık 50.505
11:32
kişi falan sakat kalmış, yıkılan veya ağır hasarla bina neredeyse
11:37
100.000 ve 15.000 civarı da iş yeri 16.000 civarında, iş yeri
11:41
orta hasarlı konut 100.000 orta hasarlı iş yeri 17.000 az
11:45
hasarlı. 110.000 az hasarlı iş yeri de 14.000 ve prefabrik
11:50
talep sayısı 44.000, dağıtılan ise yaklaşık 40.000 ve bu
11:55
süreçte 150.000 kişi prefabrikte yaşadı.
11:58
Kocaeli'nde 55.000, sakarya'da 40.000, bolu'da 15, düz ya da
12:02
23, yalova'da 16.000 kişi bu evlerde yaşadılar
12:05
prefabriklerde. Hatta o zamanın Amerika başkanı
12:09
bill Clinton eşi ile kızıyla izmit'e gelip doğu kışlada
12:12
bulunan çadır kenti ziyaret etmişlerdi.
12:15
Hatta ben şunu da söyleyeyim, dönemin Sağlık Bakanı var Osman
12:18
durmuş, Yunanistan ve Ermenistan yardım göndermek istiyor ve
12:23
Osman durmuş bu talepleri kabul etmiyor.
12:25
Bu yardımları kabul etmiyor ve halk istifasını istiyor.
12:29
Yanlış hatırlamıyorsam kendisi istifa etmedi.
12:31
Yerine de Recep Akdağ gelmişti. 49 Türkiye Sağlık Bakanı olarak
12:35
gelmişti diye anımsıyorum. Yani aslında birçok kilit nokta
12:39
ve mesele barındıran bir depremdi.
12:42
Çünkü çok uzun yıllar etkisini gördük.
12:44
Bu depremin mesela bir kurtarma görevlisi röportajında şöyle
12:47
diyor, enkazın altından çıkardığımız bir yaşlı kadın
12:50
elimi tuttu ve sadece sağol evladım dedi.
12:54
O an anladım ki bizim buraya gelişimiz sadece.
12:57
Bir can kurtarmak değil, bir ülkenin umudunu da ayağa
13:01
kaldırmaktı. Dışarıdan gelen bir yardım arama
13:05
kurtarma görevlisinin röportajında verdiği söylemler
13:09
bence bu çok kıymetli. Çünkü türkiye'de ilk kez
13:11
insanlar ellerinde cep telefonuyla televizyon ekranında
13:15
israilli bir görevlinin ya da Japon bir doktorun Türkçe
13:19
yaşayacak diye bağırışını duydu. Bu insanlık tarihinin bence en
13:23
safanlarından biriydi. Bu maraşta da gördük tabi 1.999
13:27
depreminin Türkiye açısından. En büyük etkilerinden biri de
13:30
sivil toplumun yükselişi oldu. O dönem akut sahneye çıktı.
13:34
Mahalle aralarındaki gönüllüler kendi imkanlarıyla insan
13:38
kurtarmaya koştu. Yani sadece uluslararası değil,
13:42
içeride de yepyeni bir bilinç doğmuş oldu.
13:44
O yüzden 2.020 üçte hatay'da adıyaman'da akut'un
13:48
gönüllülerin, madencilerin nasıl refleksle enkazın altına
13:52
daldığını gördüysek kökü burada yatıyor. 1.996 da atıldı.
13:57
Ve bu yardımlar bu dayanışma gösterdi ki deprem sadece bir
14:01
doğa olayı değil insanlık sınavı.
14:03
Çünkü orada ölçülen şeyhter ölçeği değil, bana göre vicdan
14:08
ölçeği dünya dayanışma gösterdi, insanlar enkazdan çıkarıldı.
14:12
Fakat yer kabuğu öyle bir şey ki tamam bitti dedirtmiyor.
14:15
Marmara sallandı. Ama işin devamı vardı.
14:18
Çünkü 1.990 dokuzun gölgesi bir süre sonra yeniden büyüdü.
