Latest / True Crime 24 - Nederlands / De rechtszaak. Knutby deel 5

Transcript

De rechtszaak. Knutby deel 5 · True Crime 24 - Nederlands

0:00
Speaker 2: In deel 4 hoorde je wat er gebeurde in de
0:02
Speaker 2: nacht van 9 op 10 januari 2004. Sarah Svensson ging
0:06
Speaker 2: het huis binnen waar ze had gewoond en schoot Alexandra
0:09
Speaker 2: Fosmo dood in haar bed. Daarna liep ze naar het
0:12
Speaker 2: huis ernaast en schoot ze op Daniel Linde, die zwaar
0:15
Speaker 2: gewond raakte maar het alarmnummer wist te bellen. Dat was
0:18
Speaker 2: rond 20 minuten voor 5, zorg ochtends. Helge Fosmo reed
0:22
Speaker 2: mee in de ambulance met zijn gewonde buurman. Pas ongeveer
0:26
Speaker 2: twee uur later werd Alexandra Fosmo gevonden. De volgende dag
0:30
Speaker 2: bekende Sarah Svensson beide schietpartijen. Ze vertelde over de anonieme sms-berichten,
0:36
Speaker 2: waarvan zij geloofde dat ze van God kwamen. De politie
0:39
Speaker 2: zette telefoontaps in en daaruit bleek dat zij en Helge
0:42
Speaker 2: Vosmo een verhouding hadden gehad. Ongeveer twee weken later werden
0:46
Speaker 2: Helge Vosmo en Annette Linde aangehouden. Annette Linde werd na
0:50
Speaker 2: twee weken vrijgelaten en is nooit aangeklaagd. Op de telefoon
0:55
Speaker 2: van Sarah Svensson konden gewiste berichten worden teruggehaald. In februari
0:59
Speaker 2: 2004 werd bij de Eulandsbrug een wapen gevonden dat met
1:03
Speaker 2: de zaak in verband werd gebracht. En de vier jaar
1:06
Speaker 2: oude zaak rond de dood van Helene Vosmo werd opnieuw geopend.
1:10
Speaker 2: In het voorjaar van 2004 werden de aanklachten opgesteld. Sarah
1:14
Speaker 2: Svensson voor moord en poging tot moord. Helge Vosmo voor
1:18
Speaker 2: het aanzetten daartoe. En daarnaast voor de moord op zijn
1:21
Speaker 2: eerste vrouw. Dit is deel 5. De rechtszaak begon op
1:24
Speaker 2: 18 mei 2004 bij de rechtbank van Uppsala. De belangstelling
1:28
Speaker 2: was ongekend. Er waren journalisten uit heel Zweden en uit
1:31
Speaker 2: het buitenland. Er waren cameraploegen bij de ingang. Er waren
1:36
Speaker 2: dagelijks verslagen op de voorpagina's. Er werd in Zweden op
1:39
Speaker 2: dat moment nauwelijks over iets anders gesproken. Er is in
1:43
Speaker 2: Zweden een traditie van openbaarheid die ver gaat. Rechtszittingen zijn
1:47
Speaker 2: in beginsel openbaar, vonnissen zijn openbaar en journalisten hebben toegang
1:51
Speaker 2: tot processtukken. Dat is de reden waarom deze zaak zo
1:54
Speaker 2: grondig gedocumenteerd is. En het is ook de reden waarom
1:57
Speaker 2: er twintig jaar later opnieuw naar het dossier kon worden gekeken.
2:01
Speaker 2: Voor wie de zaal binnenkwam was het beeld vreemd nuchter.
2:04
Speaker 2: Een Zweedse rechtszaal is geen theater. Er is geen pruik,
2:08
Speaker 2: geen toga in de Britse zin, geen verhoging waar een
2:11
Speaker 2: rechter met een hamer zit. Er zitten mensen aan tafels.
2:16
Speaker 2: De rechter zit in het midden, met leken die als
2:18
Speaker 2: lekenrechters meebeslissen. Er wordt zakelijk gesproken. De zittingen duurden weken.
2:24
Speaker 2: Er werden getuigen gehoord. technische rapporten doorgenomen, telefoongegevens, uitgelegd en
2:31
Speaker 2: psychiatrische bevindingen besproken. Voor de meeste aanwezigen was het lange
2:35
Speaker 2: stukken saai, zoals rechtszaken dat zijn, afgewisseld met momenten waarop
2:39
Speaker 2: de zaal doodstil werd. En in die zakelijke ruimte werd
2:43
Speaker 2: wekenlang uitgelegd hoe een geloofsgemeenschap in een klein dorp een
2:47
Speaker 2: vrouw zover had gebracht dat ze een andere vrouw in
2:50
Speaker 2: haar slaap doodschoot. Wie de foto's uit die weken ziet,
2:53
Speaker 2: ziet twee mensen die er totaal verschillend bij zaten. Een
2:56
Speaker 2: jonge vrouw die door de fotografen werd opgewacht als ze
2:59
Speaker 2: naar binnen ging, met haar blik naar beneden. En een
3:02
Speaker 2: man in pak, die zich als aangeklaagde gedroeg zoals een
3:04
Speaker 2: pastor zich in het openbaar gedraagt. De positie van de
3:07
Speaker 2: twee verdachten was volstrekt verschillend. En dat bepaalde de hele zaak.
