Latest / 8. Gün 25. Saat / Arkhe: Her şeyin başladığı o ilk madde - #Felsefe4

Transcript

Arkhe: Her şeyin başladığı o ilk madde - #Felsefe4 · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten hepinize selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:14
Bu bölümde insanlık tarihinin belki de en büyük hadi canım
0:18
oradan dediği o kırılma noktasına yani arkenin peşine
0:22
düşeceğiz. Şöyle bir hayal edin, milattan
0:25
önce altıncı yüzyıldasınız ege nin o mis gibi tuz kokan havası
0:30
genzinizde miletos limanındasınız.
0:49
Bugünün new yorku veya londra'sı neyse o günün millet tozu da o
0:54
her milletten tüccar var. Mısırlısı matematik getiriyor.
0:58
Mezopotamyalısı yıldız haritalarıyla geliyor.
1:01
Fenikelisi zaten ticaretin kurdu olmuş işte bu pazar yeri sadece
1:05
malın mülkün değil, fikirlerin de çarpıştığı bir yer haline
1:09
geliyor. Iyonya aydınlanması dediğimiz o
1:12
muazzam olay aslında bu kozmopolit karmaşanın o kim kime
1:17
dumduma halinin içinden doğuyor arkadaşlar.
1:20
Bu öyle bir an ki insanlık ilk defa ya oğlum bu gök neden
1:25
görülüyor acaba zeus yine birine mi sinirlendi, yoksa başka bir
1:29
iş var mı diye sormaya başlıyor. Yani anlayacağınız tanrıların o
1:33
güne kadar süren mutlak iktidarı 10 meşhur emeklilik sürecine
1:38
girmeye hazırlanıyor. O dönemde bir şeylerin neden
1:41
olduğunu açıklamak çok kolay. Deprem mi oldu?
1:44
Poseidon üç dişli a sahasını yere vurdu, abi ondan oldu
1:48
şimşek mi çaktı? Zeus'un keyfi yerinde değil ama
1:51
milletoslu dostlarımız yani bu ilk doğa araştırmacıları bu
1:56
hikayelerle yetinmemeye başlıyorlar diyorlar ki ya tamam
2:00
abi homeros abimiz güzel. Atıyor hso dost destan yazıyor
2:04
da bu işin bir mantığı olmalı işte o meşhur mitosdan logosa
2:08
geçiş dediğimiz hadise tam burada patlak veriyor.
2:11
Artık olayları doğa üstü güçlerle değil, doğanın kendi
2:15
içindeki nedenlerle açıklama derdini düşüyorlar.
2:18
Bu o zamanın şartlarında devrimden de öte bir şey
2:21
düşünün. Binlerce yıllık inanç sistemine
2:23
kardeş bir saniye bekle ben bir gözlem yapayım diye kafa
2:27
tutuyorsunuz. Sadece bir felsefe başlangıcı
2:29
değil aslında modern bilimin. Ilk tohumlarının atıldığı o
2:34
zihinsel prangaların çatır çatır kırıldığı bir an bu ilk düşünür
2:39
topluluğuna neden doğa filozofları diyoruz biliyor
2:42
musunuz? Çünkü adamların tek derdi fizik
2:45
yani doğa evreni bir kaos olarak değil bir kozmoz yani düzenli
2:49
bir bütün olarak görmeye başlıyorlar.
2:51
Kozmoz kelimesi aslında yunanca da takı süs anlamına da geliyor.
2:56
Önceki bölümlerde söylediğim gibi miletus'un o kalabalık
3:00
sokaklarında zeytinyağı ticaretinin ortasına bu adamlar
3:03
diyor ki bu evren 1000 makine gibi işliyor olabilir mi işte bu
3:08
sorun mezopotamya'nın o mistik yıldız gözlemleriyle mısırın
3:12
pratik arazi ölçme, yani geometri bilgisinin
3:16
sentezlenmesiyle harmanlanıyor. Bilgi artık sadece
3:19
tapınaklardaki rahiplerin tekelinde değil.
3:22
Parktaki limandaki adamın da merak konusu haline geliyor.
3:25
Bu şeffaflaşma, özgür düşüncenin de kapısını sonuna kadar
3:29
aralayacak. Teolojik kopuş dedik ya bu
3:31
aslında bir tür zihinsel boşluk yaratıyor.
3:35
Abi homer olsun o şaşaalı epik anlatıları tanrıların insani
3:39
zaaflarla dolu hikayeleri artık bu yeni nesil akılcılara
3:43
yemiyor. Tabiri caizse tanrılar madem
3:46
bizim gibi kıskanıyor, kavga ediyor o zaman onlar gerçekten
3:49
evreni yöneten o yüce güçler olabilir mi diye fısıllaş.
3:53
Başlıyor yani kendilerinden olanı ne kadar üstün
3:56
görebilirler? Bu sefer bu açıdan bakıyorlar.
3:59
Bu boşluğu dolduracak olan şeyse akıl oluyor ama bu akıl öyle
4:03
kuru kuruya bir mantık değil. Gözleme dayanan eğer bu böyleyse
4:07
şurada şöyledir, diyebilen bir çıkarım gücü işte bu atmosferde
4:10
milletoslu bir adam çıkıp 10 meşhur soruyu soruyor, her şeyin
4:15
başı ne arken ne yani bu karmaşanın arkasındaki o ilik
4:20
değişmeyen her şeyi oluşturan temel madde.
4:23
Nedir? Şimdi arkanıza bir yaslanın o
4:25
dönemin ruhunu hissedin. Hiçbir teknolojik alet yok.
4:28
Sadece gözlerin ve zihnin var bu adamlar gökyüzüne bakıp sadece
4:33
tanrıları görmüyorlar. Bir mekanizmayı bir sistemi
4:36
çözmeye çalışıyorlar. Bu arayış sadece bir element
4:39
bulma çabası mı? Hayır, aslında evrende insanın
4:43
yerini ve anlamını rasyonel bir temele oturtma çabası.
4:47
Her şeyin bir neden sonuç ilişkisi içinde olduğunu fark
4:50
ediyorlar ve fark ettikleri an aslında insanlık tar.
4:54
Ki en büyük icradı yapıyorlar. Düşünmeyi öğrenmek artık doğa
4:59
korkulacak bir canavar değil abi incelenecek bir laboratuvar
5:02
haline gelmeye başlıyordu. Tabii bu cesur adım bizi bugün
5:06
bile hala peşinde koştuğumuz o büyük gerçeğe yani evrenin
5:10
çalışma prensiplerine bir adım daha yaklaştırdı.
5:13
Milletos'un bu entelektüel patlaması aslında bir nevi o
5:17
dönemin silikon vadisi gibi bir ortam yaratıyor.
5:20
Herkes bir fikir peşinde, herkes bir güzem'i çözme derdinde ve bu
5:24
ortamın. Ben çıkan bir isim var ki sadece
5:27
bir filozof değil, aynı zamanda mühendis, astronom ve tam bir
5:31
fırlama fırlama bir zekası var. Bilginin sadece fildişi
5:34
kulelerde saklanacak bir şey olmadığını geri geldiğinde
5:38
hayatın tam kalbinde nasıl bir güce dönüştüğünü kanıtlayan biri
5:42
talesten bahsediyorum dostlar, hani şu her şey sudur diyerek
5:46
felsefeyi başlatan ama aslında bunu söylerken arkasında çok
5:50
daha derin bir mantık örgütü kuran adam tales'in bu su
5:53
meselesine nasıl geldiğini sadece.