14:21
Düzce'de bolu'da ard arda gelen sarsıntılarla 17 ağustos'un daha
14:27
şoku atlatılmamış, daha yaralar sarılmamış. 12 Kasım 1990
14:30
dokuzda Düzce bir anda sallanıyor hem de öyle böyle
14:33
değil. Yani 7.2 büyüklüğünde hani tıp
14:35
dilinde derler ya ikinci darbe sendromu diye beyin ilk darbeyi
14:38
alır, ikinci darbede daha ağır çöker, yine Maraş depreminde
14:42
aynı gün içinde gör. Onu öğlen saatinde olan deprem
14:50
çok daha yıkıcı olmuştu, işte marmara'da da aynısı yaşandı,
14:54
insanlar zaten çadırda yaşıyordu.
14:56
Çadırı bile devirde ol sarsıntı bir düşünün. 17 ağustosta evini
15:00
kaybeden ailesinin toprağı veren insanlar daha enkazın tozunu
15:04
üzerinden silmemişken ikinci kez yer gök oynuyor.
15:08
Bir adam anlatıyordu. Dedim ki allahım demek ki bizi
15:11
hiç bırakmayacaksın, daha toparlanmadan yeniden geldi.
15:14
Yani travma travmanın üstüne biniyor.
15:17
Düzce depreminde 845 kişi hayatını kaybediyor.
15:19
Yaklaşık 5.000 kişide yaralanıyor ama rakamlar yine
15:22
sadece buzdağının görünen kısmı. Çünkü insanlar için asıl yıkım
15:26
güven duygusunun tamamen yok olmasıydı.
15:29
Artık kimse evine giremiyordu. Ev sağlam da olsa kapısının
15:32
önünde yatıyordu bir teyze anlatıyor.
15:36
Depremden sonra bana altın da verseler evin içine girmem dedim
15:40
işte güven dediğin şey bir kere yıkıldığında beton gibi yeniden
15:43
dökülmüyor. Bu noktada biraz da bilim
15:46
adamları ne söylüyor 10'a çıkart bakalım.
15:47
Kuzey Anadolu fayı doğudan batıya domino taşı gibi
15:50
kırılıyor dedik ya. 1.939 Erzincan sonra Varto sonra
15:53
Erzincan tekrar ardından gölcük sonra Düzce yani aslında fay
15:58
bize hep aynı hikayeyi anlatıyor.
16:00
Benim batıya doğru yürüyüşüm devam ediyor.
16:03
Kardeşim işte. O yüzden yıllardır marmara'da
16:06
yeni bir büyük depremin beklendiğini konuşuyoruz.
16:09
Bizi korkutan ve elimizdeki en büyük sebepte aslında bu burada
16:14
bir örnek vermek istiyorum. 2.000 onda belki
16:17
hatırlayanlarınız vardır. Şili'de 8.8 büyüklüğünde bir
16:21
deprem oldu. Arkasından yüzlerce artçı
16:23
insanlar aylarca çadırda yaşadı. Uyumadı 1.999 türkiye'si de
16:28
böyleydi işte. Sarsıntı bitmiyor, hafıza
16:30
dinlenemiyor ve şili'deki japonya'daki depremler çok daha
16:34
büyük. Biliyorsunuz ki okyanus kaynaklı
16:36
ve bu insanlarda özellikle japonya'da deprem bilinci çok
16:39
üst düzeyde gelişmiş. Bizde bu bilinç sadece deprem
16:43
zamanlarında akla gelen bir şey. Ne yazık ki o günlerden sonra
16:47
tabi türkiye'de bir şeyler değişmeye başlıyor.
16:49
Insanlar ya bizim evlerimiz niye yıkılıyor abi diye sormaya
16:52
başlıyor ve deprem bilinci dediğimiz şey yavaş yavaş
16:56
gündeme giriyor. Yani mesele sadece fay değil,
16:58
mesele bizim yaptığımız yapılar. Bizim aldığımız önlemler hani
17:02
sürekli paylaşılır ya deprem öldürmüyor, bina öldürüyor diye
17:06
bunu bize tokat gibi öğreten şey 1.999 depremiydi ve biz bunu acı
17:11
yolla öğrendik. Çünkü yıkılan binaların çoğu ya
17:13
mühendislik hizmeti almamıştı ya da malzemeden çalınmıştı.