3:11
Speaker 2: Sarah Svensson bekende. Ze had vanaf het eerste verhoor hetzelfde verteld.
3:16
Speaker 2: En ze bleef daarbij. Ze beschreef in detail wat er
3:19
Speaker 2: was gebeurd, wat ze had gedacht, wat ze had gevoeld
3:21
Speaker 2: en waarom ze had gedaan wat ze had gedaan. Hij
3:24
Speaker 2: ontkende de verhouding niet volledig. Maar hij ontkende dat hij
3:27
Speaker 2: haar tot iets had aangezet, en hij ontkende de berichten.
3:30
Speaker 2: Zijn lijn was dat de verwarde vrouw uit eigen beweging
3:33
Speaker 2: had gehandeld, en dat hij daar buiten stond. Helge Vosmo
3:37
Speaker 2: ontkende alles. Elke aanklacht. Op elk punt. Dat betekende dat
3:42
Speaker 2: de rechtszaak in feite twee verschillende processen tegelijk was. Bij
3:46
Speaker 2: haar ging het niet over de vraag of ze het
3:48
Speaker 2: had gedaan, maar over de vraag in welke toestand ze verkeerde.
3:51
Speaker 2: Bij hem ging het over de vraag of er bewijs
3:53
Speaker 2: was dat hij haar ertoe had aangezet. Er speelde nog iets.
3:57
Speaker 2: In een gewone strafzaak wordt de context in een paar
4:00
Speaker 2: zinnen uitgelegd. Hier moest de rechtbank een hele wereld leren begrijpen.
4:04
Speaker 2: Wat betekent het dat iemand als de bruid van Christus
4:06
Speaker 2: wordt beschouwd? Wat betekent het om ondertug te staan? Wat
4:11
Speaker 2: betekent het als de leiding zegt dat je fout bent?
4:13
Speaker 2: Er werden getuigen gehoord uit de gemeente. Er werd uitgelegd
4:17
Speaker 2: hoe de structuur in elkaar zat. Deskundigen spraken over de
4:20
Speaker 2: psychologische mechanismen van gesloten groepen. Voor het Zweedse publiek was
4:24
Speaker 2: dat het moment waarop de gemeenschap in Knutby voor het
4:27
Speaker 2: eerst werkelijk zichtbaar werd, niet als sensatie, maar als systeem.
4:31
Speaker 2: Voor de rechtbank was dat een ongewone opdracht. In de
4:34
Speaker 2: meeste strafzaken gaat het over wat er is gebeurd. Hier
4:37
Speaker 2: moest ook worden vastgesteld wat er in het hoofd van
4:39
Speaker 2: iemand omging, en of een volwassen vrouw werkelijk kon geloven
4:43
Speaker 2: dat God haar sms-berichten stuurde. Er zijn in Zweden juristen
4:46
Speaker 2: die achteraf hebben opgemerkt dat dit, Een van de weinige
4:49
Speaker 2: rechtszaken is waarin het strafrecht zich zo ver op psychologisch
4:53
Speaker 2: en godsdienstig terrein heeft moeten begeven. De rechtbank moest niet
4:56
Speaker 2: alleen bewijs wegen, maar ook een wereldbeeld begrijpen dat volstrekt
4:59
Speaker 2: vreemd was aan alles wat een Zweedse jurist gewend is.
5:02
Speaker 2: De kern van dat bewijs waren de berichten. De rechtbank
5:06
Speaker 2: kreeg de teksten voorgelegd. De berichten die nog op de
5:09
Speaker 2: telefoon stonden, en de berichten die waren gewist maar konden
5:12
Speaker 2: worden teruggehaald. Die teksten kwamen overeen met wat zij vertelden.
5:17
Speaker 2: Dat is juridisch een belangrijk punt. De verklaring van een
5:20
Speaker 2: verdachte met een psychische stoornis is op zichzelf wankelbewijs. Maar
5:24
Speaker 2: als die verklaring wordt bevestigd door materiaal dat onafhankelijk van
5:27
Speaker 2: haar bestaat, verandert de situatie. De rechtbank oordeelde dat haar
5:31
Speaker 2: geloofwaardigheid daardoor werd versterkt. Die formulering is later belangrijk geworden,
5:36
Speaker 2: want ze laat zien waar de zaak op rustte. Niet
5:38
Speaker 2: op sporenonderzoek, dat onafhankelijk vaststelde wie er in die slaapkamer
5:42
Speaker 2: had gestaan, maar op een bekentenis die als betrouwbaar werd
5:45
Speaker 2: beoordeeld en die door telefoonmateriaal werd ondersteund. Het Hof zou
5:49
Speaker 2: haar verhaal later omschrijven als volledig betrouwbaar, houdbaar en geloofwaardig.