5:56
Gemilere bakarak değil, gökyüzündeki devasa bir olayı
5:59
önceden bilerek insanları nasıl şoka uğrattığını bir konuşmamız
6:03
lazım. Mesela tales'in meşhur bir güneş
6:06
tutulması hikayesi vardır ki, felsefe tarihinin ilk şov
6:10
anlarından biridir. Milattan önce 28 Mayıs, 585 yılı
6:14
insanlar o zamanlar güneşin kararmasını, tanrıların büyük
6:16
bir gazabı kıyametin habercisi falan sanıyor.
6:20
Herkes panik içinde dualar ediliyor, o kurbanlar kesiliyor.
6:26
Ama bizim tales çıkıyor beyler sakin olun bir yere gitmeyin.
6:30
Bu sadece bir doğa olayı ve ben bunun ne zaman olacağını
6:34
biliyordum diyor işte o an bilginin prestiji tavan yapıyor.
6:38
Tales in bu tahmini mezopotamyadan aldığı astronomik
6:42
kayıtlarını kendi matematiksel zekasıyla birleştirmesinin bir
6:45
sonucu. Bu olayla birlikte bilgi güçtür
6:48
anlayışı ilk kez bu kadar somut bir şekilde ete kemiğe
6:53
bürünüyor. Artık bilgi adam sadece dua eden
6:56
değil hesaplayan. Adam tales sadece gökyüzüyle
6:59
değil, yeryüzüyle de kafayı bozmuş biriydi.
7:02
Mısıra gittiğinde ot devasa piramitlerin yüksekliğine nasıl
7:06
ölçeceklerini kara kara düşünen rahiplere bakıp muhtemelen durun
7:11
abi o iş bende demiştir. Kendi gölgesinin boyu kendi
7:14
boyuna eşit olduğu anda piramidin gölgesini ölçerek
7:18
basit ama dahice bir benzerlik kuruyor.
7:21
Bu geometrinin pratik hayata hayatında geometriye tahvil
7:26
edilmesi. Tales için her şey bir ölçü bir
7:28
oran meselesi ama bu asıl bomba. Tüm bu karmaşanın içindeki o ilk
7:33
madde yani arke arayışında patlıyor.
7:36
Niye su abi? Bunu sorduğumuzda talesin cevabı
7:39
aslında bir nevi ilk termodinamik sezgi gibi
7:42
tınlıyor. Kulaklarımızda suyun o muazzam
7:46
dönüşüm yeteneğine baksanıza buz oluyor, katı su oluyor, sıvı
7:50
buharlaşıyor gaz maddenin her hali suyun içinde saklı sanki.
7:55
Tales, nemin hayatın kaynağı olduğunu görüyor.
7:58
Tohumun yeşermesi için suya ihtiyacı var.
8:00
Her canlı bir şekilde yaş kalmak zorunda koruyan her şeyi ölüyor.
8:04
O zaman diyor ki bu evrenin mayası su olmalı.
8:08
Tabi burada sadece bir bardak sudan bahsetmiyor.
8:11
Her şeyi besleyen, dönüştüren ve canlı tutan o temel ilkeyi
8:16
arıyor. Bu yaklaşımı aslında hilozoizm
8:18
dediğimiz maddenin kendi içinde bir canlılığa, bir harekete
8:22
sahip olduğu fikrine kapı aralayan bir yaklaşım hat.
8:26
Bu canlılık fikrini statik elektrik deneyleriyle bile
8:28
desteklemeye çalışıyor. Kehribarı bir kumaşı sürttüğünde
8:32
küçük parçaları çektiğini görünce onun bakın lan diyor.
8:35
Bu kehribarın içinde bir ruh, bir hareket enerjisi var.
8:38
Bugün bizim statik elektrik dediğimiz şeye o ruh diyor belki
8:43
ama kast ettiği şey maddenin içindeki o bitmek bilmeyen
8:47
enerji tales evreni ölü bir madde yığını olarak görmüyor.
8:51
Her parçasıyla titreşen dönüşen canlı bir organizma gibi
8:55
görüyordu. Işte bu canlı madde fikri bizi
8:58
sadece suyun fiziksel özelliklerinden alıp varlığın en
9:02
derinindeki o gizemli devinime, yani her şeyin birbiriyle olan o
9:07
görünmez bağına götürüyor. Suyun her şekle girmesi gibi
9:11
gerçeklikle sürekli kılık değiştiriyor ama özünde hep o
9:15
aynı bir olanı saklıyordu. Talesin o su her şeydir mantığı
9:21
millet toz limanında yankılanırken hemen yanında bir
9:24
tane öğrencisi anaksim. Temel gülüyordu abi.
9:28
Çünkü hocasının bu muazzam çıkışına rağmen zihninde çok
9:32
büyük bir ama var. Şimdi sizden ricam talesin
9:35
suyunu bir kenara koyup saf soyutlamanın zirvesine yani
9:39
felsefe tarihinin o ilk gerçek vizyonerine odaklanmanız
9:43
anaksimanros hocasının o pratik ve gözlenebilir dünyasını alıp
9:48
onu bambaşka bir boyuta taşıyor. Şöyle düşünüyor, eğer her şeyin
9:53
ana maddesi yani arkesi soulsaydı o zaman suyun zıttı
9:56
olan ateşinde. Bu evrende hiç var olmaması
9:59
gerekirdi. Çok basit bir mantık değil mi?
10:01
Su ateşi söndürür, onu yutar yok eder.
10:04
Yani bir element'in diğerine bu kadar baskın olması evrendeki
10:07
dengeyi bozardı işte bu mantık hatasını fark ettiği an insanlık
10:12
tarihindeki o meşhur apayron kavramını ortaya atıyor.
10:16
Peki nedir bu apayron kelime anlamı olarak sonsuz sınırsız
10:20
belirsiz demek anaksiandros diyor ki arkadaşlar bu işi öyle
10:24
suyla toprakla hava ile olmaz. Ağrı k dediğin şey bu bilinen
10:29
elementlerin hiçbirine benzememeli.
10:31
O hepsinin kaynağı olan ama kendisi hiçbirine hapsolmamış
10:35
olan belirsiz bir sonsuzluktur. Bakın bu o dönem için inanılmaz
10:40
bir soyutlaması, sıçraması, adam maddenin en derinine inip orada
10:45
fiziksel bir şey değil. Metafizik bir potansiyel
10:48
buluyor. Ape modern fizikteki o enerji
10:51
kavramına veya kuantum alanına benzetebiliriz, belki de her
10:55
şeyi doğuran ama kendisi için. Somut kalıba girmeyen devasa bir
11:00
kaynak, öyle bir vizyon ki evrenin sınırlı bir kap gibi
11:03
değil. Ucu bucağı olmayan bir oluşum
11:05
denizi olarak tasvir ediyor. Anaksimandros'un bu dahilce
11:09
zihni sadece soyutlamada kalmıyor.
11:11
Adam elini taşın altına koyup dünyayı görmeye ve çizmeye de
11:16
çalışıyor. Tarihteki ilk dünya haritasını
11:19
çizen adamdan bahsediyoruz arkadaşlar.
