Latest / 8. Gün 25. Saat / Bir dahi nasıl yetişti? - İlber Ortaylı

Transcript

Bir dahi nasıl yetişti? - İlber Ortaylı · 8. Gün 25. Saat

0:09
Sekizinci gün 25 saatten hepinize selamlar.
0:13
Ben Fırat umarım iyisinizdir, keyifler yerindedir.
0:16
Bu bölümde aslında hepimizin bir şekilde aşina olduğu kimimizin
0:21
televizyon ekranlarından o kendine has üslubuyla kimimizin
0:25
internette dönen 10 meşhur zamanının cahil capsleriyle
0:29
tanıdı ama aslında derinlere indikçe devasa bir okyanusla
0:33
karşılaştığımız bir ismi ilber ortaylıyı konuşacağız.
0:37
Yani ilber hocayı sadece popüler bir figür.
0:40
Bırak değil de o zihnin nasıl inşa edildiğini, o muazzam
0:44
hafızanın hangi topraklarda filizlendiğini biraz
0:47
kurcalayalım istiyorum. Hani bazen bir insanın sadece
0:50
varlığı bile bir dönemin özeti gibidir ya işte ilber Ortaylı
0:55
tam olarak öyle bir karakter. Şimdi şöyle bir gözünüzün önüne
1:14
getirin, 1.947 yılındayız, ikinci dünya savaşının dumanı
1:19
daha yeni yeni dağılıyor. Avrupa bir enkaz yığını ama bir
1:23
yandan da yeniden doğmaya çalışıyor işte ilber hoca.
1:26
Böyle bir atmosferde avusturya'nın burayas şehrinde
1:31
dünyaya gözlerini açıyor ama işin asıl ilginç tarafı
1:35
ailesinin hikayesi, kırım tatarı bir aileden bahsediyoruz.
1:39
Bu kırım tatarı meselesi öyle geçiştirilecek bir.
1:43
Ay değil valla değil. Çünkü bu insanlar tarih boyunca
1:47
oradan oraya savrulmuş, sürgünler görmüş ama her
1:50
gittikleri yere o entelektüel birikimlerini de valizlerinde
1:54
taşımış bir topluluk ilber hocanın genetiğinde o göçmen
1:57
dayanıklılığı ve dünya vatandaşlığı daha doğuştan
2:01
kodlanmış, yani düşünsenize evde konuşulan dilleri hayal edin.
2:04
Bir babası Kemal ortayla annesi şefika hanım, Kemal bey zaten
2:08
müthiş bir beyefendi çevirmen entelektüel ama annesi şefika
2:13
hanım bence. Şahin'in gizli kahramanlarından
2:16
biri Ankara üniversitesi'nde rus dili ve edebiyatı hocalığı
2:19
yapmış bir kadın. Şimdi o sofrayı düşünün.
2:22
Bir anda Almanca tanınıyor. Bir yanda Rusça klasikler
2:25
tartışılıyor. Diğer yanda Türkçe en rafine
2:28
haliyle konuşuluyor. Yani ilber hoca için çok
2:31
dillilik bir çalışma değil bir yaşam biçimi olarak başlıyor.
2:34
Hani biz bugün bir dil öğrenmek için kurs kurs geziyoruz ya
2:38
adamın mutfağını da zaten 34 dil havada uçuşuyor.
2:40
Bu öyle bir altyapı ki insanın hayata bakışını daha 5
2:44
yaşındayken bambaşka bir seviyeye taşıyor haliyle.
2:47
Sonra aile Türkiye ye ankaraya yerleşiyor.
2:50
O dönemin ankarasını hayal etmek lazım.
2:52
Gri binalar ama içeride müthiş bir aydınlanma çabası var.
2:57
Ilber ortaylılının çocukluğu o eski ankara'nın o ciddi ama bir
3:01
o kadar da vizyoner havasında geçiyor.
3:05
O zamanki Ankara şimdiki gibi sadece bürokrasi şehri değil,
3:08
resmen bir kültür laboratuvarı gibi ilver hoca da bu
3:12
laboratuvarın en parlak deneklerinden biri oluyor.
3:16
Tabi eğitim hayatı deyince o efsanevi duraktan bahsetmemek
3:20
olmaz. Ankara Atatürk lisesi bakın
3:23
sevgili dinleyenler Atatürk lisesi o dönemde sadece bir okul
3:26
değil adeta bir ekol hani taş mektep derler ya gerçekten de
3:30
öyle bir ağırlığı var. Oradan mezun olanların listesine
3:33
baksanız şaşarsınız. Memleketin yarısını yönetmiş
3:37
veya aydınlatmış isimler oradan çıkmış ilber hoca oradaki o
3:41
disiplini o klasik eğitim geleneğini ilklerine kadar
3:44
çekiyor. Bir de tabi o yaşlarda bile
3:46
kütüphanelerden çıkmayan, elinde sürekli bir kitapla dolaşan 10
3:50
meraklı çocuk imajı hiç değişmiyor.
3:52
Hani bazı insanlar vardır ya sokağa oyun oynamaya değil de
3:56
sahaf gezmeye çıkar, işte ilber Ortaylı tam olarak o çocuk bu
4:00
çocukluk yılları aslında 10'a çıkart şunu öğretiyor.
4:02
Bilgi öyle havadan gelen bir şey değil.
4:05
Emekle ve doğru kaynakla inşa edilen bir kale.
4:08
O göçmen kimliğinin getirdiği o hiçbir yeri tam yurdu
4:12
belleyememe ama her yeri anlama duygusu onu bir dünya tarihçesi
4:16
olmaya hazırlıyor. Aslında kendi deyimiyle
4:18
söylersek, o kırımla aile mirası 10'a çıkart geniş bir
4:21
coğrafyanın kapılarını açıyor. Sadece anadolu'yu değil, orta
4:25
asya'yı, rusya'yı, avrupa'yı aynı anda koklayabilen bir burun
4:29
geliştiriyor. Tabii bu kadar çok delili, çok
4:31
kültürlü ve meraklı bir gencin gideceği yerde belli.
4:34
Yani o dönem için ankara'nın kalbinin neresiyse oraya dil ve
4:38
tarih, coğrafya fakültesine doğru bir yolculuk başlıyor.
4:42
Ama tabii bu yolculuk öyle sıradan bir öğrencilik macerası
4:46
değil, olmayacak da. Çünkü o yılların ankara'sı az
4:50
önce de söylediğim gibi koridorlarında gerçekten
4:52
devlerin yürüdüğü bir yer. Ilber hoca üniversitenin
4:55
kapısından içeri girdiğinde aslında türk tarihçiliğinin
4:59
kaderini değiştirecek o büyük isimlerin, o devlerin omzuna
5:02
tırmanmaya hazırlandığını belki de kendisi bile tam
5:06
kestiremiyordu. O koridorlarda kimlerle
5:08
karşılaşmıyor ki? Şöyle bir ortamı düşünün, bir
5:10
sınıfa giriyorsunuz şerif. Dün orada diğer odaya
5:14
geçiyorsunuz. Halil inalcıkın sesi
5:15
yankılanıyor işte bu gibi devasa isimlerin arasında pişmeye
5:19
başladığı o akademik yıllar ilber Ortaylı sadece bir tarih
5:24
bilen adam yapmayacak, onu bir metot insanı haline getirecekti.
5:28
Kaldı ki vefatından önceki 10 20 yıl arasındaki süreçte belki
5:33
daha eskiye de gidebiliriz. Birçok farklı konuda sadece
5:36
tarih alanında değil, bambaşka konularda bile bir fikri olan ve
5:40
fikirlerinin altını doldurabilen bir kişilik gördük.