5:54
Speaker 2: Fosmo werd zelf ook gehoord. Verslaggevers die erbij waren, beschreven
5:59
Speaker 2: hoe hij in de zaal in tranen uitbarstte tijdens zijn verklaring.
6:03
Speaker 2: Op dat moment ontkende hij nog steeds elke betrokkenheid. Daarnaast
6:07
Speaker 2: werd er gekeken naar wie die berichten kon hebben gestuurd,
6:10
Speaker 2: naar de telefoongegevens, naar de contacten tussen de twee, en
6:13
Speaker 2: naar wat er in de periode voor de schietpartijen tussen
6:16
Speaker 2: hen was geef. Beurt. Er is nog een reden waarom
6:19
Speaker 2: die berichten zo zwaar wogen. Ze waren niet geschreven met
6:22
Speaker 2: het oog op een rechtszaal. Getuigen passen hun herinnering aan.
6:26
Speaker 2: Verdachten passen hun verhaal aan. Een tekst die in november
6:30
Speaker 2: 2003 naar een telefoon is gestuurd, past zich niet aan.
6:34
Speaker 2: Hij zegt wat hij zei. De verdediging van Sarah Svensson
6:37
Speaker 2: zat in een ongebruikelijke positie. Haar cliënten bekenden alles en
6:42
Speaker 2: wilden niets verzachten. Wat er te bepleiten viel ging niet
6:46
Speaker 2: over schuld maar over toerekeningsvatbaarheid. En dat is een terrein
6:49
Speaker 2: waarop niet advocaten maar psychiaters het meeste gewicht hebben. De
6:53
Speaker 2: zaak rond Helene Vosmo was een apart hoofdstuk binnen dezelfde rechtszaak.
6:57
Speaker 2: De officier van justitie stelde dat ze in december 1999
7:01
Speaker 2: door haar man om het leven was gebracht. De verdediging
7:04
Speaker 2: bestreed dat. Dit is een van de hardste lessen die
7:07
Speaker 2: deze Z.A.A.K. heeft opgeleverd en ze geldt overal ter wereld.
7:13
Speaker 2: Een onderzoek dat in de eerste dagen niet als moordonderzoek
7:15
Speaker 2: wordt gevoerd, kan later meestal niet meer als moordonderzoek worden overgedaan.
7:20
Speaker 2: Sporen verdwijnen. Getuigen vergeten. De plaats delict bestaat niet meer.
7:27
Speaker 2: De moeilijkheid was fundamenteel. Er was vier jaar overheen gegaan.
7:32
Speaker 2: Het oorspronkelijke onderzoek was afgesloten als een ongeval. Wat betekent
7:36
Speaker 2: dat er destijds niet was gewerkt alsof het een plaatsdelict was.
7:39
Speaker 2: Bewijs dat er misschien was geweest, was er niet meer.
7:42
Speaker 2: Er werd wel medisch bewijsmateriaal besproken. Het letsel aan haar hoofd.
7:47
Speaker 2: De stof in haar bloed. Maar bewijs dat rechtstreeks naar
7:49
Speaker 2: een dader wees, was er niet. En de rechtbank oordeelde
7:53
Speaker 2: dat er onvoldoende was om tot een veroordeling te komen.
7:56
Speaker 2: De rechtbank sprak Helge Vosmo vrij van de moord op
7:59
Speaker 2: zijn eerste vrouw. De officier van justitie ging tegen die
8:02
Speaker 2: vrijspraak in beroep. Het hof handhaafde haar. Dat is dus
8:07
Speaker 2: de juridische werkelijkheid, en die moet zo worden verteld. Wat
8:10
Speaker 2: er op 18 december 1999 is gebeurd, is nooit bewezen
8:14
Speaker 2: als misdrijf. Er zijn mensen die daar tot op de
8:17
Speaker 2: dag van vandaag vragen bij hebben. Maar vragen zijn geen bewijs,
8:21
Speaker 2: en een vrijspraak is een vrijspraak. De verdediging voerde onder
8:25
Speaker 2: meer aan dat er geen direct bewijs was dat hij
8:27
Speaker 2: de berichten had gestuurd, en dat een vrouw met een
8:29
Speaker 2: psychotische stoornis onbetrouwbaar was als bron. De officier van justitie
8:34
Speaker 2: wees op het geheel. De verhouding. De afhankelijkheid. De teruggehaalde teksten.