11:21
O dönemde insanlar dünyayı ya bir tepsi sanıyor ya da
11:24
mitolojik canavarların böyle sırtında durduğuna inanıyor.
11:28
Bizimki de çıkıyor ki dünya boşlukta asılı duruyor diyor.
11:32
Niye mi? Çünkü herhangi bir yöne gitmesi
11:34
için biz sebebi yok. Her yöne eşit mesafede olduğu
11:37
için o kozmik dengenin tam ortasında öylece duruyor.
11:41
Şimdiki yer çekimi yasasını o günden seziyor.
11:43
Sanki adam aja gunomon denilen o güneş saatini de miletos'a
11:48
getirip zamanı ve mevsimleri matematiksel bir zem.
11:52
Tırtıyor, yaptığı şeylere bakar mısınız?
11:54
Yani bunlar yok olsa da dönüştürdü desek okey ama yoktan
11:58
var ediyor adam yani olanı gözlemliyor.
12:00
Tabii ki yoktan var ediyor derken olanı açığa çıkartıyor.
12:04
Kendi düşünerek yani gökyüzündeki o devasa dansı bir
12:08
yandan da sokağın ortasındaki küçücük bir çubuğun gölgesine
12:12
sığdırıyor. 1'de kozmik adalet durumu var anaksimandros
12:15
evrendeki değişimi bir tür hukuk davası gibi görüyor.
12:19
Elementler sürekli birbirine dönüşüyor ya sıcak soğuk oluyor.
12:22
Gece gündüzü evriliyor. Adam bu süreci elementlerin
12:26
birbirinin alanına tecavüz etmesi olarak tanımlıyor.
12:29
Bir element diğerinin yerini aldığında sanki bir haksızlık
12:32
yapmış gibi oluyor ve zamanın hükmüyle bu haksızlığın bedelini
12:36
ödüyor. Zaman en büyük yargıçtır.
12:39
Anaksimandros'un gözünde her şey kendi vaktinde var olur ve sonra
12:44
o sonsuz apeona geri dönerek cezasını öder.
12:47
Bu doğa olaylarının sadece fiziksel değil.
12:50
Ahlaki bir dengeyle açıklama çabası bugünün ekolojik denge
12:53
dediğimiz şeyi adam o zaman evrensel bir adalet olarak
12:56
kodlamış kafasında ama benim favori kısmım kesinlikle
13:00
biyoloji ve antropoloji üzerine olan uçuk ama haklı öngörüleri
13:04
anaksimandros insanın evrimsel sürecini ilk sezen kişidir
13:09
diyebiliriz. Nemine bakın, bir insan yavrusu
13:12
doğduğunda o kadar acizdir ki, eğer birileri ona bakmasa
13:16
hayatta kalması imkânsız hayvanlar doğar doğmaz
13:19
ayaklanırken insan çocuğu yıllarca bakıma muhtaçtır.
13:23
Çok taze ve güzel bir zekayla diyor ki, eğer insanlık hep bu
13:28
formda olsaydı o ilk insan asla hayatta kalamazdı.
13:32
Mantığa bakar mısınız? Buradan hareketle insanın ilk
13:36
halinin daha dayanıklı canlılardan yani balık benzeri
13:40
sulak alan canlılardan evrildiğini iddia ediyor.
13:43
Hatta ilk insanların balıkların içinde yetişip sonra karaya
13:47
çıktıklarını söylüyor. Paleontoloji daha icat edilmemiş
13:51
arkadaşlar adam insanın tarihini fosillere bakarak da söylemiyor.
13:55
Sadece mantıksal bir zorunlulukla kurguluyor.
14:00
Bu mükemmel bir şey. Ibrahim peygamberin.
14:03
Oraya allah'ı keşfetmesi gibi bir şey bir anlamda yani dini
14:06
boyuttan da bir örnek vermiş olayım.
14:08
Adam evrimi düşünerek buluyor abi.
14:11
Tabii bu noktada bir durup düşünmek lazım.
14:14
Milattan önce 600 yılında yaşayan bir adam dünyanın
14:16
boşlukta durduğumu söylüyor. Insanın kökenini suya
14:20
dayandırıyor ve evrenin temelini belirsiz bir sonsuzluk olarak
14:24
tanımlıyor. Bu o günün din eksenli mitolojik
14:27
okan dünyasına atılmış devasa abi entelektüel bomba bize şunu
14:32
öğretiyor anaksiandros gerçeğe arıyorsan sadece gözünün
14:35
gördüğüyle yetin mi abi? O görünenin arkasındaki
14:38
mantıksal zorunluluğu da bulacaksın.
14:41
Her şeyin bir mantığı var. Adam içini evren rastgele
14:44
savrulan parçalar değil, birbirine zamanın zinciriyle
14:48
bağlı adil. Ve düzenli bir yapı, her şey
14:51
apeondan çıkar ve vakti gelince ona döner.
14:54
Bu öyle bir döngü ki içinde hiçbir şey zayi olmuyor.
14:58
Sadece şekil form değiştiriyor anaksimandros'un bu her şeyin
15:03
birbirine dönüştüğü fikri aslında modern fiziğinin
15:05
enerjinin kornumu yasasına göz kırpan cinsten bir sezgi.
15:10
Yani bunu da adam keşfetmiş hiçbir şey yoktan var olmaz ve
15:14
vardan yok olmaz demiyor. Belki tam o kelimelerle
15:18
anlatmıyor bunu. Ama apeun kavramıyla tam olarak
15:21
bunu kastediyor. Evren bir banka hesabı gibidir.
15:24
Ne kadar harcarsan bir yerden o kadar ekleniyor abi denge hep
15:28
korunuyor işte bu denge arayışı anaksim.
15:32
Felsefe tarihinin en derinlikli karakterlerinden biri yapıyor.
15:36
Soyutlama yeteneği o kadar yüksek ki bazen onu anlamak için
15:40
bizim de kendi zihinsel sınırlarımızı zorlamamız meşhur
15:44
belirsiz sonsuzluğa bir adım atmamız gerekiyor.
15:47
Ancak anaksim, bu kadar soyut, bu kadar havada ya da daha doğru
15:52
tabirle boşlukta kalan o devasa sistemi bir sonraki kuşağı biraz
15:57
tedirgin etmeye başlamıştı. Arkadaşı ve muhtemelen öğrencisi
16:01
olan anaksimenes bu apayron kavramını biraz fazla uçuk
16:05
buluyordu. Peki tamam hocam ya da arkadaşım
16:09
diyordu. Çünkü burada net bir şey yok ya
16:11
hocası ya arkadaşı sonsuzluk, monsuzluk güzel de diyor, bize
16:15
daha elle tutulur, daha gözle görülür bir şey lazım.
16:19
Başın sallıyor böyle. Hani o meşhur fazla teori insanı
16:22
bozar, biraz da pratiğe hayata bakalım kafası vardır ya tam
16:26
olarak öyle bir durum anaksimenes hocasının o muazzam
16:30
derinliğinden vazgeçmeden o soyut sonsuzluğu alıp bizim her
16:35
an ciğerlerimize çek. O en temel şeye indirgemeye
16:39
karar veriyor. Çünkü ona göre o belirsizliğin
16:42
içinde kaybolmak yerine evrenin hayati enerjisini doğrudan
16:46
hissedebilmeliyiz. O enerjinin ne olduğunu nasıl
16:49
sıkışıp nasıl genleştiğini ve aslında neden her nefesimizde
16:52
evrenin bir parçasını içimize çektiğimizi merak ediyordu.