5:43
Tam bir entelektüel gördük üniversite yıllarına o efsanevi
5:47
hocalara ve ilber hoca'nın o dönemki heyecanına baktığımızda
5:50
aslında bugünkü o keskin zekanın temellerini nasıl atıldığını
5:54
daha iyi anlıyoruz. Mesela şerif Mardin gibi bir
5:57
isimle sosyolojinin derinliklerine dalmak.
6:00
Ardından Halil inalcık gibi bir kutbun yanında arşiv tozunu
6:04
yutmak her yedin harcı değil tabi bu usta çırak ilişkisi öyle
6:08
bir seviyedeydi ki. O dönemin akademik atmosferinin
6:11
solumadan ilber hoca'nın neden bu kadar titiz bir tarihçi
6:15
olduğunu anlamak biraz zor olurdu herhalde.
6:17
Şimdi o kapıdan girdik biz yani dil ve tarih, coğrafya
6:21
fakültesinin o yüksek tavanını biraz da insanın üzerine çöken o
6:25
ağır başlı havasını soluduğunuzda ilber hoca için
6:28
asıl macera başlıyor arkadaşlar. Hani hep deriz ya az önce de
6:32
dedim zaten devlerin omuzlarında yükselmek diye omuzları öyle bir
6:36
tutunuyor ki bir daha da inmiyor.
6:38
Hocanız halilini alacak düşünebil.
6:40
Musunuz yani tarihçilerin kutbu denilen dünyada Osmanlı tarihi
6:43
denince akan suları durduran bir adamdan bahsediyoruz.
6:47
Hepimizin ilkokul yıllarında ismini duyduğu daha o
6:50
zamanlardan duyduğu bir isim inalcı koca öyle gel evladım şu
6:54
kitabı oku da gel diyen bir tip değil.
6:56
Disiplin denince askeri kışla gibi titizlik denince kuyumcu
7:00
terazisi gibi bir adam ilber hocanın o dönemki halini hayal
7:04
edebiliyorum. Yani bir yandan hayranlık bir
7:06
yandan o muazzam bilgi yükünün altında ezilmemek için verilen o
7:10
mü. Çaba tabii sadece inalcık değil,
7:13
şerif Mardin de var. O koridorlarda şerif hoca
7:15
meseleye daha sosyolojik, daha geniş bir perspektiften bakmayı
7:19
öğretiyor. 10'a çıkart yani tarih sadece savaşlar ve
7:22
antlaşmalar silsilesi değil, bir toplumun zihninin nasıl
7:26
çalıştığını anlama sanatı aslında ilber hoca bu 2 dev
7:29
arasında resmen bir hamur gibi yoğruluyor bir anda belgenin
7:33
namusu diğer yanda fikrin derinliği bu ikili yapı onun
7:37
bugün hayran kaldığımız o her şeyi bilen ama her.
7:41
Iyi bir mantığa oturtan tarzında temel taşı oluyor.
7:45
Yani o dönemde sadece tarih öğrenmiyor.
7:47
Resmen bir bakış açısı inşa ediyor.
7:49
Sonra iş sadece ankara'yla sınırlı kalmıyor.
7:52
Tabii gözünü dışarıya dikiyor. Şikago Viyana Paris şöyle bir
7:56
rotaya bakar mısınız? Şikagoya gidiyor çünkü Halil
7:59
inalcık oradan hocasının peşinden okyanus ötesine geçmek
8:02
o dönem harbiden harbaba yedin harcı değil.
8:05
Orada modern tarihçiliğin nasıl yapıldığını, bilginin nasıl
8:09
işlendiğini bizzat yerinde görüyor ama bence.
8:12
Asıl koptuğu nokta, o Viyana yılları doğduğu topraklara o
8:16
eski imparatorluk merkezine geri dönüyor.
8:19
Viyan üniversitesi'nin tozlu ama bir o kadar da hazine dolu
8:23
arşivlerinde sabahlıyor. Hani bazen diyoruz ya ya abi bu
8:27
adam bu kadar şeyi nereden biliyor diye işte o arşivlerdeki
8:30
tozları ciğerlerine çekmekten binlerce yıllık belgeleri, o el
8:34
yazması metinleri tek tek deşifre etmekten geliyor.
8:38
Bu işin sırrı valla arkadaşlar. O dönemki akademik disiplin
8:41
şimdikine pek benzemiyor. Sizler de farkındasınız.
8:44
Öyle google'a yazayım da çıksın durumu yok.
8:46
Bir belgeye ulaşmak için aylarını harcıyorsun.
8:49
Bir kelimenin doğru anlamı için kütüphane, kütüphane geziyorsun.
8:52
Ilber hocanın o meşhur dilleri yani rusçağı, Almanca,
8:55
Fransızca, italyanca. Bunlar sadece kart vizitte şık
8:59
dursun diye öğrenilmiş diller değil abi adam o dilleri o
9:03
ülkenin arşivindeki gizli kapıları açmak için birer
9:06
anahtar olarak kullanıyor. Bugünkü gibi depole ya da Google
9:09
translate yok düşünsenize bir Osmanlı belgesini okurken.
9:13
Zamanda o dönemin rus elçisinin yazdığı raporu da orijinalinden
9:17
okuyabiliyor işte bu sizi sıradan bir tarihçiden alıp
9:20
ilber Ortaylı yapan o devasa farkı yaratıyor.
9:24
Paris yılları ise işin biraz daha entelektüel cila kısmı o
9:28
Fransız ekolünün getirdiği o eleştirel bakış, o şık anlatım
9:32
tarzı ki zaten akademinin eski dili ingilizce yöne
9:35
fransızcaydı. Hani ilber hoca bazen bir konuyu
9:38
anlatırken konudan konuya atlar ama sonunda hepsini muazzam bir
9:41
düğümle bağlar. Ya işte o Kıvrak.
9:44
Anın ve metodolojinin arkasında o Avrupa şehirlerinde geçirdiği
9:48
o farklı kültürleri bizzat yaşadığı yıllar var.
9:51
Yani adam sadece kitap okumuyor, o şehirlerin sokaklarını,
9:55
müzelerini, insanlarını da okuyor.
9:57
Bir tarihçinin sadece kağıt üzerinde değil, sahada da
10:00
pişmesi gerektiğinin en canlı kanıtı resmen aslında bu süreçte
10:04
bir şeyi fark ediyor. Ilber hoca tarihçilik bir çeşit
10:07
dedektifle kişide yani böyle bir şeydi aslında aynı zamanda ama
10:11
öyle ucuz polisiye romanlardaki gibi değil tabi ki agat.
10:15
Krist romanlarındaki gibi değil. Yüzyıllar öncesinin
10:17
bürokrasisini, insanların o zamanki dertlerini neyi neden
10:21
yaptıklarını anlama. Almak için o dönemin insanı gibi
10:25
düşünmek gerekiyor. Ben şimdi bu belgeyi buldum ama
10:28
bu adam bunu yazarken acaba ne içiyordu?
10:30
O gün hava nasıldı diyecek kadar o atmosfere girmekten
10:34
bahsediyorum işte. O usta çırak ilişkisinden aldığı
10:38
el 10'a çıkart bu empati yeteneğini kazandırıyor.
10:40
Tabi bu usta çırak meselesi hemen atlanabilecek bir mesele
10:45
değil. Şimdilerde herkes her şeyi kendi
10:47
başına öğrendiğini sanıyor ama ilber ucu örneğinde gördüğümüz
10:51
şey bir geleneğin devamı olmak hal.
10:54
O sert disiplininden geçmeyen birinin Osmanlı gibi karmaşık
10:59
bir yapıyı bu kadar berrak anlatması imkansıza yakın abi
11:02
hoca her zaman hocalarından bahsederken o büyük saygıyı
11:05
hissettiriyordu. Çünkü sadece bilgiyi almamış bir
11:09
ahlakta almış birisi bilginin karşısında eğilmeyi ama
11:13
cahilliğin karşısında da dik durmayı o yıllarda öğrenmiş bir
11:17
adam. Tabii bu kadar eğitim, bu kadar
11:19
yolculuk bu kadar farklı değil ve kültür bir araya gelince
11:23
ilber hocanın Osman. Imparatorluğuna bakışı da
11:26
herkesinkinden farklı olmaya başlıyor.