8:40
Speaker 2: De gebeurtenissen van november 2003. Het patroon. De aanwezigheid van
8:45
Speaker 2: de nabestaanden in die zaal is iets wat verslaggevers uit
8:48
Speaker 2: die periode is bijgebleven. De ouders van Alexandra Fosmo. Haar zussen.
8:53
Speaker 2: Mensen die tegelijk familie waren van het slachtoffer en van
8:56
Speaker 2: de vrouw die als leidster van de gemeente Centraal stond
8:59
Speaker 2: in het verhaal. In deze zaak liepen de rollen door
9:02
Speaker 2: elkaar op een manier die zelden voorkomt. Op 30 juli
9:05
Speaker 2: 2004 deed de rechtbank van Uppsala uitspraak. Helge Vosmo werd
9:10
Speaker 2: veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf voor het aanzetten tot de moord
9:13
Speaker 2: op Alexandra Vosmo en het aanzetten tot de poging tot
9:16
Speaker 2: moord op Daniel Linde. Sarah Svensson werd veroordeeld voor moord
9:20
Speaker 2: en poging tot moord. Haar straf werd gesloten voor rentische
9:23
Speaker 2: psychiatrische zorg met bijzondere ontslachtoetsing. Levenslang betekent in Zweden niet
9:29
Speaker 2: automatisch de rest van het leven. Het is een straf
9:31
Speaker 2: zonder vastgestelde eindtijd, maar er bestaat een procedure waar een
9:36
Speaker 2: levenslange straf na verloop van jaar kan worden omgezet in
9:40
Speaker 2: een straf met een vaste duur. Die procedure zou in
9:44
Speaker 2: dit verhaal nog een rol spelen. Die twee uitspraken naast
9:48
Speaker 2: elkaar hebben in Zweden een discussie losgemaakt die nooit helemaal
9:52
Speaker 2: is opgehouden. De vrouw die schoot, kreeg zorg. De man
9:57
Speaker 2: die geen wapen had aangeraakt, kreeg levenslang. Juridisch is dat
10:01
Speaker 2: volstrekt logisch. Het Zweedse recht gaat ervan uit, dat wie
10:05
Speaker 2: handelt onder invloed van een ernstige psychische stoornis niet in
10:09
Speaker 2: de gevangenis hoort, maar in de zorg. En het Zweedse
10:12
Speaker 2: recht behandelt het aanzetten tot moord als even strafwaardig als
10:15
Speaker 2: moord zelf, omdat de aanstichter degene is die het besluit neemt.
10:20
Speaker 2: Er kwam nog iets bij. In het Zweedse debat werd
10:23
Speaker 2: de vraag gesteld of het redelijk is dat degene die
10:26
Speaker 2: het meest heeft gehandeld het minst wordt gestraft. En of
10:29
Speaker 2: het strafrecht wel geschikt is om te beoordelen wat er
10:32
Speaker 2: gebeurt als iemand jarenlang psychisch is afgebroken. Die discussie is
10:36
Speaker 2: nooit afgerond. En ze duikt in Zweden op bij vrijwel
10:39
Speaker 2: elke zaak waarin dwang, afhankelijkheid en geweld samenkomen. Emotioneel ligt
10:44
Speaker 2: dat voor veel mensen anders. Voor de familie van Alexandra
10:47
Speaker 2: Fosmo was dit de uitkomst waarin de vrouw die haar
10:50
Speaker 2: had doodgeschoten geen dag in de gevangenis zou doorbrengen. Wat
10:54
Speaker 2: de rechtbank in essentie vaststelde, was dat Sarah Svensson de
10:58
Speaker 2: daden had gepleegd, dat zij dat had gedaan in een
11:00
Speaker 2: toestand waarin haar oordeelsvermogen ernstig was aangetast, en dat zij
11:04
Speaker 2: daartoe was. Gebracht door iemand die precies wist hoe hij
11:07
Speaker 2: dat moest doen. Het is ook nuttig om te weten
11:10
Speaker 2: dat gesloten forensische psychiatrische zorg met bijzondere ontslachtoetsing geen milde
11:15
Speaker 2: maatregel is. Ze is niet in tijd begrensd. Iemand die
11:19
Speaker 2: tot gevangenisstraf wordt veroordeeld weet wanneer die straf afloopt. Iemand
11:24
Speaker 2: die tot deze vorm van zorg wordt veroordeeld weet dat niet.
11:28
Speaker 2: Het kan korter uitvallen dan een gevangenisstraf en het kan
11:30
Speaker 2: ook veel langer duren. Nog een detail dat vaak wordt vergeten.
11:34
Speaker 2: Er werd ook schadevergoeding toegewezen. In het Zweedse systeem worden
11:38
Speaker 2: civiele vorderingen van slachtoffers en nabestaanden in beginsel binnen dezelfde
11:42
Speaker 2: procedure behandeld. Voor de betrokkenen betekent dat dat ze niet
11:47
Speaker 2: daarna nog eens jarenlang moeten procederen. Beide veroordeelden gingen in beroep.