17:17
Çimento yerine deniz kumu demir yerine incecik çubuklar yani
17:20
resmen toplu mezar yapılmış. Hani hep söylerler ya japonya'da
17:24
9 şiddetinde deprem oluyor, bina ayakta kalıyor, biz de 7 nokta
17:28
dörtte şehir çöküyor. Fark bu çünkü Japonya benim
17:31
kaderim bu 10'a çıkart göre yaşamalıyım diyor.
17:34
Biz ise ya abi ucuz olsun yani deprem yüzyılda bir gelir bana
17:39
denk gelmez, kafasında takılıyoruz.
17:41
Ama 1.990 dokuzdan sonra bir şeyler kıpırdadı deprem
17:45
yönetmeliği diye bir kavram hayatımıza girdi.
17:47
Inşaat şirketlerine yeni kurallar geldi.
17:50
Mesela kolon kesmek yasaklandı, denetimler arttı ama yeterli
17:54
miydi? Hayır.
17:54
Çünkü 2.020 üçte Maraş depreminde gördük ki aynı
17:58
hatalar ne yazık ki hala sürebiliyor.
18:00
Bizim milletimiz, insanımız bu noktada bilinçli bir şekilde
18:04
gösteriyor kendine ama gerekli adımları atıyor mu?
18:07
Bilemiyorum bir mimar arkadaşım şöyle dedi, Maraş depreminden
18:11
sonra 90 dokuzdan ders almadık. Biz sadece ödev kağıdına başlık
18:15
attık. Bence çok doğru.
18:17
Şimdi bu mesele sadece beton meselesi de değil, bilinç
18:20
meselesi. Çocuğuna depremde masanın altına
18:23
gir diye söylüyorsun ama bunu öğretmiyorsun.
18:25
Binanın yaparken bu 50 yıl ayakta duracak mı diye
18:28
soracaksın. Belediyeler, müteahhitler,
18:31
vatandaş herkes aynı zincirin halkası bir halkayı gevşetirsen
18:34
o zincir kopuyor. Yani burada vatandaş olarak bize
18:38
de çok büyük sorumluluklar düşüyor.
18:39
Yöneticilerimize de çok büyük sorumluluklar düşüyor. 2.010
18:43
birde van depremi de yaşadık. Biliyorsunuz bayram oteli diye
18:46
bir yer yıkıldı. Onlarca insan öldü.
18:48
Otel aslında 1.990 dokuzdan sonra güçlendirilmiş olması
18:52
gereken bir yapıydı. Çıkan yönetmeliklere göre ama
18:55
edilmedi. Yani biz ders aldık dedik ama
18:58
aslında pek almadık ya da almak istemedik ya da cebimizdeki 35
19:02
kuruş gelecekteki insanların hayatından çok daha değerli
19:06
gelmiş olabilir. Bizi bu çok üzücü bir durum.
19:08
Bence bana göre çok da sevdiğim bir laf vardır.
19:11
Onu tekrar edeceğim. Ben de buna katılıyorum.
19:14
Deprem değil, hafıza kaybı öldürüyor.
19:17
O kadar doğru bir laf ki. Çünkü biz yaşadığımız acıyı
19:20
unuttuğumuz anda aynı hatayı tekrar ediyoruz, deprem oluyor,
19:24
depremde işte ilk bir ay insanlara yardımla şunla bununla
19:27
uğraşıyoruz. Bir ay geçmeye başlamadan
19:30
gündemimiz hayatın kendisi oluyor.
19:33
Tabii ki deprem psikolojisinden bir anda uzaklaşmak çok önemli
19:36
ama o psikolojiden uzaklaşırken bir sonraki depremin bizi
19:41
vurabileceğini hiç hesap etmiyoruz.
19:42
Biz deprem ülkesiyiz. Deprem olduğu gibi üçüncü
19:45
beşinci gün diyoruz ki yağ bir deprem çantası hazırlasak mı?