11:28
Yani o güne kadar anlatılan o basmak alıp sadece kahramanlık
11:32
hikayelerinden ibaret olan tarih anlayışının dışına çıkma
11:36
ihtiyacı hissediyor. Artık elinde öyle bir donanım
11:39
var ki, koskoca imparatorluğu bir laboratuvar masasına yatırıp
11:43
onun harbi hücresini inceleyebilecek kıvama geliyor.
11:46
Dile kolay onca yıl yurt dışında o dev kütüphanelerin içinde
11:50
geçiyor. Ömrü her eseri kendi dilinden
11:53
okuyabiliyor ama o kadar evrensel.
11:55
Vizyona sahip olmasına rağmen adamın ayağı hep bu topraklara
11:59
basıyor. Yani o viyana'daki şıklığı
12:02
paris'teki zarafete alıp bizim o anadolunun o eski istanbul'un
12:07
ruhuyla birleştiriyor. Ortaya çıkan şey ise ne tam bir
12:10
batılı ne de içine kapalı bir Doğulu tarihçi tam manasıyla bir
12:15
Osmanlı entelektüel oluyor işte. Tam bu noktada o akademik
12:19
temellerin üzerinde yükselen o büyük bina şekillenmeye
12:22
başlıyor. Ister istemez ilber hocanın
12:24
zihninde Osman. Artık sadece bir tarih konusu
12:28
değil, olamaz, yaşayan nefes alan ve bugünü de şekillendiren
12:33
muazzam bir organizma. Özellikle de o imparatorluğun en
12:37
uzun 100 yılı dediği o sancılı ama bir o kadar da modernleşme
12:41
dolu. 19. Yüzyıla bakışı bizim tarih
12:45
algımızı resmen kökünden sarsacaktı ki sarstı da.
12:49
Çünkü ilber hocaya göre osmanlıyı anlamamak sadece saray
12:52
entrikalarını bilmek değil abi. O koca yapının bürokrasisini
12:56
otır tıkır işleyen veya bazen işlemeyen devlet şarkılarını o
13:02
modernleşme sancılarını birincil kaynaklardan okumak gerekiyordu.
13:06
Hani şimdi dönüp o en uzun yüzyıl perspektifine
13:09
baktığımızda aslında bugünkü modern türkiye'nin de
13:12
şifrelerini orada buluyoruz. Yani hoca bizi geçmişe
13:15
götürürken aslında bugünü anlatmaya başlıyor.
13:18
Fark ettirmeden bizi o bürokrasinin dehlizlerinde uzun
13:22
bir yolculuğa çıkartıyor. Bir anlamda valla arkadaşlar bu
13:26
en uzun 100 yıl meselesi dediğim gibi ilber hoca'nın türk
13:30
tarihçiliğine attığı en büyük imzalardan biri.
13:32
Hani resmen bir marka tescili gibi bir şey neden en uzun
13:35
biliyor musunuz? Çünkü o 19.
13:37
Yüzyıl Osmanlı için takvimdeki 100 yıla sığmayacak kadar çok
13:41
olayın. Değişimin sancının ve aslında.
13:45
O meşhur modernleşme dediğimiz nanein yaşandığı devir hoca bu
13:49
dönemi anlatırken öyle sadece padişah isimlerini, savaş
13:52
tarihlerini falan sıralayıp geçmiyor.
13:54
Resmen o dönemin ruhuna sızıyor. O dönemdeki bir memurun
13:58
yakasındaki koladan tutun da bir elçinin yazdığı mektuptaki gizli
14:03
imalara kadar her şeyi önümüze seriyor.
14:06
Yani o yüzyılın içinde kaybolurken aslında bugünkü
14:08
türkiye'nin o bürokratik reflekslerinin o devlet
14:11
geleneğinin. Nereden geldiğini de bize çatır
14:14
çatır anlatıyor adam şimdi dürüst olalım, çoğumuz için
14:17
bürokrasi demek, sıkıcı evrak işi abi vergi dairesine sıra
14:21
beklemek falan değil mi yani? Ama ilber hoca için bürokrasi
14:25
bir imparatorluğun sinir sistemi gibi o sinir sistemini anlamadan
14:29
koskoca bir yapının nasıl ayakta kaldığını, nasıl dönüştüğünü
14:32
anlayamazsınız diyor. Adam, hani o meşhur tanzimat
14:35
dönemi vardır ya okullarda Gülhane parkında bir kağıt
14:38
okundu, bitti diye anlatılır ya da işte yapılması gerekenler.
14:43
Vanır geçirir. O dönemki paşaların o
14:45
hariciyicilerin nasıl birer entelektüel olduğunu, nasıl 34
14:50
dil bilip dünyayı takip ettiklerini anlatırken aslında
14:53
biraz da bugüne taş atıyor. Yani bakın bu adamlar o günün
14:57
şartlarında dünyayı yönetiyordu. Siz bugün ne yapıyorsunuz?
15:00
Der gibi bir havası var. Açıkçası işte bu noktada o
15:04
meşhur dil meselesi yine devreye giriyor.
15:06
Yani bence ilber ortaylıyı ilber Ortaylı yapan en büyük fark
15:10
osmanlıyı sadece Osmanlı kaynaklarından okumamış adam
15:13
adam gidiyor. Rus arşivine giriyor.
15:15
Neden? Çünkü rusya'yla Osmanlı o
15:17
dönemde en yakın düşmanlar. Yani senin ne yaptığını en iyi
15:20
senin rakibin, düşmanın bilir. Ilber hoca Rusça bilmenin
15:23
avantajıyla o dönemin rus çağrılarının generallerinin
15:27
Osmanlı hakkında ne düşündüğünü, nasıl planlar yaptığını,
15:30
orijinal belgelerden okuyunca ortaya çıkan tarih anlatısı
15:34
tabii ki bizim ders kitaplarındaki o tekdüze
15:37
hikayelerden fersah fersah öteye geçiyor.
15:39
Şimdi bu sadece bizim ülkemize has bir şey değil.
15:42
Her yerde tarih biraz daha ken. Bakış açından pozitif yazılır.
15:47
Yazılmıştır da sadece böyle dini anlamda yıllık yazan devletler
15:52
olmuştur. Mesela hititler bunlar her şeyi
15:55
olduğu gibi yazmış devletlerdir. Fakat çoğu devlet ve toplum
15:59
tarihi olaylarda kendi kahramanlıklarını, kendi iyi
16:03
yanlarını ön plana çıkartırken, olumsuzlukları anlatsalar dahi
16:07
onları törpülemişlerdir. O yüzden düşman biraz daha doğru
16:10
söyler. Bu sadece Rusya, Osmanlı için
16:13
değil, Osmanlı Rusya için de geçerli.
16:15
Rusya kendi. Araini yazarken Osmanlı o tarihi
16:18
daha objektif bir şekilde yazabilirim ya da farklı bir
16:21
ülke farklı ülkelerin tarihine daha objektif bir perspektiften
16:25
bakabilir. Ilber hoca bunu çok iyi bildiği
16:27
için bu yolu seçiyordu. Bir de almancası var,
16:30
fransızcası var. Tabi avrupa'daki o diplomatik
16:33
trafiğe o büyük güçlerin satranç tahtasını bizzat onların diliyle
16:37
takip ediyor. Yani bu bir tarihçi için 360
16:40
derece görüş demek abi yani sadece kendi kalenden değil,
16:43
karşı tepeden de bakıyorsun savaşı.