11:52
Speaker 2: Het beroep werd behandeld in het najaar van 2004 opmerkelijk
11:55
Speaker 2: snel na de uitspraak in eerste aanleg. Het Zweedse Hof
11:59
Speaker 2: toetste zaak in beginsel opnieuw en niet alleen op punten
12:01
Speaker 2: van recht. Op 12 november 2004 deed het Hof uitspraak.
12:07
Speaker 2: De veroordelingen werden bevestigd. De vrijspraak voor de dood van
12:11
Speaker 2: Helene Vosmo werd eveneens bevestigd. Helge Vosmo probeerde de zaak
12:15
Speaker 2: voor te leggen aan het Zweedse Hoge Rechtshof. In januari
12:19
Speaker 2: 2005 werd zijn verzoek afgewezen. In februari 2005 speelde er
12:24
Speaker 2: nog iets anders. Er ontstond een procedure over de vraag
12:28
Speaker 2: of hij het gezag over zijn kinderen mocht behouden. Dat
12:31
Speaker 2: is een dimensie van deze zaak die in de verslaggeving
12:33
Speaker 2: vaak wegviel. Er waren drie kinderen die hun moeder hadden
12:36
Speaker 2: verloren in 1999, hun stiefmoeder in 2004 en hun vader
12:42
Speaker 2: aan een levenslange gevangenisstraf. Hij schreef daarna aan de Zweedse justitiekanselier,
12:47
Speaker 2: zonder resultaat. Hij richtte zich vervolgens tot het Europees Hof,
12:51
Speaker 2: voor de rechten van de mens. Op 13 februari 2007
12:55
Speaker 2: besloten de rechters daar zijn zaak niet in behandeling te nemen.
12:59
Speaker 2: Voor de nabestaanden betekende dat het einde van drie jaar procederen.
13:02
Speaker 2: Voor de gemeente in Knutby betekende het iets heel anders.
13:06
Speaker 2: Juridisch was het daarmee afgelopen. Levenslang, definitief. Voor Daniel Linde
13:11
Speaker 2: betekende de uitspraak dat er juridisch was vastgesteld wie hem
13:14
Speaker 2: had neergeschoten en wie daar opdracht toe had gegeven. Hij
13:18
Speaker 2: had zware verwondingen overleefd. Hij is later hertrouwd en heeft
13:21
Speaker 2: twee kinderen gekregen. Er is een zin uit die periode
13:25
Speaker 2: die in Zweden vaak wordt aangehaald wanneer deze zaak ter
13:27
Speaker 2: sprake komt. De rechtbank moest niet oordelen over een geloof.
13:31
Speaker 2: Ze moest oordelen over wat mensen met dat geloof hadden gedaan.
13:35
Speaker 2: Dat onderscheid is in de jaren daarna telkens weer nodig gebleken,
13:38
Speaker 2: want er is geen enkele aanleiding om de Zweedse pinksterbeweging
13:41
Speaker 2: als geheel af te rekenen op wat er in dit
13:43
Speaker 2: ene dorp gebeurde. De meeste vrije kerken in Zweden zijn
13:47
Speaker 2: precies wat ze lijken. Gemeenschappen waar mensen samenkomen, zingen, elkaar
13:51
Speaker 2: helpen en verder niemand kwaad doen. Wat Knutby onderscheidde, was
13:55
Speaker 2: niet het geloof. Het was de structuur die er omheen
13:57
Speaker 2: was gebouwd. Ondertussen gebeurde er iets in de Zweedse pinksterbeweging.
14:02
Speaker 2: Nadat de voorganger van de gemeente in voorlopige hechtenis was genomen,
14:06
Speaker 2: besloot de commissie die daarover gaat om het recht van
14:08
Speaker 2: de gemeente om huwelijken te sluiten, tijdelijk in te trekken.
14:12
Speaker 2: In Zweden hebben erkende geloofsgemeenschappen die bevoegdheid, en ze wordt
14:15
Speaker 2: niet lichtvaardig afgenomen. De commissie wilde vervolgens spreken met Asa Waldau.
14:20
Speaker 2: De leiding in Knutby wees dat af. Op 23 april
14:24
Speaker 2: 2004 werd het huwelijksrecht van de gemeente definitief ingetrokken. De
14:30
Speaker 2: gemeente werd uit de Zweedse Pinksterbeweging gezet. Er was ook
14:34
Speaker 2: druk van binnen uit die kant op. De landelijke Pinksterbeweging
14:37
Speaker 2: eiste dat de leiding van de gemeente haar functies ter
14:40
Speaker 2: beschikking zou stellen. Dat gebeurde ook. En vervolgens werd diezelfde
14:44
Speaker 2: leiding herkozen. Dat is een zin die je twee keer
14:47
Speaker 2: moet lezen. Na een moord? Na een veroordeling wegens aanzetten daartoe.