16:56
Insan ruhuyla evrenin ruhunu birleştirecek o en somut ama bir
17:01
o kadar da sihirli element yani havayı sahneye çıkarma vakti
17:05
geliyor. Ama bu hava sadece rüz.
17:07
Etmesi gibi bir şey değil. Her şeye ayakta tutan görünmez
17:11
elin bir anlamda ta kendisi fark ettiyseniz o aralar çok basit
17:16
bir mantık söz konusu ama etkili de bir mantık söz konusu adamlar
17:20
diyor ki su benim hayatta kalmamı sağlıyor, ilk madde su
17:23
olabilir mi? Diyor ki adamlar hava benim
17:26
hayatta kalmamı sağlıyor, ilk madde arke, hava olabilir mi
17:31
diyor. Mantık çok yüzeysel ama o dönem
17:33
için oldukça tatmin edici anaksimenes diyor ki her şeyin
17:37
başında sonsuz. Bir güç olsun da bu güç nasıl
17:40
oluyor da somut bir taşa akan bir suya ya da yakan bir ateşe
17:44
dönüşüyor? O süreci merak ediyor.
17:46
Yani mesele sadece ne olduğu değil, nasıl olduğu işte bu
17:49
nasıl sorusu felsefeye ilk kez nicelik ve nitelik arasındaki o
17:54
muazzam ilişkiyi sokuyor. Anaksimenes diyor ki ar k
17:58
havadır ama hava deyince öyle pencereyi açayım da o da
18:01
havalansın gibi bir sığlıktan söz etmiyoruz.
18:04
O evreni bir arada tutan her şeyi kuşatan kutsal nefes yani.
18:09
Onun deyişiyle pinemadır. Bu adam insanın içindeki o
18:13
yaşama sevincini o nefesi alıp evrenin bütününe yansıtıyor.
18:17
Bizim ruhumuz olan hava bizi nasıl ayakta tutuyorsa bütün
18:22
dünyayı da nefes ve hava öylece kuşatıp tutar diyor.
18:26
Yani bir nevi mikrokozmos makro kozmoz dediğimiz 10 meşhur
18:30
bağlantıyı ilk kuranlardan biri insan küçük bir evren evren ise
18:34
büyük bir insandır. Adamın gözünde eğer biz nefes
18:38
almayı bırakırsak. Sönüp gideriz ya evren de o
18:41
kozmik nefesi bıraktığı an kaosun karanlığına gömülür abi.
18:47
Pinebu kavramı sonradan dinlerde tasavvufta felsefede o kadar çok
18:51
işlenecek ki kökenini bu milletoslu adamın o sade ama
18:55
derin gözlemine borçluyuz. Peki hava nasıl oluyor da taşa
18:59
dönüşüyor? Anaksimenes burada tarihin ilk
19:02
fizikçi gömleğini giyiyor, sıkışma ve genleşme
19:05
mekanizmasını ortaya atıyor. Diyor ki her şey aslında aynı
19:09
sözden yani havadan yapıldı ama bu hava seyreldiğinde yani
19:13
genleştiğinde ateş oluyor. Biraz sıkışırsa rüzgar oluyor.
19:17
Biraz daha sıkışınca bulut, sonra su, sonra toprak, en
19:20
sonunda da en sıkışık haliyle taş düşünün adam maddenin
19:24
hallerini 2500 yıl önce elinde hiçbir termometre veya barometre
19:28
yokken sadece yoğunluk farkıyla açıklıyor.
19:31
Bu niteliğin yani bir şeyin ne olduğunun aslında niceliğe yani
19:35
ne kadar sıkışık olduğuna bağlı olduğunu söyleyen ilk büyük
19:39
devrim. Kanıtlamak için yaptığı bir
19:43
deney var ki tam bir evde deneyelim tadında siz de şu an
19:46
yapabilirsiniz. Elinizi ağzınıza yaklaştırın.
19:49
Önce dudaklarınızı büzerek hani o sıcak çorbayı soğutur gibi
19:55
diye üfleyin. Elinize gelen hava soğuktur
19:57
değil mi? Şimdi ağzınızı kocaman açıp hani
20:00
aynayı buğulandırır gibi diye üfleyin.
20:04
Bu sefer gelen hava sıcak anaksimenes buradan yola çıkarak
20:07
diyor ki bakın havayı sıkıştırıp dar bir alandan gönderdiğimde
20:11
soğuyor serbest. Takıp genleşmesini sağladığımda
20:14
ısınıyor işte bu kadar adam evrenin termo dinamik yasalarını
20:18
kendi nefesiyle test ediyor. Bilgiye ulaşmak için öyle devasa
20:22
laboratuvarlara değil, sadece doğru bir gözlem yeteneğine
20:25
ihtiyacınız olduğunun en büyük kanıtı bu.
20:28
Herhalde anaksimenes'in bu yaklaşımı aslında modern bilimin
20:33
matematikleştirme ya da matematikselleştirme diyeyim
20:37
çabasının da ilk adımı. Çünkü her şeyi sayısal bir
20:40
yoğunluk farkına indirgiyor. Yani aslında her şey.
20:43
Aynı şey sadece aradaki mesafe ve sıkışıklık farklı.
20:47
Bu evrendeki o muazzam çeşitliliğin arkasında yatan o
20:50
tekil birliği anlama çabası. Bugün biz atomların arasındaki
20:55
boşluklardan bir anlamda aslında teoride hiçbir şeyin hiçbir şeye
20:58
dokunmayışından, moleküler dizilimden bahsederken aslında
21:02
anaksimenes'in o sıkışma teorisinin çok daha gelişmiş
21:06
versiyonlarını konuşuyoruz. O dönemde bu adamın kurduğu
21:09
mantık yağmur niye yağıyor? Sorusuna, çünkü hava sıkışıp
21:13
ağırlaştı ve. Suya dönüştü gibi rasyonel ve
21:15
gözlenebilir bir cevap veriyordu.
21:17
Bu o dönem için harbiden devrim. Tabii bu önceki bölümde de
21:22
animizi mi ele almıştık? Orada ele aldığımız canlı evren
21:26
fikri de burada iyice perçinleniyor.
21:28
Hava sadece fiziksel bir gaz değil, o bir tanrısallık taşıyor
21:32
ama bu tanrısallık olimpos'ta oturan canı sıkılınca şimşek
21:37
çaktıran o kaprisli zeuslar gibi değil.
21:39
Sistemin kendi içindeki o bitmek bilmeyen canlılık o devinim yani
21:44
biraz daha artık neye kayıyor anaksimeneste hocası gibi
21:48
soyutta bu adam için hava sonsuz yaşlanmaz ve sürekli hareket
21:52
halinde ve bu hareket her şeyi ama her şeyi doğuran o temel
21:57
ritim sokak jargonuyla söylersek adam diyor ki.
22:00
Mevzu derin arkadaşlar her şey bir nefeslik cana bakıyor.
22:04
O nefes ne kadar sıkıysa dünya o kadar sert, ne kadar gevşekse de
22:09
o kadar yakıcı. Bu noktada durup bir nefes
22:12
tazeleyelim. Miletoslu üç büyükleri tales
22:15
anaksimandros ve anaksimenes üçü de birbirinin hocası öğrencisi
22:20
yahut arkadaşı şöyle bir yan yana getirin, aslında insanlığın
22:24
o emekleme dönemindeki dev adımlarını görüyorsunuz.