19:48
Bak bize de gelir bizi de vurabilir.
19:51
Bu illet bu insanların yaşadığı şeyleri yaşamayalım.
19:54
Bilinçlenelim ama yok ne oluyor? Havada kalıyor hep havada kaldı.
19:59
Yani bunu kendimden biliyorum. Ben benim evime deprem çantası
20:02
Maraş depremlerinden sonra girmiştir.
20:04
Ya ondan sonra hazırlamışımdır ve bunu güncel falan da
20:07
tutmuyorum ha o günlerde hazırladım ve bıraktım içindeki
20:11
yiyeceği bir şey mi oldu, bozuldu mu falan hiç güncellemek
20:15
falan aklıma gelmiyor. O suyu alayım bir yenisiyle
20:17
değiştireyim böyle şeyler aklıma gelmiyor.
20:19
Yani mesela bunu araştırırken geldi bunlar aklıma belki birkaç
20:23
hafta sonra değiştiririm ama bu bilinç bunları anlatan kişide
20:27
bile oluşmadıysa yada depremi bir kere yaşayan insanların
20:31
bazılarında bile oluşmadıysa ne yazık ki biz akıllanmak
20:34
bilmiyoruz. Tabii bu noktada 1.990 dokuzun
20:38
ardından o dediğim yeni bir bilinç dalgası yayılmaya
20:40
başladı, insanlar örgütleniyor. Sorular soruyor, yetkilileri
20:45
zorlamaya başlıyor ve bu baskı zamanla yeni kurumların
20:49
doğmasına sebep oldu. Çok da güzel oldu mesela.
20:51
Bugün bildiğimiz afad o dönem yoktu ama 90 dokuzun yara attığı
20:55
boşluk sayesinde afad gibi güzel bir kurum ortaya çıktı. 1.990
20:59
dokuzda devlet resmen sınıfta kaldı.
21:02
Herkes bunun farkındaydı. Yani bu siyasi bir eleştiri
21:05
değil. Bu arada herkesin vicdanındaki
21:08
cümlelerin yansımasıdır. Bana göre ilk günlerde
21:11
koordinasyon yok, iletişim kopuk, günümüzdeki gibi bir
21:14
teknoloji de yok. Asker kışla da belediye enkaz
21:16
altında. Bakanlık nerede belli değil
21:19
insanlar günlerce kendi elleriyle kazma, kürekli hatta
21:22
tencere kapağıyla enkaz kaldırmaya çalıştı.
21:25
Yani öyle bir tablo vardı ki vatandaş devleti değil, devlet
21:27
vatandaşı bekliyordu ama. Bu büyük utanç bir dönüşü de
21:31
beraberinde getirdi. Çünkü 90 dokuzdan sonra herkes
21:34
şunu gördü, bizim afetlere karşı kurumsal bir akla ihtiyacımız
21:38
var işte. O yüzden 2.000 dokuzda afadı
21:40
kurduk. Afet ve Acil Durum Yönetimi
21:43
Başkanlığı bugün gördüğümüz o turuncu yelekli ekipler kriz
21:46
anında devreye giren lojistik ağ işte kökünü 90 dokuzunu açtığı.
21:51
Yaradan alıyor ama sadece afad değil, kamu iktisadi
21:54
teşebbüsleri de bu işin içinde yer almaya başladı.
21:58
Türkiye Cumhuriyeti devlet demiryolları, lojistik
22:02
trenlerini tahliye için kullandı.
22:03
Türk Telekom hatları yeniden düzenledi.
22:06
Tek elektrik hatlarını onarmaya çalıştı.
22:08
Yani afet artık sadece kurtarma değil, koca bir devlet refleks
22:12
haline geldi. Tabi bu işin bir de sivil boyutu
22:14
var. Akut gibi gönüllü ekipler öne
22:16
çıkınca devlet bizimkiler geri planda kalıyor diye fark etti.
22:19
Bugün gördüğümüz STK devlet işbir.