14:53
Speaker 2: Na uitsluiting uit de landelijke beweging, koos de gemeente haar
14:56
Speaker 2: eigen leiding opnieuw. Voor buitenstaanders was dat het duidelijkste teken
15:00
Speaker 2: dat er iets fundamenteel mis was met hoe die gemeenschap
15:03
Speaker 2: naar zichzelf keek. Voor de leden was het iets anders.
15:07
Speaker 2: Zij hadden het gevoel dat de wereld hen aanviel, en
15:10
Speaker 2: in zo'n situatie sluit een groep de rijen. Dan is
15:13
Speaker 2: er de vraag die iedereen na de uitspraak wilde beantwoord zien.
15:17
Speaker 2: Wat zei Helge Fulsmo zelf? Twee jaar lang niets anders
15:21
Speaker 2: dan dat hij onschuldig was. Eind augustus 2006 veranderde dat.
15:27
Speaker 2: In een interview met een Zweedse televisiezender gaf hij schuld
15:30
Speaker 2: toe en zei hij dat hij open kaart zou spelen
15:32
Speaker 2: tegenover de politie. Het was de eerste keer dat hij
15:35
Speaker 2: iets anders zei dan een ontkenning. Kort daarna, in een
15:38
Speaker 2: interview met een Noorse krant dat op 2 september 2006 verscheen,
15:42
Speaker 2: gaf hij zijn eigen versie van de gebeurtenissen. Daarin stelde
15:46
Speaker 2: hij dat Asa Waldau aan de touwtjes trok en dat
15:49
Speaker 2: hij alleen maar had gehandeld op haar bevel. Ter ondersteuning
15:52
Speaker 2: daarvan werd verwezen naar taalkundig onderzoek. Een taalkundige die de
15:56
Speaker 2: beruchte sms-berichten had bestudeerd, zou tot de conclusie zijn gekomen
16:00
Speaker 2: dat die door dezelfde persoon waren geschreven als een tekst
16:03
Speaker 2: die binnen de gemeente bekend stond als de raak. De
16:08
Speaker 2: gemeente en Asa Waldau ontkenden elke betrokkenheid bij de misdrijven.
16:12
Speaker 2: Zij is er nooit voor aangeklaagd en nooit voor veroordeeld.
16:15
Speaker 2: Vosmo nam een nieuwe advocaat in de arm, een van
16:18
Speaker 2: de bekendste strafpleiters van Zweden. Er volgden drie verhoren. In
16:22
Speaker 2: maart 2007 besloot de politie de zaak niet te heropenen.
16:27
Speaker 2: Deskundigen die op zijn bekentenis reageerden, wezen erop dat zijn
16:31
Speaker 2: nieuwe versie niet toevallig een versie was waarin hij zelf
16:34
Speaker 2: een kleinere rol speelde. Wie na twee jaar zwijgen bekend
16:37
Speaker 2: op een manier die de schuld doorschuift, levert daarmee nog
16:40
Speaker 2: geen bewijs. Er is één ding dat gezegd moet worden
16:43
Speaker 2: over die bekentenis in 2006, en het geldt voor alles
16:46
Speaker 2: wat Helge Vosmo sindsdien heeft verklaard. Hij is een man
16:50
Speaker 2: die jarenlang stelselmatig heeft gelogen tegen, Mensen die hem vertrouwden.
16:55
Speaker 2: Dat betekent niet dat alles wat hij daarna zei onwaar is.
16:58
Speaker 2: Het betekent wel dat geen enkele verklaring van hem op
17:01
Speaker 2: zichzelf iets bewijst. Er is nog een reden waarom die
17:04
Speaker 2: periode belangrijk is voor het vervolg van dit verhaal. Met
17:08
Speaker 2: zijn bekentenis verschoven publieke gesprek in Zweden. Tot dan toe
17:11
Speaker 2: ging het over een pastor die een moord had laten plegen.
17:15
Speaker 2: Vanaf dat moment ging het ook over de vraag wat
17:17
Speaker 2: voor gemeenschap dat mogelijk had gemaakt en wie daar verder
17:20
Speaker 2: nog verantwoordelijkheid voor droeg. Dat gesprek zou de jaren daarna
17:23
Speaker 2: niet meer verdwijnen en het zou uiteindelijk leiden tot een
17:26
Speaker 2: tweede rechtszaak. Niet over moord, maar over wat er in
17:30
Speaker 2: datzelfde dorp met gewone gemeenteleden was gebeurd. Wat volgde was
17:34
Speaker 2: het gewone leven van iemand met een levenslange straf. Dat
17:37
Speaker 2: hij in de gevangenis trouwde met een vrouw die hij
17:39
Speaker 2: daar had leren kennen, heeft in Zweden veel reacties opgeroepen.