16:46
Tarihçilikten evrensel tarihçiliğe geçiş derken
16:49
kastettiğim tam olarak da bu aslında ilber hoca osmanlıyı
16:53
sadece bir doğu meselesi olarak görmüyor.
16:56
Adam bunu Akdeniz dünyasının, Avrupa siyasetinin ve hatta
17:01
dünya sisteminin bir parçası olarak okuyor.
17:04
Şehirleşme meselesine de takıktır.
17:06
Mesela bilirsiniz. Bir şehrin sokak yapısından,
17:09
kanalizasyon sisteminden veya o şehirdeki mahalle kültüründen
17:14
yola çıkarak o toplumun nasıl evrildi?
17:17
Anlatır yani o tozlu arşiv belgelerinin arasından sadece
17:21
isimler değil bizzat yaşayan şehirler, değişen alışkanlıklar
17:24
ve modernleşen bir toplum çıkarıyor.
17:26
Atıyorum. O dönemde istanbul'a gelen bir
17:28
buharlı geminin limondaki hamalın hayatının nasıl
17:32
değiştirdiğini öyle bir anlatır ki sanki o gün.
17:35
O iskelede sizde oradaymışsınız gibi hissedersiniz.
17:38
Tabii tüm bu metodolojinin yani bu titiz tarih yazımının bir
17:42
amacı var. Gerçeği o çıplak ve bazen de
17:46
rahatsız edici olan gerçeği ortaya koymak.
17:48
Hoca hiçbir zaman romantik bir tarihçi olmadı.
17:51
Yani o eski günler diye ağlayıp sızlayan birisi olmamış aksine o
17:56
dönemin hatalarını o bürokratik hantallıkları o yanlış anlam
18:00
kararları da en az başarılar kadar sert bir dilleleştirir
18:04
adam için. Övünme aracı değil, bir anlamı
18:07
ve ders çıkarma laboratuvarı bu yüzden de anlatımı hep çok
18:11
canlıdır. Hep çok dinamiktir.
18:12
Bir de şu var abi, ilber hocanın o entelektüellerinin sadece
18:16
akademik çevrelerde kalabilen bir derinlik.
18:19
Yani sadece üniversite koridorlarında konuşulan
18:21
makalelerde kalan bir adam olabilirdi ama adamda farklı bir
18:25
damar var, bir anlatma tutkusu, bilgiyi o fil dişi kulesinden
18:29
indirip, sokaktaki adama evdeki teyzeyi okuldaki gence sana bana
18:34
ulaştırmak gibi bir. Var aslında bu metodolojiyi
18:39
popüler bir dille birleştirmesi, onun ileride neden bir fenomen
18:44
haline geleceğinin de ilk işaretleriydi.
18:47
Bence o ağır Osmanlı türkçesiyle yazılmış belgeleri alıp
18:51
hepimizin anlayacağı o fırlama yer yer ironik ve her zaman
18:55
samimi dille tercüme etmesi benim açımdan muazzam bir
19:00
yetenek hani derler ya bilgi paylaştıkça çoğalır diye ilber
19:04
hoca bu sözün yaşayan kanıtı gibiydi devasa kü.
19:07
Nesini sadece kendi çalışmalarını da kullanmıyor.
19:09
O bilgiyi sanki bir akşam yemeğinde dostlarına hikaye
19:12
anlatıyormuş gibi bize aktarıyordu.
19:14
Bu da onu sadece bir tarih yazarı değil, bir tarih
19:17
anlatıcısı yapıyor ve bu anlatıcılık adamı akademik
19:20
makalelerin soğukluğundan alıp bir gün ansızın kendisini
19:24
Topkapı sarayının o görkemli ama bir o kadar da ağır sorumluluk
19:28
isteyen makamında bulmasına yol açacak.
19:31
Tabi o dönem yani o müze müdürlüğü yılları var.
19:34
Ilber Ortaylı isminin artık sadece akademik çevreler.
19:38
Değil tüm türkiye'de yankılanmaya başladığı dönüm
19:40
noktası oluyor. Akademik derinliğini o kütüphane
19:43
kokusunu alıp sarayın o yaşayan tarihine taşmış birisi.
19:47
Ama oradaki o başkanlık koltuğu sadece bir idari görev değildi.
19:52
Onun için adam tarihin tam kalbinde o mirası korumak ve
19:56
halkla buluşturmak için verilen bir mücadeleyi gözler önüne
20:01
seriyordu aslında. O müze koridorlarında dolaşırken
20:03
sadece bir müdür gibi değil sanki o sarayın asıl sahibi olan
20:07
o eski gelenekle nasıl söyleyeyim?
20:09
Bugünün modern dünyası arasında bir köprü kuruyordu.
20:12
Adeta Topkapı Sarayı dönemi başladığındaysa işin rengi iyice
20:16
değişiyor. Çünkü o güne kadar sadece
20:17
kitaplarda okuduğumuz uzaktan uzağa saygı duyduğumuz o tarihi
20:21
mekanlar ilber hocanın o kendine has üslubuyla bir anda canlı
20:24
verdi. 10 meşhur müze koridorlarında hoca elinde
20:28
anahtarlarla değil, o devasa bilgi birikimiyle dolaşıyordu
20:32
ve. Onu kısa sürede türkiye'nin en
20:34
popüler, en çok konuşulan kamusal entelektüeli haline
20:38
getirecek olan o büyük sahneye hazırlıyordu.
20:40
Kısaca hayatının belli bir döneminde sarayın tozlu
20:45
arşivlerindeki belgeleri okuyarak zamanını geçiren bir
20:49
adama o sarayın anahtarlarını vermişler ama ilber hoca orada
20:54
öyle koltuğunda oturayım da evrak imzalayayım diyecek bir
20:57
tip değil. Biliyorsunuz resmen sarayın
20:59
koruyucu azizi gibi bir şeye dönüştü.
21:01
O yıllarda müze müdürlüğü yaparken.
21:03
O kadar titiz o kadar tavizsizdi ki, hani bir mermer parçasına
21:07
yanlış bir şey yapılsa veya bir sergileme hatası olsa 10 meşhur
21:11
azarlamalarından nasibini almayan kalmıyordu abi o dönemde
21:15
aslında biz şunu gördük, tarih sadece kağıt üstüne kalan bir
21:18
şey değil. O taşın o çininin okumasın.
21:21
Korunması gereken bir namusu var.
21:24
Hocanın o fildişi kulesinden yani o seçkin akademik, çevreden
21:28
çıkıp halkın arasına karışması da aslında tam bu dönemlere denk
21:31
geliyor. Hatırlarsanız televizyon pro.
21:34
Onları falan derken bir anda hepimizin salonuna konuk olmaya
21:37
başladı ama öyle sıkıcı didaktik.
21:39
Şimdi size tarih anlatacağım diyen o eski usul hocalardan
21:43
değil, adamın öyle bir anlatış tarzı var ki.
21:46
Hani sanki kanuniyle dün akşam yemek yemiş de bize dedikodusunu
21:50
yapıyor gibi bir samimiyet. O popülerleşme süreci aslında
21:54
türk televizyonculuğu içinde ciddi bir dönüm noktası oldu
21:58
bence. Çünkü biz o güne kadar ciddi
21:59
adamla eğlenceli adamın aynı kişi olabileceğini pek
22:03
görmemiştik, ilver ho. O entelektüel ağırlığıyla gelip
22:06
araya 10. Meşhur ama bizim anlayamadığımız
22:10
aşırı entelektüel esprilerini o ince alayını sıkıştırınca
22:14
herkesi ekran başına kilitledi. Abi tam da bu noktada yani
22:17
televizyondaki o her şeyi bilen hoca imajı internetin o muazzam
22:22
ama bir o kadar da acımasız kültürüyle çarpıştı ortaya ne
22:25
çıktı? Tabii ki ilber hocaya aslında
22:28
popüler kültürde bir yer edinmesini sağlayacak şekilde
22:32
kevsere dahil edenler ortaya çıktı.