22:27
Suyla başlayıp soyut bir sonsuzluğa uzanan, sonra da o
22:31
sonsuzluğu havanın matematiğiyle yere indirgeyen bir süreç bu.
22:35
Ama bu arki arayışı sadece maddeyle sınırlı kalmayacak.
22:39
Çünkü tam bu sırada egenin sularından biraz öteye daha
22:42
mistik ama bir o kadar da sayısal bir dünyaya doğru yelken
22:46
açan birileri var. Mesele sadece su, toprak ya da
22:50
hava mıydı? Abi hayır, yoksa tüm bu
22:52
maddelerin arkasında yatan gizli bir kod mu var?
22:55
Hani o her şeyin içine sızmış her şeyi belli bir.
22:58
Anda tutan o muazzam harmoni işte orada sahneye başka bir dev
23:03
giriyor. Maddenin kendisini bir kenara
23:05
atıp beyler asıl olay sayılarda ve o sayıların yarattığı muazzam
23:11
müzikte diyen o gizemli okulun kurucusuyla tanışacağız.
23:15
Tabii milletoslu bu üçlü madde nedir diye kafa yorarken bizim
23:20
çok yakından tanıdığımız yani en azından ismini çok sık duyup
23:24
bildiğimiz bir ses yükseliyor ama bu sefer ki öyle rüzgar
23:28
uğultusu ya da su şırıltısı gibi fiziksel bir şey değil.
23:31
Çok daha saf soğuk. Bir o kadar da büyüleyici bir
23:34
şeyden geliyor. Sayılardan abi sahneye 10 meşhur
23:38
üçgenlerin efendisi tarihin belki de ilk gerçek kült lideri
23:43
pisagor çıkıyor. Bu adam için arken ne su, ne
23:46
hava ne de sonsuzluk. Paytagırsa yani pisagora göre
23:50
her şeyin özü o görünmez ama her yeri kuşatan sayı.
23:56
Yani dostlar. Adam diyor ki bu dünyada
23:58
gördüğün dokunduğun her şey aslında bir matematiksel orandan
24:01
ibaret. Şimdi düşünün bir masaya
24:03
vurduğunuza çıkan ses bir çiçeğin yapraklarındaki dizilim
24:07
ya da gökyüzündeki yıldızların birbirine uzaklığı pisagor için
24:11
bunların hepsi devasa bir denklemin parçaları.
24:14
Adam resmen evrenin kottan ibaret olduğunu bir yazılım gibi
24:18
çalıştığını seziyor. Bugün bizim dijital dünyada her
24:21
şeyi sıfır ve birileri indirgememiz var ya işte o
24:23
fikrin dedesi bu sisamlı adamdır.
24:26
Sayılar onun için sadece hesap kitap aracı değil, evrenin
24:30
kutsal alfabesi, hatta sayıların bir ruhu olduğuna tek
24:34
sayılarının eril çift sayılarının dişil olduğuna falan
24:36
inanacak kadar ileri gidiyor. Yani mevzu sadece matematik
24:40
değil, tam bir mistisizm harmanı.
24:43
Bunu neden düşünmüş bilmiyorum da ben de böyle düşünüyordum.
24:46
Hani pisagorun bu bilgisine sahip olmadan önce çünkü şey
24:50
biraz daha ılımlı geliyor. Çift sayılar aslında her şeye
24:53
böyle bölünen eden, bölen bir şeyleri yapan her şeye okey
24:57
diyen hani tek sayılar biraz daha böyle uyumsuz, her şeye
25:02
eyvallah olmayan biraz erkek kadın şeyini anımsatıyor aslında
25:05
ya neyse çok da cinsiyet şeylerine girmeyim sonra.
25:09
Linç ediyorsunuz beni pisagorun bu her şey sayıdır.
25:14
Kafasını en net oturtan şeyse müzik oluyor.
25:17
Monaco denilen tek telli bir aletle yaptığı meşhur deneyi bir
25:22
hayal edin. Teli tam ortadan böldüğünde bir
25:25
oktav ince ses aldığını fark ediyor.
25:27
Yani fiziksel bir uzunluğu, matematiksel bir orana
25:30
böldüğünde kulağına gelen o armoni değişiyor.
25:34
Psagonun zihninde şimşekler çakıyor lan diyor.
25:37
Müzik gibi ruhu besleyen o. Duygu bile matematiksel bir
25:41
orana dayanıyorsa koca evren neden dayanmasın?
25:44
Buradan hareketle 10 meşhur kürelerin müziği teorisine
25:48
atıyor. Ortaya duymuş muydunuz
25:50
bilmiyorum. Gezegenlerin dönerken devasa biz
25:53
senfoni çaldığını ama biz doğduğumuzdan beri bu sesi
25:56
duyduğumuz için onu sessizlik sandığımızı iddia ediyor.
26:00
Allah billah adamdaki hayal gücüne bakın.
26:02
Yani gökyüzünü koca bir orkestra gibi hayal ediyor, bir yandan da
26:06
estetik bir düşünce ama psagor sadece sayılarla uğraşan birisi.
26:10
Bir okul kuruyor, tam bir gizli cemiyet gibi içeride fasulye
26:13
yemek yasak, altın kural sessizlik, her şey sırf fasulye
26:18
niye yasak bilmiyorum. Tam bir metriks ortamı
26:20
anlayacağınız ama tam o sırada pisagorun bu mistik ve sayısal
26:25
dünyasını, hatta o dönemdeki tüm o tanrılar bizim gibi diyen
26:29
anlayışa karşı çok sert bir ses yükseliyor.
26:31
Zanafa falans hani canlanmadıysak.
26:36
Olan kişi zenice felsefe tarihinin en fırlama en rasyonel
26:41
eleştirmenlerinden biri. Adamın derdi arke bulmaktan
26:44
ziyade bizim o arke'yı algılayan zihnimizin ne kadar yanlı ve
26:49
hatalı olduğunu yüzümüze çatır çatır vurmaktı.
26:52
Zenginsin meşhur çıkışı vardır. Eğer öküzlerin, aslanların veya
26:57
atların elleri olsaydı ve resim yapabilselerdi atlar tanrılarını
27:02
ata benzer öküzler öküze benzer çizerdi.
27:05
Bak güzel kardeşim bu o dönem için öyle bir mitrob anı ki.
27:09
Yani insanlığın bütün o antropomorfik, yani insan
27:13
biçimini, tanrı inancını yerle bir ediyor.
27:15
Siz tanrıları kendiniz gibi kıskanç, hırsız ve adaletsiz
27:19
hayal ediyorsunuz. Çünkü kendiniz öylesiniz diyor.
27:21
Resmen bu din felsefesinin ve psikolojik projeksiyonun ilk
27:26
büyük dersidir. Kolektif ders adam diyor ki,
27:29
bize evreni ve tanrıyı anlamıyoruz, sadece kendimizi
27:32
onlara yansıtıyoruz, buradan da ne çıkıyor ortaya arkadaşlar.
27:36
Teklik zenefa enes'e göre tanrı ya da o mutlak güç her neyse ne
27:41
bize benzer ne de bizim gibi hareket eder, o her yerdedir.