22:22
Modeli aslında 90 dokuzda yaşanan kaosun üzerine kurulu
22:26
bir işbirliği, yani bir anlamda o felaket yeni bir sistemin
22:30
başlangıcı oldu. Tabi daha çok yol katetmemiz
22:33
gerekiyor. 2.020 izmir depremi ve 2.023 Maraş depreminde gördük
22:38
ki hala daha çok fazla çabalamamız gerekiyor. 99
22:43
depremi devletin utancıydı. Afad onun kefareti olduğu diye
22:48
bir afet uzmanı demiş. Çok çarpıcı bir laf.
22:51
Çünkü hakikaten öyle sistemin boşluklarını görmeden yenisini
22:55
kuramıyorsun işte tüm bu kurumlar yasalar, yönetmelikler
22:59
bir yana geriye kalan şey ne biliyor musun?
23:01
Hafıza? Çünkü felaketin büyüklüğünü
23:03
unuttuğunu an tüm bu kurumlar tüm bu çabalar kağıt üstüne
23:07
kalır. Vatandaş olarak bizimle bir
23:09
şeyler yapmamız gerekiyor ve hafızamızı diri tutup.
23:13
Buranın bir deprem ülkesi olduğunu hatırlatmamız
23:16
gerekiyor. Kendimize 17 Ağustos sabahı 0302
23:19
öyle sıradan bir rakam değil, her yıl o saatte insanlar sahile
23:22
iniyor, mum yakıyor, sessizce gökyüzüne bakıyor.
23:24
Çünkü hafıza sadece akılda değil ritüelde Yaşar.
23:30
Hatırlamayı bir alışkanlık hâline getirmezsen unutursun ve
23:33
unutmak ikinci kez ölmek gibidir.
23:36
Her yıl televizyonlarda belgeseller yayınlanıyor.
23:38
Gazetelerde 17 ağustos'u unutmadık manşetleri çıkıyor ama
23:41
işin daha derin bir boyutu var. Bu felaket bizim kültürel
23:44
hafızamıza da kazındı. Mesela Haluk levent'in deprem
23:47
sonrası gönüllülüğü şarkılarında bile bir dayanışma sembolü oldu
23:51
ya da teomanın o yıllarda söylediği parçalar gençliğini
23:54
hafızasına 90 dokuzla iç içe geçti.
23:56
Deprem sadece binaları değil, şarkıları, filmleri dizileri de
24:00
şek. Hatırlayın deprem diye çekilen
24:03
televizyon dizileri oldu. Sinemada belgeseller yapıldı.
24:06
Mizah dergileri bile o dönem sayfalarında kara mizah yoluyla
24:10
bu tür almayı işlediler. Çünkü toplumsal acıyı
24:13
hazmetmenin bir yolu da sanattır ama hafıza dediğim şey sadece
24:17
medya değil, enkazından sağ çıkan çocukların bugün yetişkin
24:21
olup yaşadıkları şehirleri yeniden kurması da hafızanın bir
24:23
parçası. O çocuklardan bazıları şimdi
24:26
mühendis oldu. Bazıları deprem yönetmeliği
24:28
yazıyor. Bazıları psikolog olduğu travma
24:30
yaşayanlara destek. Yani 90 dokuzun yarası aslında
24:34
bugünün çabasına dönüşü benim aklıma hep şu gelir bizim
24:37
memlekette unutmak kolay ama deprem gibi olaylar unutursan
24:41
yeniden yaşarsın diye bağırır. O yüzden 0302 sadece bir saat
24:45
değil, bir uyarı. Hani Victor hugo der ya
24:48
felaketin tek faydası vardır. Insanları düşündürür işte benim
24:52
gözümde 17 Ağustos tam da öyle. Bugünden baktığımızda şunu
24:56
söyleyebiliriz, 1.999 gölcük depremi sadece jeolojik bir olay
24:59
değil, toplumsal bir dönüm noktası, hem kaybettiklerimizin
25:02
yasını tutuyoruz hem de bize bıraktığı mirasla yolumuza
25:05
bakıyoruz. Çünkü unutulmayanlar sadece
25:10
yıkıntıların altında kalanlar değil, sevgili dinleyenler aynı
25:13
zamanda hafızamıza kazanan dersler edebiyata bakalım.