22:35
Bill kepsileri yani açıkçası dediğim gibi ilber hoca'nın bir
22:38
internet fenomenine dönüşmesi sosyolojik olarak incelenmesi
22:42
gereken bir vaka. Sonuçta ben eminim ki bu
22:44
caps'ler olmasa ilber hocayı sadece tarihi ilgisi olanlar ya
22:49
da onun bazı fevri çıkışlarını yine sosyal medyada espri konusu
22:55
yapan insanlar tanıyacaklardı. Ama bu caps olayından sonra
22:59
ilber hocayı tüm Türkiye tanımaya başladı.
23:01
Düşünsenize bir profesörün, bir tarih devinin fotoğraflarının
23:05
üzerine. Ahil gelme buraya çok cahilsin.
23:08
Keşke ölsem falan yazılıyor ve bu her yerde paylaşılıyor.
23:12
Hoca önce bir ne oluyor yahu demiştir ama sonra da bu duruma
23:15
alıştı. Hatta yer yer kendisi de bu
23:17
cahillik vurgusunu bir eğitim metoduna dönüştürdü.
23:20
Takip ettiğini gördüğünü, güldüğünü söyledi.
23:23
Bunlara dediğim gibi bu caps olayı onun daha popüler bir
23:27
kişilik haline gelmesine neden oldu ama onu nasıl konuşulması
23:31
gereken yanı tabi ki entelektüel birikimi tabi cahil kelimesi
23:34
sadece bir hakaret değil, bir entelektüel.
23:37
Standart belirleme aracı olduğu toplumda hani bir şey
23:39
bilmiyorsan sus ve öğren demenin ilberce versiyonu gibi bir şey
23:43
bu. Yani az önce söylediğim şey şu
23:45
şekilde, anlaşılmasın, ilber hoca capselerle tanınmış bir
23:49
adam. Evet öyle ama bu bizim ayıbımız.
23:52
Ilber ortaylıyı biz kepslerle popülerleştirmeyip yaptığı
23:57
işlerle popüler hale getirseydik çok daha iyi olurdu bence ama bu
24:01
da tabii ki sosyal medyanın çorbaya eklediği tuz oldu.
24:05
Peki Fırat bir insan nasıl hem bu kadar ciddi bir tarihçi olup
24:09
hem de bir pop ikonu haline gelebilir?
24:13
Şey gibi düşünün sanki bir rock yıldızı ama gitar çalmak yerine
24:17
arşiv belgesi okuyor insanlar onu o keskin zekasına hazır
24:21
cevaplığına ve en önemlisi de o. Doğruları söylemekten korkmayan
24:25
tavrına hayran kalıyorlar. Akademinin o kapalı devre sıkıcı
24:29
dilinden bunalan genç kuşaklar için ilber hoca resmen bir nefes
24:33
borusu oldu. Çünkü adam tarih anlatırken
24:35
sadece geçmişi değil, bugünkü halimizi, eksikliklerimizi, o
24:39
kültürel zayıflıklarımızı da çatır çatır yüzümüze vurdu.
24:42
Yani hocam bizi bir azarla da kendimize gelelim diyen kitleler
24:47
oluştu. Resmen açıkçası bu kamusal
24:49
kimlik meselesi biraz bıçak sırtı bir iştir.
24:52
Çok popüler olursanız bazen akademik.
24:54
Diyetiniz sorgulanır. Çok ciddi kalırsanız da halktan
24:57
koparsınız mesela buna bir örnek vereyim.
24:59
Ben çok popüler olursanız oytun erbaş olursunuz.
25:03
Çok ciddi olursanız da hayırdır. Yani üniversite sırasında mıyız?
25:07
Bu ne ciddiyet laflarını duyabilirsiniz ama ilber ocağı o
25:11
dengeyi öyle bir kurdu ki adam hem dünyanın en saygın
25:14
üniversitelerine ders vermeye devam ediyor.
25:17
Hem de bir pazar akşamı televizyonuna milyonlara hitap
25:19
ediyor. Müze müdürlüğü döneminde o
25:21
sarayın her köşesini bildiği gibi toplumunu hangi damarına
25:25
basması gerektiğinde çok iyi öğreniyor.
25:28
Yani o elitist duruşuyla halka da mı olma arasındaki o ince
25:32
çizgide ilber hoca resmen dans etti.
25:34
Bir bakıyorsunuz bir davette çok şık bir takım elbiseyle en üst
25:37
düzey diplomatlarla konuşuyor. Farklı farklı dillerde bir
25:41
bakıyorsunuz anadolunun bir şehrinde gençlerle.
25:44
O kendine has üslubuyla şakalaşıyor.
25:46
Aslında bu süreçte bir şey çok net anladık.
25:49
Bizim millet olarak bilen adama otoriteye ama aynı zamanda
25:53
bizden biri gibi konuşana bir zaafımız var.
25:56
Ilber hoca o otoriteyi sadece unvanıyla değil, o muazzam
26:00
hafızasıyla kurdu. Yani birisi bir soru sorduğunda
26:03
adam sadece cevap vermiyor. O cevabı 1.000 yıllık bir
26:06
perspektife oturtup üzerine bir de o dönemin mutfağından bir
26:09
detay ekliyor. Atıyorum. 17.
26:11
Yüzyıl diplomasisinden bahsederken, ya o zamanın
26:15
viyanasındaki kahveler şöyleydi dediğinde, siz o bilgiyi artık
26:19
unutamıyorsunuz. Bu işte o küratörlükten
26:22
popülerliğe giden yolun en büyük sırrı abi bilgiyi bir deneyime
26:27
dönüştürmek. Tabii bu fenomenleşme hali bazen
26:29
işin özünü kaçırmamıza da neden olabiliyor.
26:31
Yani o capslere o komik videoları o kadar dalıyoruz ki
26:34
bazen adamın aslında ne kadar büyük bir yazan ve üreten karşı
26:38
olduğunu unuttuk gibi geliyor bana.
26:40
Halbuki o popüler kimliğin arkasında gecesini gündüzüne
26:44
katıp yazdığı o devasa eserler o müthiş kitaplar var.
26:47
Hani sadece konuşan bir adam değil.
26:49
Ilber hoca aynı zamanda türk tarihçiliğinin o en önemli 19.
26:54
Yüzyıl dönemi üzerine en yetkin kalemlerden biri.
26:57
Popülerliğin rüzgarına kapılıp gitmek yerine o rüzgarı, kendi
27:00
eserlerini ve fikirlerini daha geniş kitlelere ulaştırmak için
27:04
bir yelken gibi kullanmış bir adam aslında.
27:07
Valla sevgili dinleyenler hani entelektüel duruş diyoruz ya
27:11
ilber hoca o duruşun en canlı örneğiydi.
27:14
Eğilip bükülmeden, bildiğinden, ödün vermeden ama bir yandan da
27:18
o hayatın içindeki mizahı hiç kaybetmeden bir ömür sürdürüyor.
27:22
Müze koridorlarından televizyon stüdyolarına uzanan bu
27:25
yolculukta aslında bize şunu gösteriyor.
27:27
Gerçek bilgi paylaşıldığında ve bir karakterle birleştiğinde
27:30
toplumsal bir hafızaya dönüşebiliyor.
27:33
O hafızanın en somut hallerinden biri de şüphesiz ki o kaleminden
27:36
dökülen kütüphanelerimizin baş köşesini süsleyen o muazzam
27:40
kitaplar. Adamın o popüler o herkesin
27:43
tanıdığı kimliğinin altındaki asıl hazineye bakmak lazım biraz
27:46
da yani televizyonda 2 saatte anlattığı bir mevzunun arkasında
27:49
aslında 10 yıllık bir araştırma, binlerce sayfalık okuma ve o
27:53
meşhur analitik süzgeç var. Hani bazen bir kitabını elinize.