27:44
Her şeyi zihniyle yönetir ve asla değişmez.
27:47
Bu aslında monteizm'e giden yolun taşlarını döşemek değil,
27:51
evrenin o tekil bölünmez yasasını arama çabası.
27:54
Ama tabi ki monateizme giden yolda açıyor.
27:57
Geçen bölüm de politizmin nerelerden geldiğini, nasıl
28:00
doğduğunu oluştuğunu konuştuk. Monoteizminde yolu bu şekilde
28:04
açılıyor, yavaş yavaş tabii burada asıl önemli.
28:07
Zeno fakins'in bilgin'in sınırlarına dair söyledikleri,
28:11
epistemolojinin yani bilgi felsefesinin meşhur ayrımını
28:14
yapıyor. Kesin bilgi, episteme ve sanı
28:17
doksa kesin bilgi episteme diyor sana ya da doksa diyor ki, hiç
28:21
kimse tanrılar ve evren hakkında tam ve kesin gerçeği bilemez.
28:26
Eğer birisi tesadüfen tam gerçeği söylese bile kendisi
28:30
onun gerçek olduğunu kesin olarak bilemez.
28:32
Her şey sadece biz sanlıdan bir tahminden ibarettir işte bu
28:36
felsefi. Devauzudur abi zirvesidir.
28:39
Bunun adam diyor ki hocam hepimiz sallıyoruz ya en iyi
28:42
ihtimalle gerçeğe yakın bir şeyler söylüyoruz ama o mutlak
28:46
hakikat bizim o kısıtlı zihnimizin çok ötesinde bu
28:50
yaklaşımda bizi o her şeyi bilen, otoriter tavırdan
28:54
kurtarıp, sürekli arayan, sorgulayan ve acaba diyen modern
28:59
insanın temeline götürüyor. Yani adamın yaptığı katkı
29:02
aslında inanılmaz fazla. Şimdi bu iki adamı birleştirin
29:05
abi psagor evrenin arkasındaki muazzam.
29:08
Düzeni ve armoni gösteriyor. Zeynep aens ise o düzene
29:12
bakarken kendi önyargılarımızdan sıyrılmamız gerektiğini
29:16
hatırlatıyor. Biri evrenin bir kodu var diyor,
29:18
diğeri o kodu kendi diline çevirirken hata yapma diyor.
29:22
Bugünün yapay zeka algoritmalarından tutun da
29:25
sosyal medyadaki o yankı odalarımıza kadar her şey bu iki
29:28
adamın tartıştığı noktada birleşiyor.
29:30
Aslında veri yani sayı orada duruyor ama biz onu kendi bakış
29:34
açımızla kendi atımız veya öküzümüzle yorumluyoruz.
29:38
Pisagorun. Mükemmel uyumu ve zernojens'in
29:42
yıkıcı eleştirisi, bizi felsefe tarihinin en büyük meydan
29:46
okumasını hazırlıyor aslında. Çünkü eğer evren sayılardan
29:49
oluşan mükemmel bir düzense bu düzen sabit mi kalıyor yoksa
29:53
sürekli bir değişim içinde mi? Bir yanda her şeyini aktığını
29:56
hiçbir şeyin aynı kalmadığını söyleyen o karanlık adam, diğer
29:59
yanda da değişimin koca bir yalan olduğunu iddia eden.
30:03
Mantık kalesi bizi bekliyor. Milletos'un limanından efes'in
30:07
yangınlarına ve oradan da italya'nın o sert mantık
30:11
okullarına doğru bir yolculuğa çıkıyoruz.
30:13
Olaylar iyice kızışıyor abi çünkü şimdi her şeyin birbirine
30:17
girdiği meşhur zıtların savaşı var.
30:19
Bir tarafta efes'in o mağrur, yalnız ve karanlık bilgesi
30:24
herakleyi tostos, diğer tarafta da italya'nın güneyinden ele
30:27
adan yükselen sert tavizsiz mantık kalesi parmenides bu iki
30:33
adam öyle. Kavgaya tutuşuyor ki bugün bile
30:35
modern fiziğin kuantumun hatta hayatı algılayış biçimimizin
30:41
altında bu kavganın izleri var. Hani derler ya çarşı pazar
30:45
karıştı diye tam o noktadayız. Heraklesosla başlayalım.
30:49
Hani şu meşhur karanlık lakabıyla anılan insanlardan
30:52
nefret edip, dağlarda ot yiyerek yaşayan efesle asizade onun için
30:57
arke, yani her şeyin başı ateş ama bu ateşi sakın sadece
31:01
ocaktaki alev gibi düşünmeyin. Ateş, burada bir sembol neyi
31:04
temsil ediyor? Değişimi oluşu, bitmek bilmeyen
31:07
devini mi? Ateş her şeyle her şeyde ateşle
31:10
takas edilir. Tıpkı altınlamalarını takas
31:13
edilmesi gibi diyor adam. Yani evren sönmeyen bir ateş
31:15
gibi sürekli yanıp sönüyor. Form değiştiriyor ama özünde
31:19
oharlı enerjiyi taşıyor. Garip herakleyi tosa göre
31:22
durmak, ölüm, her şey akar, her şey değişir, fanta regi diyor,
31:27
buna da o meşhur nehir hikayesini duymayanınız
31:30
kalmamıştır. Aynı nehre iki kez giremezsiniz
31:32
niye? Çünkü ikinci kez girdiğinizde o
31:34
nehir. Nehir değildir.
31:37
Su akıp gitmiştir ne de siz zaten aynı sizsiniz.
31:40
Hücreleriniz değişimi zihniniz başka bir yere evrilmiştir.
31:43
Bu adam diyor ki değişmeyen tek şey değişimin kendisidir diyerek
31:47
tarihe o büyük notu düşüyor ama bu değişim öyle kafasına buyruk
31:52
rastgele bir kaos değil, arkasını da logos dediğimiz o
31:55
evrensel akıl, gizli harmoni var.
31:57
Logos zıtların arasındaki o gergin dengeyi kuran yasa çok
32:01
mühim burası bence herakte ios savaş her şeyin babasıdır
32:05
derken. Onunla kavgayı değil, zıtların
32:08
birliğini kastediyor. Yay ile lira arasındaki
32:11
gerginlik gibi düşünün abi eğer otel gergin olmazsa ne yay ok
32:16
atabilir ne de lira ses çıkarabilir.
32:19
Evren zıtlıkların birbirini itip çekmesiyle o muazzam çatışmayla
32:24
ayakta duruyor. Gece gününüzle, sıcak, soğukla
32:26
yaşam, ölümle kardeş. Fenerbahçe, galatasaraysız,
32:29
Galatasaray fenersiz olmaz ve hepsi.
32:32
O tek bir merkeze logosa bağlı uyanıkken herkesin ortak bir
32:35
dünyası var ama uykudayken herkes kendi dünyasını çekilir
32:39
diyerek bizi o ortak akla o evrensel yasaya davet ediyor
32:43
aslında. Neyse gel gelelim efesten gelen
32:46
bu her şey akıyor sesine ele adan öyle bir hayır kardeş
32:50
cevabı yükseliyor ki inanınmaz parmenides çıkıyor sahneye ve
32:54
diyor ki bak güzel kardeşim duyuların seni kandırıyor,
32:57
gözünle gördüğünü o değişim o akış o doğum ve ölüm bunların
33:01
hepsi koca bir. 100 yön yani adam resmen dünyayı durduruyor.