25:16
Latife tekin'in romanlarında Yaşar kemal'in röportajlarında
25:20
hep bu toprakların acılarına tanıklık vardır ya. 1.990
25:23
dokuzdan sonra yeni kuşak yazarlarda deprem edebiyatı diye
25:27
anılan bir damar açtılar. Çünkü enkazın ortasında büyüyen
25:31
bir çocuk yazmaya başladığında satırları ister istemez beton
25:34
kokuyor. Bu unutulmamamanın en edebi hali
25:38
müziğe bakalım az önce dediğim Teoman o dönemde sahnede
25:41
söylüyor paramparça şarkısını aslında bir aşk şarkısı ama.
25:45
Depremden sonra binlerce genç onu başka bir anlamda dinledi.
25:48
Çünkü paramparça kelimesi sadece kalpleri değil şehirleri
25:52
anlatıyordu. Haluk levent'in o yıllarda
25:54
deprem bölgelerine gidip gönüllü çalışması, onun şarkılarından
25:58
daha çok akılda kaldı. Yani sanatçı dediğin bazen
26:01
sahneden değil, enkazın yanından hatırlanıyor.
26:04
Popüler kültürde de izleri var, belgeseller çekildiği filmler
26:07
yapıldı. Bu belgesellerde bu filmlerde
26:10
tanıklar konuştu, annesini babasını anlatırken sesi
26:14
titreyen insanlar vardı. Bunlar bir ülkenin belle karşı
26:17
vasında ve işin en çarpıcı tarafı da şu depremin tanıkları
26:21
bugün sosyal medyada hikayelerini yeniden anlatıyor.
26:24
Twitter da dün 17 Ağustos depremi ile alakalı etikete
26:28
bakarken birebir depremi yaşayanların şimdi daha iyi ve
26:32
daha net, daha berrak bir şekilde o günleri anlattığını
26:34
görüyorum. Biri diyor, ben 7 yaşındaydım,
26:37
pijamanla sokağa kaçtım. Biri diyor babamı orada
26:39
kaybettim. Hala her gece aynı saatte
26:42
uyanırım yani hafıza artık sadece sokakta değil hafızayı.
26:46
Tale de taşıyoruz ve bu dijital hafıza birçok insanın da kendine
26:51
ders çıkartmasını sağlamalı. Benim en çok etkilendiğim bir
26:54
şey var. 2.020 üçte Hatay depreminden sonra insanlar biz
26:58
1.990 dokuzla söz vermiştik, unutturmayacaktık ama unuttuk
27:02
diye yazdı işte bu hafızanın en acı sınavı.
27:05
Çünkü unuttuğunda bedelini yine sen ödüyorsun ben ödüyorum, biz
27:09
ödüyorum. Kısacası 302 sadece bir saat
27:13
değil, bir kolektif uyarı o gece ölenler bugün bize.
27:16
Lafısı diyor. Bizim yaşadığımızı siz yaşamak
27:19
zorunda değilsiniz. Bu yüzden anmalar, belgeseller,
27:22
şarkılar, tweetler hepsi tek bir amaca hizmet ediyor.
27:26
Hatırlamak ve belki de en büyük hafıza mekanı mezarlık değil
27:30
kalbimiz. Çünkü kaybettiklerimiz orada
27:32
yaşıyor. Biz de her 17 ağustosta ışıkları
27:35
kapatıp sessizlikte sadece bir şeyi hatırlıyoruz.
27:38
Dayanışmayı. Bu bölümde 17 Ağustos 1999
27:41
gölcük depreminde ve hemen akabinde Kasım ayında yaşanan
27:43
Düzce. Döneminde hayatını kaybedenleri
27:49
anmak için mikrofonun başına geçtim.
27:51
Kendinize iyi bakın. Bu ülkenin bir deprem ülkesi
27:54
olduğu gerçeğini unutmayın. Hoşça kalın.