27:57
Alırsınız ya bu adam bu hoca burada ne demek istemiş diye bir
28:01
durup düşünürsünüz ya bu herhangi bir için de geçerli
28:04
işte o an aslında o derinliğin içine düşmüşsünüz demektir.
28:08
Özellikle o imparatorluğun en kritik dönemlerini anlattığı
28:11
eserleri sadece birer tarih kitabı değil, aynı zamanda birer
28:15
zihin açıcı egzersiz gibi. Tabii şimdi bu kadar konuşmanın
28:19
bu kadar popülerliğin ve bu kadar büyük bir kamusal etkinin
28:22
üzerine asıl kalıcı olan şeye yani o sayfalara o satırlara göz
28:26
atmak gerekiyor bence. Çünkü ilber Ortaylı denince akla
28:29
gelen o meşhur eserler aslında onun bu topraklara bıraktı.
28:33
En büyük miras ve o mirasın içindeki bazı kitaplar var ki
28:37
onlar sadece tarihçilerin değil, ben bu dünyada yaşıyorum diyen
28:41
her türk gencinin, her türk aydınının baş ucunda durması
28:45
gereken türden mesela sürekli bah.
28:48
Imparatorluğun en uzun yüzyılı dediği o baş yapıt işte orada
28:52
ilber hocanın, o keskin kaleminin, derin metodunun o
28:55
muazzam sentez yeteneğinin zirvesini görüyoruz.
28:58
Az önce sözünü ettiğim imparatorluğun en uzun yüzyılı
29:02
kitabı. Yani bu kitabı okumadan ben
29:05
türkiye'yi anlıyorum. Osmanlıyı biliyorum demek biraz
29:08
havada kalıyor açıkçası. Çünkü hoca orada bize 19.
29:11
Yüzyılı anlatırken, aslında bugün bindiğimiz metronun
29:14
gittiğimiz okulun hatta. Verdiğimiz verginin bile o
29:17
dönemdeki o sancılı modernleşme çabalarının bir sunucu olduğunu,
29:22
çatır çatır yüzümüze vuruyor. Şöyle düşünün, bir binanın
29:25
temeline iniyorsunuz ve o eski rutubetli duvarlarda aslında
29:29
bugünkü lüks daireniz in bütün statik hesabının gizli olduğunu
29:33
görüyorsunuz. Tam olarak böyle bir şey.
29:35
Hani hep deriz ya Osmanlı çöktü bitti falan diye ilber hoca bu
29:39
kitapta ya bir dakika beyler o iş öyle değil diyor resmen o 19.
29:44
Yüzyıl yani o en uzun dediği asır aslında osmanlının en çok
29:48
terlediği en çok kafa yorduğu ve aslında en çok modernleştiği
29:53
zaman dilimi, bürokrasinin nasıl profesyonelleştiğini o
29:56
hariciyecilerin yani diplomatların nasıl dünyayı
29:59
parmağında oynatacak seviyeye geldiğini anlatırken, hoca
30:03
aslında bize bitti, devlet haklı dersi veriyor yani.
30:06
O kitabı okurken sadece tarih öğrenmiyorsunuz, bir devletin
30:09
nasıl ayakta kalmaya çalıştığının, o devasa çarkların
30:13
nasıl döndüğünün bir anlamda röntgenini de çekiyorsunuz
30:16
açıkçası hoca orada o kadar titiz ki bir belgenin içindeki
30:20
küçücük bir nottan yola çıkıp koskoca bir imparatorluk
30:23
stratejisini önümüze koyabiliyor.
30:25
Gerçekten bakın o kitabı bitirdiğinizde sokağa
30:28
çıktığınızda o eski binalara o resmi kurumlara bakışınız bile
30:32
değişiyor. Ulan diyorsunuz, neler yaşanmış
30:34
burada? Tabii sadece osmanlıyla da
30:36
sınırlı kalmıyor. Hoca bir de o efsanevi Gazi
30:39
Mustafa Kemal Atatürk biyografisi var ki bence o da
30:42
ayrı bir olay. Şimdi piyasada binlerce Atatürk
30:46
kitabı var, kabul edelim ama ilber hocanın farkı ne biliyor
30:49
musunuz? Adam atatürkü gökten zembille
30:52
inmiş bir kahraman gibi değil. Az önce bahsettiğimiz en uzun
30:55
yüzyılın o Osmanlı entelektüel birikiminin ve o müthiş askeri
31:00
eğitimin doğal bir zirvesi olarak anlatıyor.
31:02
Yani Cumhuriyet bir kopuş değil, bir sürekliliktir.
31:05
Hoca, atatürk'ün o çok dilli, çok kültürlü dünyayı takip eden
31:10
odsubay kimliğinin aslında o imparatorluğun en iyi
31:13
okullarından yetiştiğini öyle bir anlatıyor ki taşlar yerine
31:16
oturuyor. Muazzam bir orman var ve o
31:19
ormanın en uzun en görkemli ağacı Atatürk ama o ağaç o
31:24
toprağın ve o diğer ağaçların köklerinden besleniyor.
31:27
Işte hoca o kökleri bize gösteren birisi.
31:30
Bir de seyahatnameleri var ki inanılmazlar ilber hocayla
31:34
gezmek, hani öyle ay şurada neysek burada hangi pozu versek
31:38
tadında bir şey değil arkadaşlar.
31:40
Adamla bir şehre gidiyorsunuz. O şehrin 500 yıl önceki belediye
31:44
başkanından tutun da o sokaktaki taşın hangi dağdan getirildiğine
31:48
kadar her şeyi anlatıyor. Size bir gezgin tarihçi olarak
31:52
dünyayı okuma biçimi aşırı acayip mesela italya'ya gidiyor,
31:56
rönesansı anlatırken bir an. Konuyu osmanlıdaki bir nakşa
32:00
bağlıyor. Oradan rusya'daki bir
32:02
kütüphaneye zıplıyor. Yani dünya onun zihninde
32:05
sınırları olmayan tek bir büyük hikaye gibi atıyorum.
32:09
Viyana'da kahve içerken aslında o kahvenin çekirdeğinin hangi
32:12
diplomatik krizle oraya geldiğini anlatabiliyor.
32:15
Bu da bize şunu öğretiyor, gezmek sadece görmek değil,
32:18
bildiklerini o coğrafyaya yedirmektir.
32:21
Hatta hoca hep der okumadan gezmeyin, cahil cahil bakmayın
32:25
etrafa işte o seyahatnameler tam olarak o.
32:28
Işık kazandırmak için yazılmış rehberler gibi dikkatinizi
32:32
çekmiştir. Belki ilber hoca'nın
32:34
kitaplarında o kuru akademik dil pek yoktur.
32:37
Yani bilgi çok derindir ama anlatım sanki karşılıklı çay
32:40
içiyormuşuz gibi akar gider. Imparatorluğun en uzun
32:44
yüzyılında bile o kadar ağır mevzuları anlatırken araya öyle
32:47
bir insan hikayesi öyle bir anekdot sıkıştırır ki dersiniz.
32:51
Şimdi anladım abi mevzuyu bu aslında çok büyük bir maharet,
32:55
hem o kadar derin bir deryada yüzeceksin hem de seni
32:57
dinleyenleri, okuyanları o suda boğmayacaksın.
33:00
Adam resmen tarihin soğuk yüzünü alıp onu insani bir sıcaklığa
33:05
büründürüyor. Yani onun kaleminden çıkan her
33:08
satır aslında birer yaşam dersi gibi sadece ne olduğunu değil,
33:11
neden olduğunu ve bizim bundan ne anlamamız gerektiğinde bir
33:15
anlamda kulaklarımıza fısıllıyor.