17:43
Speaker 2: Het is een fenomeen dat bij geruchtmakende zaken vaker voorkomt
17:47
Speaker 2: en dat door psychologen ook is onderzocht. Voor de nabestaanden
17:50
Speaker 2: was het opnieuw een krantenkop die ze niet hadden gevraagd.
17:53
Speaker 2: Op 20 juli 2007 trouwde Helge Vosmo in de gevangenis
17:57
Speaker 2: van Koemla. In 2008 werd hij overgeplaatst naar Tidaholm, nadat
18:01
Speaker 2: hij bedreigingen had ontvangen van medegevangenen. In oktober 2009 publiceerde
18:06
Speaker 2: hij een artikel waarin hij schreef dat hij zich schaamde
18:09
Speaker 2: voor wat hij binnen de gemeenschap had gedaan. In begin
18:13
Speaker 2: 2013 kreeg hij zijn eerste verlofdag buiten de muren. Voor
18:17
Speaker 2: het Zweedse publiek was dat opnieuw voorpagina nieuws. De naam
18:20
Speaker 2: Knutby was inmiddels een begrip geworden dat elk jaar terugkwam,
18:24
Speaker 2: ook zonder dat er iets nieuws gebeurde. En Sarah Svensson?
18:28
Speaker 2: Zij werd behandeld in de forensisch-psychiatrische kliniek in Vadstena, in Östergötland.
18:34
Speaker 2: Het Zweedse systeem voor deze vorm van zorg werkt met stapjes.
18:38
Speaker 2: In augustus 2006 mocht ze zich zonder begeleiding op het
18:41
Speaker 2: terrein van de kliniek bewegen. Daarna kreeg ze twee keer
18:44
Speaker 2: per maand verlof buiten het terrein, op voorwaarde dat ze
18:47
Speaker 2: met een familielid naar Vadstena of het nabijgelegen Motala ging.
18:51
Speaker 2: Vanaf maart 2007 mocht ze overnachten bij haar vader. In
18:55
Speaker 2: juni 2007 werd het gebied waar ze mocht komen uitgebreid
18:58
Speaker 2: met de stad Linköping. Zo'n opzomming van verloven klinkt bureaucratisch,
19:03
Speaker 2: en dat is precies het punt. Wat er gebeurde was
19:05
Speaker 2: geen gunst en geen willekeur. Het was een reeks besluiten
19:09
Speaker 2: waarin telkens opnieuw werd getoetst, of de toestand... die de
19:12
Speaker 2: daad had veroorzaakt, er nog was. Elke stap werd door
19:16
Speaker 2: de bestuursrechter beoordeeld. Dat is de kern van wat bijzondere
19:19
Speaker 2: ontslagtoetsing betekent. Niet de behandelaars alleen beslissen, maar een rechter.
19:24
Speaker 2: In het voorjaar van 2010 ging de zorg over van
19:27
Speaker 2: gesloten naar open. Ze mocht zelfstandig wonen tijdens een overgangsperiode
19:31
Speaker 2: van een half jaar. Ze volgde een textielopleiding aan de
19:35
Speaker 2: Volkshogeschool in Vadstena. En in december 2011 werd ze uitgeschreven...
19:40
Speaker 2: Volledig gezond verklaard wat betreft de psychische stoornis waarvoor ze
19:43
Speaker 2: was opgenomen. Ze had toen bijna acht jaar in de
19:46
Speaker 2: zorg gezeten. Er is nog iets uit die periode dat
19:49
Speaker 2: vermelding verdient. De zaak heeft in Zweden geleid tot onderzoek
19:52
Speaker 2: en discussie over de vraag hoe de samenleving omgaat met
19:55
Speaker 2: gesloten religieuze gemeenschappen. Er werden boeken geschreven. Er kwam wetenschappelijk
20:00
Speaker 2: onderzoek naar kinderen die opgroeien in dat soort groepen. Er
20:03
Speaker 2: kwam aandacht voor de vraag welke bescherming die kinderen eigenlijk hebben.
20:07
Speaker 2: Het is goed om even stil te staan bij wat
20:09
Speaker 2: die uitkomst betekent. Omdat er in Zweden zoveel over is gezegd.
20:13
Speaker 2: Voor sommigen is het bewijs dat het systeem werkt. Iemand
20:16
Speaker 2: die een daad pleegde onder invloed van een psychotische toestand,
20:20
Speaker 2: werd behandeld en niet gestraft, en na behandeling was die
20:22
Speaker 2: toestand er niet meer. Precies zoals de wet het bedoelt.
20:25
Speaker 2: Voor anderen, en zeker voor nabestaanden, is het onverteerbaar. Er
20:30
Speaker 2: was een vrouw doodgeschoten in haar bed. De persoon die
20:32
Speaker 2: de trekker overhaalde, was acht jaar later een vrij mens.