33:05
Abi parmeni dese göre varlık vardır, yokluk yoktur, bu kadar
33:09
basit. Bu kadar sert bir şey varsa var
33:11
yoksa yok abi yokluktan gelmesi veya yokluğa gitmesi mantıksal
33:15
olarak imkansız. Şimdi mantığını bir düşünün
33:19
aslında çok dahice eğer bir şey değişiyorsa o şey olmadığı bir
33:23
şey oluyor demektir. Ama olmayan bir şeyden
33:26
bahsedemeyiz bile çünkü yokluk yoktur o zaman değişim dediğimiz
33:30
şey zihnimizin bize oynadığı bir oyun parmin.
33:33
Gerçek varlık yani bir olan ezeliye ebedi bölünmez nasıl
33:38
sıfatlar koyayım daha hareketsiz ve mükemmel bir küre gibidir,
33:42
düşünmekle var olmak aynı şeydir diyor adam.
33:45
Yani sadece aklınla mantığınla ulaştığın o değişmez gerçeklik
33:50
asıldır. Gözünün gördüğü o rengârenk
33:52
sürekli kıpır kıpır dünya ise sadece biz sanı bir aldatmacadır
33:57
işte bu elea okulu batı metafiziğinin sarsılmaz
34:01
temellerini böyle atıyor parmenides man.
34:04
Duyguların önüne koyuyor rasyonalizmin babası benim
34:07
diyor. Bu iki dev ismin çatışması
34:09
aslında insanın dünyayı nasıl algıladığının özeti, herakleyi
34:13
toz bak etrafına her şey değişiyor diyorken parmenides
34:17
düşün bakayım değişen bir şey aslında nasıl bir kalabilir diye
34:21
soruyor. Biri oluşu, diğeri varlığı
34:24
savunuyor. Biri hayatın o hırçın
34:26
dalgalarında sörf yaparken, diğeri o derin, sessizliğin,
34:29
limanın bekçiliğini yapıyor. Bu kavga tabi büyüyor.
34:32
Parmendesin öğrencisi zeno var. Belki bölümlerimizde ismi
34:36
geçmiştir. Hocasının o hareket imkansızdır.
34:39
Tezini savunmak için tarihin en gıcık en kafa yoran kafa yakan
34:45
paradokslarını icat ediyor. Aşil ve kaplumbağa paradoksu
34:49
mesela. Hızlı aşil yavaş kaplumbağayı
34:52
asla geçemez diyor. Zeno neden çünkü aşil
34:55
kaplumbağanın olduğu yere gelene kadar kaplumbağa az da olsa bir
34:59
mesafe kat eder. Aşil o yeni noktaya vardığında
35:02
kaplumbağa yine biraz öndedir. Aradaki mesafe sonsuz kez
35:06
bölünebileceği için aşil mantıksal olarak o mesafeye asla
35:10
kapatamaz. Matematiksel olarak haklı ama
35:13
gerçek hayatta aşil kaplumbağayı toza boğar geçer.
35:16
Yani işte mantık vesaire, gerçeklik kapışması tam da
35:20
budur. Zenonun ok paradoksu da aynı
35:23
kafada bir ok havada giderken aslında her bir an içinde bir
35:29
noktada duruyor. Eğer her an duruyorsa o nasıl
35:32
hareket edebilir ki? Hareket duran anların toplamı
35:35
olamaz der ele aldılar tabii biz bugün biliyoruz ki bu
35:38
paradokslar bizi limit ve süreklilik gibi matematiksel
35:41
kavramlara götürdü ama o zaman için bu insan zihnini resmen
35:44
mavi ekran verdiren bir tartışma.
35:46
Herakleyi tosun akışkan dünyasıyla parmeni desin donmuş
35:51
dünyası arasındaki bu. Felsefeyi o güne kadar sormadığı
35:55
sorulara itiyor. Aslında bu çatışma çok büyük bir
35:58
sentezi doğuracak bir sancı bir anda her şey değişir diyenler
36:02
diğer yanda hiçbir şey değişmiyor diyenler ikisi de
36:04
haklı görünüyor ama ikisi de resmin tamamını vermiyor gibi.
36:08
Bu tıkanıklığı açmak, o donmuş varlığı tekrar harekete geçirmek
36:13
ama o hareketin içinde değişmeyen bir öz bulmak
36:16
gerekiyordu zaten tam bu noktada.
36:19
Zekice çözüm devreye girecek varlığı o bölünmez birliğinin
36:22
parçalara ayırıp onları boşlukta dans ettirmeye başlayacak olan
36:26
materyalist dehahayı göreceğiz. Şimdi parmenidesin katı tek
36:31
parça varlığını alın binlerce milyonlarca küçük parçaya bölün.
36:35
Bu parçalar aslında hiç değişmediğini ama sürekli yer
36:38
değiştirerek o herakleyi tozçu akışı yarattığını felsefe abi o
36:43
büyük çatışmadan modern bilimin kapısını aralayacak olan o
36:47
atomik çözüme doğru evrilmek üzere evrenin gizli yapı taşları
36:51
görünmez ama her şeyin temeli olan bölünemezler.
36:55
Sahneye çıkmak için gün sayıyor. Parmindes'le her şey akar diyen.
36:59
Herakleitos'u aynı masaya oturtup barıştırmak lazım.
37:03
Tabii bu öyle kolay bir iş değil.
37:05
Bir tarafta mantığın sarsılmaz kalesi.
37:07
Diğer tarafta değişimin aslında hırçın denizi var ama felsefe
37:10
tarihi böyle tıkanıklıkları sever.
37:12
Çünkü tam o noktada dahilce bir çıkış yolu bulunmak üzeredir.
37:17
Sahneye abderalı iki kafadar çıkıyor.
37:20
Lokipos ve onun çok daha meşhur öğrencisi.
37:24
Hani şu her şeye güldüğü için gülen filozof lakabıyla bilinen
37:28
demokratoz bu adamlar diyorlar ki beyler yani ikinizde
37:31
haklısınız ama ikinizde olayı eksik görüyorsunuz.
37:34
Gelin biz bu işi kökünden halledelim.
37:37
Çözümse o güne kadar kimsenin cesaret edemediği kadar
37:41
materyalist ve bir o kadar da basit bir kavramla gizli atom
37:45
gerçekten abi. Yeminle adamlar, 2500 yıl
37:48
önceden bugünün kuantum fiziğine pas atıyor.
37:51
Demokratoz diyor ki parmenides haklı varlık aslında değişmez,
37:54
yok olmaz ve bölünemez. Ama bu varlık böyle koca bir
37:59
küre falan değil abi o gözle görülemeyecek kadar küçük sonsuz
38:02
sayıda parçacık işte bu parçacıklara atomos yani
38:05
bölünemez adını veriyorlar. Bu atomlar kendi içlerinde
38:09
parmeni desin o bir olanı gibidir, serttir, doludur,
38:13
değişmez ama heraklesos. Çünkü bu atomlar boşlukta
38:19
sürekli hareket ederler. Birbirleriyle çarpışırlar,
38:22
kenetlenirler ve sonra tekrar ayrılırlar işte bizim değişim
38:26
dediğimiz şey aslında bu atomların sadece yer
38:29
değiştirmesinden ve farklı dizilimlerle bir araya
38:32
gelmesinden ibaret. Yani özünde bir olan atomdan
38:35
hiçbir şey değişmiyor ama bu atomlar bir koreografiyle
38:40
farklılaşıyorlar. Tabi burada asıl büyük çapanoğlu
38:43
boşluk meselesinde yatıyor. Parmenides yokluk diye bir şey
38:46
yoktur, boşluk olamaz. Demişti ya demokrasi diyor ki ya
38:50
hocam kusura bakma ama boşluk yani kenon olmazsa hareket de
38:55
olmaz diyerek resti çekiyor. Atomdan nerede dans edecek abi
38:59
tabii ki boşlukta diyor. Bu o dönem için zihinsel bir
39:02
devrim yokluğu yani boşluğu varlığın hareket edebilmesi için
39:06
zorunlu bir mekan olarak kabul ediyorlar.