33:17
Mesela biyografi çalışmalarında özellikle Atatürk kitabında o
33:20
dönemin diğer aktörlerini de o su.
33:22
Kuşağını da öyle bir anlatır ki o insanların vizyonuna hayran
33:26
kalmamak elde değil. Hani bazen diyoruz ya, biz nasıl
33:29
bu hale geldik ya da bu başarılar nasıl kazanıldı diye
33:32
hoca o kitapta bize o eğitimin ve disiplinin ne kadar hayati
33:36
olduğunu gösteriyor. O dönemin subaylarının cebinden
33:39
kitaplarla cepheye gittiğini, ateş hattında bile Fransızca
33:42
roman okuduklarını öğrendiğinizde o başarının
33:45
tesadüf olmadığını anlıyorsunuz. Ilber hoca'nın kalemindeki o
33:48
süreklilik vurgusu aslında bizim bugün bile ihtiyacımız olan o
33:52
toplum. Öz güven aşılıyor, bir nevi
33:54
bakın diyor. Sizin kökleriniz de bu var
33:56
kardeşim bu ciddiyet var. Bu dünya vatandaşlığı var
34:00
açıkçası ilver Ortaylı okumak biraz da kendi tarihinle
34:03
barışmak demek. Hani o kavgalı olduğumuz bir
34:06
tarafın yere göğe sığdıramadığı, diğer tarafınsa yerin dibine
34:09
soktuğu, o karmaşık geçmişimizi hoca alıyor.
34:12
Bakın kardeşler bu sizin gerçek hikayeniz diyerek önümüze
34:15
koyuyor. Ne aşırı bir hamaset ne de
34:18
yersiz bir yergi abi sadece gerçekler ve o gerçeklerin
34:22
arasındaki. Az zam bağlantılar işte, o
34:25
yüzden onun kitapları başucu eseri olabiliyor.
34:27
Çünkü her okuduğunuzda her o sayfaları karıştırdığınızda
34:30
kendinize, ailenize, şehrinize dair yeni bir şey
34:34
keşfedebiliyorsunuz. Bir nevi aynaya bakmak gibi ama
34:37
o aynada sadece kendi yüzünüzü değil, aynı zamanda 1.000 yıllık
34:41
bir birikimi görüyorsunuz. Hani bu kadar yazı çizi kitap
34:45
dedik ama ilber hoca için asıl eser belki de o kitapların
34:48
biriktiği yerdir. Adanın bir kitap, biriktirme
34:51
tutkusu var. Bir bloomani deniyordu.
34:53
Herhalde yanlış hatırlamıyorsam yani evleri odaları geçtim.
34:56
O kitapların içinde yaşayan bir adamdan bahsediyoruz ve o
34:59
muazzam birikimin o 10 binlerce ciltlik hazinenin sonunda nereye
35:04
gittiği o kütüphanenin hikayesi aslında hoca için bir nevi final
35:07
gibi bir şey. Çünkü sadece kendini saklamıyor,
35:10
o bilgiyi, kitapları onları bir milletin ortak hafızasına emanet
35:14
ediyor. Atıyorum bir odada 18.
35:17
Yüzyıl Fransız diplomasisi üzerine es.
35:20
Varsa diğer odada, rusya'nın o uçsuz bucaksız bozkırlarını
35:23
anlatan haritalar yığılıdır, işte o devasa 10 binlerce
35:27
ciltlik koleksiyonu düşünün insan bazen diyor ki ya bu adam
35:31
bunları gerçekten okudu mu? Okumuş abi hepsinin içinde o
35:35
meşhur notları, o işaretleri o ilberce düşülmüş şerhleri vardır
35:40
ama işin asıl vurucu tarafı o kadar kıymetli bir hazineyi
35:43
kendine saklamayıp cumhurbaşkanlığı millet
35:46
kütüphanesine bağışlıyor. Adam 2.017 ya da 2.018 yılında
35:49
bunu yapıyor. Aslında bize çok büyük bir şey
35:52
söylüyor. Benim bu hayatta topladığım her
35:54
şey aslında bu milletin hafızasıdır.
35:57
Ben sadece emanetçiyim diyor resmen yani sadece bu değil.
36:00
Mesela 2.010 sekizde dediğim gibi ankara'daki
36:03
cumhurbaşkanlığı millet kütüphanesine bağışlıyor ve bu
36:06
kitapların diyor bakımının muhafazasının ancak güçlü devlet
36:09
kurumları tarafından yapılabileceği gerekçesiyle bunu
36:12
yaptığını söylüyor. Izmir'de kültür park, ilber
36:15
Ortaylı kütüphanesi var 2.025 yılında izmir Büyükşehir
36:18
Belediyesi açıyor. Burayı ve buraya da yir. 1.000
36:21
eser bağışlıyor e Galatasaray üniversitesi'nin zaten uzun
36:25
yıllar ders verdiği bir üniversite hukuk fakültesi
36:27
kütüphanesine de kitaplarının bir bölümünü bırakıyor.
36:30
Muğla'da da yine adına açılan bir kütüphanede önemli bir bağış
36:33
yapıyor. Hatta ailesi de vefatının
36:36
ardından sevenlerinden cenazeye çiçek göndermeyin.
36:40
Türk eğitim vakfına bağış yapın diyor.
36:41
Yani kitap ve anlamlı bağışlar yapmayı seven bir aile geleneği
36:46
de var zaten kendisinin yani bazen kütüphane mezarlıktır
36:50
derler belki duymuşsunuzdur. Biber hoca için durum tam tersi.
36:54
O kütüphane yaşayan nefes alan bir yer.
36:57
Kitapların oraya devredilmesi aslında o bilginin
36:59
kamusallaşması, yani hepimize miras kalması demek.
37:02
Yarın öbür gün bir genç gidip o rafların arasında dolaşırken
37:07
ilber hoca'nın dokunduğu, altını çizdiği belki de kenarına küçük
37:11
bir not düştüğü bir kitaba rastladığında o entelektüel
37:14
zincir kopmamış olacak. Gerçek miras bulur arkadaşlar
37:17
sadece anlatmak değil, o bilgiye ulaşılacak yolları da ardına
37:21
kadar açık bırakmak. Bir hoca bu hareketiyle o benim
37:25
kütüphanem benim özelim diyen o eski tip koleksiyoncu kafasını
37:29
da resmen yıkıp geçiyor. Bir nevi alın kardeşim sizin
37:32
tarihiniz bu okuyun da öğrenin diyor.
37:35
Ilber hoca denince gençlere verdiği 10 meşhur öğütleri de
37:38
atlamamak lazım olmaz yani hani yaşam sanatı falan diyoruz ya
37:42
hoca aslında bize şunu anlatmaya çalışıyor arkadaşlar, hayat
37:45
sadece çalışmak, para kazanmak veya bir unvan sahibi olmak
37:49
değil, gezin görün dil öğrenin, iyi müzik dinleyin, kaliteli
37:53
insan. Vakit geçirin diyor.
37:54
Yani hoca aslında bize bir insan olma vizyonu sunuyor.
37:57
Hani o meşhur cahilliğinizden kurtulun.
38:00
Feryadı var ya o aslında bir hakaret falan değil, bir davet
38:03
abi önünde koca bir dünya var. Bu kadar dar bir pencereden
38:07
bakma şunu genişle ufkunu demeye getiriyor.