20:36
Speaker 2: Beide reacties zijn begrijpelijk. Ze gaan alleen over verschillende vragen.
20:40
Speaker 2: De ene gaat over wat een samenleving met een dader
20:43
Speaker 2: moet doen. De andere gaat over wat rechtvaardigheid betekent voor
20:46
Speaker 2: mensen die iemand hebben verloren. Wat ze zelf jarenlang niet deed,
20:50
Speaker 2: was praten. Ze bleef uit de openbaarheid. Pas veel later,
20:53
Speaker 2: in 2021, werkte ze voor het eerst mee aan een
20:57
Speaker 2: televisiedocumentaire over de zaak. Ze vertelde daar hoe ze zich
21:00
Speaker 2: door Fosmo gedwongen had gevoeld om de schietpartijen uit te voeren,
21:04
Speaker 2: en dat ze bang was dat ze anders in de
21:05
Speaker 2: hel zou belanden. Er is bij haar vrijlating in Zweden
21:08
Speaker 2: opvallend weinig ophef geweest, en dat is te danken aan
21:11
Speaker 2: de manier waarop het Zweedse systeem met dit soort zaken omgaat.
21:14
Speaker 2: De besluiten waren stap voor stap genomen, door rechters, op
21:18
Speaker 2: basis van medische beoordelingen, over een periode van jaren. Er
21:22
Speaker 2: was geen moment waarop iemand ineens de deur opendeed. Er
21:25
Speaker 2: is nog iets wat in dit deel gezegd moet worden,
21:28
Speaker 2: want het is de reden dat deze serie zes afleveringen
21:30
Speaker 2: heeft en geen vier. De meeste mensen in Zweden dachten
21:34
Speaker 2: in 2004 dat de zaak Knutby daarmee voorbij was. Er
21:38
Speaker 2: was een moord geweest. Er was een rechtszaak geweest. Er
21:41
Speaker 2: waren twee veroordelingen. De gemeente was uit de Pinksterbeweging gezet.
21:45
Speaker 2: De verslaggeving nam af. Het land ging verder. Dat is
21:50
Speaker 2: het punt waar de meeste buitenlandse versies van dit verhaal ophouden.
21:54
Speaker 2: Er is een moord, er is een secte, er is
21:55
Speaker 2: een pastor, er is een rechtszaak, einde. In de Zweedse
21:59
Speaker 2: versie is dat pas de helft. Maar in Knutby ging
22:02
Speaker 2: het gewoon door. De gemeente bleef bestaan. De diensten gingen door.
22:07
Speaker 2: De leiding bleef zitten. Er werden nog jarenlang mensen geworven.
22:11
Speaker 2: Er groeiden nog jarenlang kinderen op binnen dat systeem. En
22:15
Speaker 2: volgens mensen die er toen bij waren, waren de jaren
22:17
Speaker 2: na de moord niet de ergste jaren. Volgens een van
22:20
Speaker 2: de pastoors die er zelf bij hoorde, waren 2005 en
22:23
Speaker 2: 2006 betrekkelijk rustige jaren en brak het werkelijke helse deel
22:27
Speaker 2: pas daarna aan. Er is een gedachte die je bij
22:30
Speaker 2: dit soort zaken vaak hoort, namelijk dat de waarheid aan
22:33
Speaker 2: het licht komt en dat het systeem dan vanzelf instort.
22:37
Speaker 2: Knut B. laat zien dat dat niet klopt. De waarheid
22:40
Speaker 2: kwam aan het licht. Er was een veroordeling. Er was
22:43
Speaker 2: landelijke verontwaardiging. En het systeem stortte niet in. Het ging door.
22:50
Speaker 2: 14 jaar lang. Voordat we daarheen gaan, is het goed
22:53
Speaker 2: om vast te houden waar we staan. Het is 2007.
22:58
Speaker 2: Alle rechtsmiddelen zijn uitgeput. Er zit een man levenslang vast.
23:03
Speaker 2: Er zit een vrouw in een gesloten kliniek. En in
23:06
Speaker 2: een dorp in Upland gaat de gemeenschap gewoon door met
23:08
Speaker 2: wat ze deed, met een leiding die door haar eigen
23:11
Speaker 2: leden opnieuw was gekozen. In het volgende en laatste deel,
23:15
Speaker 2: wat er in Knutby gebeurde in het decennium na de rechtszaak,
23:18
Speaker 2: hoe de gemeente uiteindelijk ten onder ging aan haar eigen logica,
23:21
Speaker 2: welke veroordelingen er in 2020 volgden, wat er van de
23:25
Speaker 2: betrokkenen is geworden, en waarom deze zaak in het najaar
23:28
Speaker 2: van 2025 opnieuw op elke voorpagina in Zweden stond. Dank
23:33
Speaker 2: je wel voor het luisteren.