39:09
Üzerinde güneş batmayan hat olan 500 t yi hayal edin abi içerisi
39:13
sıkış tepiş dolu boşluk yok. Hareket edebilir misiniz
39:16
edebiliyor musunuz? Edemiyorsunuz.
39:18
Bu hatonlar sonsuz. Kimisi kancalı birbirine
39:21
tutunuyor. Kimisi düzdür, kayıp giriyor,
39:24
kimisi pürüzlüdür, takılır kalır adama göre mesela suyun atomları
39:28
pürüzsüz ve yuvarlan bu yüzden su akar gider diyorlar.
39:32
Demirinkiler ise kancalı ve serttir diyorlar.
39:35
Bu yüzden de sıkı sıkıya birbirlerine tutunuyorlar
39:38
diyorlar. Bakar mısınız yani hayal gücüne
39:41
adam resmen evreni bir lego seti gibi kurguluyor kafasında bu
39:44
noktada işin içine determiniizm giriyor ki orası kafaya yakıyor.
39:48
Abi demokrasi göre evrende tesadüf diye bir şey yok.
39:52
Her şey zorunluluk ananke gereği oluyor.
39:55
Atomlar boşlukta savrulurken birbirine çarpıyorlar ve bu
39:59
çarpışmaların sonucunda dünya yıldızlar canlılar oluşuyor.
40:03
Yani bir tanrının hadi şunu şöyle yapayım demesine gerek
40:06
yok, mekanik bir zorunluluk her şeyi yönetir.
40:08
Bu fikir özgür irade tartışmalarında fitilini yakıyor
40:12
abi eğer her şey atomların mekanik çarpışmasıysa benim şu
40:16
an bu potkesti kaydediyor olmam da mı?
40:18
O atomların milyarlarca yıl önceki çarpışmasının bir sonucu.
40:22
Demokrasi muhtemelen ne derdi? Aynen kardeş kasma kafana takma
40:26
böyle şeyleri hatta daha da ileri gidip ruhlar daha
40:29
tonlardan oluşur diyor ama öyle sıradan atomlar değil, en ince
40:33
en pürüzsüz ateş gibi yakıcı ve hareketli atomlardan yani ruh
40:37
dediğimiz şey bile maddi bir çözdür.
40:39
Ona göre öldüğümüzü o atomlar dağılıyor, başka şeylerin
40:43
parçası oluyor. Bu tam bir materyalizmin zirvesi
40:46
işte bilgi konusuna gelince de bizi o meşhur ikincil nitelikler
40:50
meselesiyle tanıştırıyor. Tat koku renk bunlar sadece
40:54
bizim algımızdır. Gerçek neyse sadece atomlar ve
40:57
boşluk vardır diyor. Yani elmanın kırmızılığı elmanın
41:00
içinde değil. O elmanın atomlarının bizim
41:02
gözümüzdeki atomlarla nasıl bir etkileşime girdiğinde saklıdır.
41:07
Modern bilim bugün tam olarak bunu söylemiyor mu arkadaşlar?
41:10
Renklediğimiz şey belli bir dalga boyundaki ışığın
41:13
gözümüzdeki reseptörlere çarpması mükemmel bir zekaya.
41:16
Bu adamlardaki zeka yani binlerce yıl önce bunu
41:19
düşünebiliyorlar. Bugün biz hala arka plan.
41:22
Bunları konuşurken bile anlamakta zorlanabiliyoruz.
41:25
Adamlar bunları oluşturuyor abi şimdi gelin bu apteralı
41:29
adamların o eski görünen fikirlerini alıp bugünün modern
41:32
parçacık fiziği ile sorundaki o devasa tünellerle birleştirelim.
41:37
Milletoslu bilgelerini o arke sorusu aslında hiç bitmiyor
41:40
arkadaşlar. Sadece kıyafet değiştiriyor.
41:43
Abi tales su diyordu. Demokratos atom biz bugün
41:46
standart model diyoruz. Kuarklar, laptoplar, bozonlar o
41:50
devasa laboratuvarda yaptığımız her şey aslında demokrasi o
41:55
bölünemez dediği şeyi bölmeye çalışmak ve evrenin o en temel
41:59
kodunu bulmak. Demokratoz atomu bölünemez
42:01
sanıyordu ama biz içine aştıkça başka dünyalarla karşılaştık.
42:05
Yine de o temel mantık yani karmaşıklığın arkasındaki o
42:09
basit bir maraşı hiç değişmedi. Arke arayışı aslında bir nevi
42:14
insanın evrende bir ev arayışı abi kendimizi o koca karanlığın
42:18
içinde yapayalnız hissetmemek için her şeyin ortak bir mayadan
42:22
geldiğini bilmek istiyoruz. Yıldız tozu hikayesi var ya hani
42:25
işte tam olarak budur. Eğer her şey aynı atomlardan
42:28
aynı temel enerjiden yapılmışsa, ben o uzak galaksideki patlayan
42:32
yıldız'la aslında kardeşim bu bilgi insana garip bir huzur ve
42:36
aidiyet hissi veriyor. Felsefe ve bilim o soğuk
42:40
denklemlerinin ötesinde aslında bize buraya aitsin.
42:43
Bu sistemin bir parçasısın demeye çalışıyor.
42:46
Yani mevzu derin dallanıp budaklanıyor ama aslında her şey
42:50
o kadar sade ki bir nefes hava, bir yudum su, bir sayısal oran,
42:54
bir akış ya da ne bileyim, bir atom çarpışması hepsi bize aynı
42:58
yere neden varız sorusuna çıkarıyor ve bu sorunun cevabını
43:01
ararken öğrendiğimiz her şey bizi biraz daha insan yapıyor.
43:05
Abi sokak jargonuna dönersek mevzu sadece taş.
43:09
Değil arkadaşlar mevzu o taşın toprağın içindeki o muazzam
43:13
saklı düzeni görebilmekte. Evet, bu bölümlük benden bu
43:17
kadar dostlar. Arkenin peşine çıktığımız uzun
43:20
engebeli yolda antik dünyanın dahi kafalarıyla biraz
43:23
dertleştik. Kendinize zihninize o muazzam
43:27
merakınıza iyi bakın. Unutmayın merak ettiğiniz sürece
43:30
varsınız abi sorguladığınız sürece özgürsünüz.
43:33
Yeni bölümlerde yeni maceralarda görüşmek üzere takipte kalın
43:37
bildirimleri açmayı bu. Culuğu da dostlarınızla
43:40
paylaşmayı unutmayın, hoşça kalın.