38:09
Genç kuşakların üzerinde bu kadar etkili olmasının sebebi de
38:12
bu bence. Çünkü onlara sadece tarih değil,
38:15
bir duruş öğretiyor, bir karakter inşa etmenin yollarını
38:18
gösteriyor. Hoca her zaman şunu
38:20
vurgulamıştır, öğrenmek bir bitiş çizgisi değil, bir maraton
38:24
yani ben diplomayı aldım, her şeyi çözdüm dersen ilber hocanın
38:28
tabiriyle geçmiş olsun olur. O iş adam hâlâ bu yaşında bile
38:32
elinde bir sözlükle yeni bir şeyler deşifre etmeye, yeni bir
38:35
dilin kıvrımlarında dolaşmaya çalışıyordu, işte o bitmek
38:39
bilmeyen merak duygusu var ya asıl miras o aslında abi
38:42
gençlere gidin dünyayı görün ama turist gibi değil, bir
38:45
araştırmacı gibi bir gözlemci gibi görün demesi de bundan
38:49
atıyorum ital. Gittiğinizde sadece pizza yiyip
38:52
dönmeyin. O binanın oymalarındaki o
38:53
hikayeyi bir kurcalayın. O meydanın neden öyle
38:56
yapıldığını bir anlayın diyor. Bu vizyon aslında bizi o dar
39:00
kalıplardan çıkarıp gerçek bir dünya vatandaşı yapıyor.
39:03
Hani o toplumsal hafıza meselesi çok kritik bir nokta.
39:07
Türkiye gibi sürekli değişen bir günü diğer gününü tutmayan,
39:12
bazen geçmişini unutan, bazen de geçmişiyle lüzumsuz yere kavga
39:17
eden bir toplumda ilber Ortaylı bir nevi dengeleyici.
39:21
Göğüsleniyor adam öyle bir noktada duruyor ki ne osmanlıyı
39:24
reddediyor ne de Cumhuriyeti küçümsüyor.
39:26
Aksine o muazzam birleştirici gücüyle bize bakın.
39:30
Bu sizin bütününüz bu hikayenin hepsi size ait diyor.
39:33
Yani osmanlının o ağır başlı bürokrasisiyle cumhuriyetin o
39:37
heyecanlı atılımını tek bir potada eritebiliyor.
39:40
Bıraktığı iz aslında bizim o parçalanmış hafızamızı onarmaya
39:44
yarıyor. Bir nevi toplumsal bir terapi
39:46
yapıyor. Bize tarih üzerinden farkında
39:48
mısınız? Yani bu adamın portresine
39:50
baktığımızda gördüğümüz şey bir tarihçiden ziyade tam manasıyla
39:55
bir yaşam ustası fırlama mizah o yeri geldiğinde patlattığı cahil
39:59
nidası o muzip gülümsemesi. Bunların hepsi o devasa
40:03
birikiminin üzerindeki o insani cila işte onu bu kadar sevdiren
40:08
şey o erişilmez görünen bilginin o kadar samimi.
40:11
Bizden bir pakettir sunulması yani hem sana dünyaları
40:14
anlatıyor hem de o sırada seninle bir şaka paylaşıyor.
40:17
Bir kahkaha atıyor, bir entelektüelin halkla
40:20
kurabileceği en organik en sağlam bağdır.
40:23
Herhâlde bu hani bazen o meşhur azarlarını bile özler olacağız.
40:27
Çünkü biliyoruz ki o azar aslında daha iyi olmamız için
40:30
yapılan bir sitem yani açık konuşalım, ilber Ortaylı gibi
40:34
figürler öyle her 100 yılda bir gelmiyor.
40:36
Türk tarihçiliğinde Halil inalcıktan devraldığı bir bayrak
40:40
var. Bu bayrağı kendi üslubuyla,
40:42
kendi rengiyle bambaşka bir yere taşıyor.
40:44
Tarih sadece kitaplarda kalan o sıkıcı şey değil.
40:47
Sokakta tartışılan, merak edilen üzerine kafa yorulan bir mevzu
40:52
haline geldi. Sahillerinde onun bıraktığı iz
40:55
sadece yazdığı binlerce sayfa değil, o sayfaları okuyup ben
40:58
bir şeyler yapmalıyım. Ben de bu dünyayı anlamalıyım
41:01
diye o binlerce gencin zihnindeki o ilk kıvılcım
41:04
aslında. Yani gerçek miras o kütüphane
41:07
raflarındaki tozlu ciltlerden çok daha fazla.
41:09
Bizim geleceğe bakışımızda meraklı gözlerimizde gizli.
41:13
Hani dedim ya hafıza diye ilber hoca.
41:15
Aslında bu toprakların canlı hafızalarından bir tanesiydi.
41:18
Yürüyen bir arşiv gibi birisi bir şey uydurduğunda veya tarihi
41:22
kendi siyasi çıkarları için eğip büktüğünde hoca o meşhur sesiyle
41:27
çıkıp hayır efendim doğrusu budur, işkembeden atmayın
41:30
dediğinde aslında hepimizin vicdanı oluyor bir bakıma.
41:33
O yüzden adamın varlığı bu ülkenin kültürel güvenliği için
41:37
bile önemliydi. Doğru bilgiyi en rafine haliyle
41:40
en. Rus şekliyle söyleyen birinin
41:41
olması hepimizi daha ayağı yere basan daha bilinçli insanlar
41:45
yapıyor. Yani hoca bizi sadece geçmişe
41:47
değil geleceğe de bağlıyordu. Sonuçta arkadaşlar sevgili
41:51
dinleyenler ilber Ortaylı portresine baktığımızda
41:54
kırım'dan viyana'ya, ankara'dan topkapıya uzanan muazzam bir
41:58
yolculuk. Sadece bir adamın değil, bir
42:00
devrin, bir geleneğin ve bir anlamda bitmek bilmeyen bir
42:03
öğrenme aşkının hikayesini görüyoruz.
42:05
Bizim öğrettiği şu bilgi, eğer bir karakterle ve samimiyetle
42:10
birleşirse, sadece kağıt üstünde kalmaz bir milletin de aynı
42:13
zamanda ruhuna işler. Hoca bugün hala o
42:16
kütüphanesinden, o televizyon ekranlarından veya o bir
42:19
konferans kürsüsünden bize seslenirken, aslında tek bir şey
42:23
fısıl diyordu. Kardeş merak et oku gez asla ama
42:27
asla cahil kalma. Çünkü bir topluma ayakta tutan
42:30
şey orduları değil, o toplumun neyi hatırladığı ve neyi nasıl
42:35
öğrendiğidir bu. Türkün tarihe verdiği önemle
42:38
aynı çizgide duran bir kişi. Sözün özü, 13 mart 2020 altıda
42:42
ilber ortaylıyı kaybettik. Bir tarih çınarını aslında
42:45
yitirdik. Toplum olarak bir aydını bir
42:47
entelektüeli Cumhuriyet aydınını yitirdik.
42:50
Mekanı cennet olsun. Böylelikle sizlerle de onun
42:54
hayatının bir kısmını. Çünkü bir ömre 4 hayat, 5 hayatı
42:57
sığdıran bir adam diye bahsedilir.
42:59
En azından bir kısmını sizinle paylaşabildim.
43:01
Onun vizyonunu sizlere bir nebze olsun aktarmaya çalıştım.
43:07
Ilber ortaylıyı konuştuk, namı diğer ilber hocayı konuşmaya
43:11
çalıştık. Meşhur cahil nidasının
43:13
arkasındaki o derinliği o muazzam emeği ve o bir ömürlük
43:17
adanmışlığı hissettiğiniz tadı damağınıza kalan bir bölüm
43:20
olmuştur. Umarım sekizinci gün 25 saatin
43:23
bu bölümünün sonuna geldik. Ben Fırat ilber hocanın o meşhur
43:27
seyahat öğüne uyarak belki bir sonraki durağımıza başka bir
43:30
hikayede ne bileyim başka bir derinlikte buluşmak üzere
43:33
diyorum kendinize çok iyi bakın kitapla.
43:37
Ve o bitmek bilmeyen merakla kalın hoşça kalın.