Latest / Het Grote Plaatje / Nederland wil dronekampioen worden, maar hoe?
Transcript
- 0:05Speaker 1: Dit is een BNR-podcast.
- 0:34Speaker 2: Het is de schrik van iedere soldaat aan het Oekraïns-Russische front.
- 0:38Speaker 2: Het zoemende geluid dat steeds dichterbij komt. Klein, bijna onzichtbaar
- 0:43Speaker 2: en dodelijk. Drones. Drones zijn het antwoord op de vraag...
- 0:47Speaker 2: hoe win je een oorlog van een land dat veel
- 0:50Speaker 2: groter is... veel meer geld heeft en militair gezien veel
- 0:53Speaker 2: meer capaciteit. Het is zelfs een simpele rekensom. Met een
- 0:57Speaker 2: drone van een paar duizend euro... schakel je een tank
- 1:00Speaker 2: uit van een paar miljoen. Wereldwijd wordt de productie daarom
- 1:04Speaker 2: flink opgeschaald... en Europa wil niet achterblijven. De EU trekt
- 1:08Speaker 2: extra geld uit voor Defensie... en probeert dat geld ook
- 1:11Speaker 2: in Europa uit te geven. En er zijn negen deelgebieden gedefineerd...
- 1:16Speaker 2: waar het collectief beter in wil worden. En Brussel heeft
- 1:19Speaker 2: lidstaten gevraagd... waar ga jij aan bijdragen? Nou, Nederland heeft
- 1:23Speaker 2: de hand onder andere opgestoken... bij drones en antidroonsystemen. Volgens
- 1:28Speaker 2: destijds VVD-minister van Defensie Ruëm Brekelmans... moet Nederland een leidende
- 1:32Speaker 2: rol gaan spelen in deze sector. Nou, klinkt allemaal mooi. Alleen...
- 1:37Speaker 2: De hoofdrolspelers zijn op dit moment de Verenigde Staten, Israël,
- 1:40Speaker 2: Turkije en China. En in Europa hebben zeven andere landen
- 1:45Speaker 2: ook een expliciete strategie voor droonproductie en ontwikkeling. In Frankrijk, Bode, Finland,
- 1:51Speaker 2: Duitsland hebben ze allemaal grootse plannen. En dus is de
- 1:54Speaker 2: grote vraag, kan Nederland ook wat Oekraïne in korte tijd lukte?
- 1:59Speaker 2: Hoe kan Nederland koploper worden in die wereldwijde drone-industrie? Je
- 2:07Speaker 2: luistert naar het grote plaatje waarin we een stap terug doen...
- 2:09Speaker 2: om te kijken hoe de wereld in elkaar zit. En ja,
- 2:11Speaker 2: dan komt het altijd wel weer ergens op geld uit.
- 2:14Speaker 2: En daarom bij mij in de studio macro-econoom Han de Jong.
- 2:16Speaker 2: Dag Han. Dag Rens. Mijn naam is Rens de Jong.
- 2:23Speaker 2: Welkom allebei. Han, ooit wel eens met een drone gevlogen
- 2:26Speaker 2: of niet?
- 2:27Speaker 3: Nou, ik zelf niet. En zeker niet met de militairen natuurlijk.
- 2:30Speaker 3: Ik moet wel zeggen, mijn oudste dochter is eerder dit
- 2:33Speaker 3: jaar getrouwd... en toen heeft een neef van de familie...
- 2:36Speaker 3: die heeft een drone en die heeft prachtige... filmopnames gemaakt
- 2:41Speaker 3: boven de locatie met die drone
- 2:44Speaker 2: Eden, als ik zeg de droneconomie,
- 2:46Speaker 4: waar denk jij dan aan? Ik denk aan, misschien zijn
- 2:49Speaker 4: het grote woorden... maar dat is toch het eerste wat
- 2:51Speaker 4: ik aan denk. Nieuwe industriele revolutie. Want die drone staat
- 2:54Speaker 4: voor mij voor alle nieuwe technologieën... die wij nu vooral
- 2:58Speaker 4: gebruiken om te vechten met elkaar... Oorlogen houden een keer op,
- 3:03Speaker 4: maar die technologie loopt niet weg. En dan gaan we
- 3:05Speaker 4: er allemaal mooie dingen mee doen
- 3:08Speaker 2: Han, hoe belangrijk kunnen drones worden voor de wereldeconomie?
- 3:12Speaker 3: We zitten nu natuurlijk heel erg op de insteek van
- 3:14Speaker 3: de militaire drones. Maar de normale commerciële drones bestaan natuurlijk
- 3:19Speaker 3: al veel langer. Maar wat je natuurlijk in de geschiedenis
- 3:23Speaker 3: hebt gezien... is dat in de Verenigde Staten... hebben defensie-initiatieven
- 3:29Speaker 3: vaak bijgedragen... tot industriele doorbraken. Dus het zou wel heel
- 3:35Speaker 3: raar zijn als dat hier ook niet gaat gebeuren
- 3:38Speaker 2: Wij zitten zometeen met twee gasten uit de drone-industrie. Wat
- 3:43Speaker 2: willen we weten, Edin? Wat
- 3:45Speaker 4: ik op z'n minst... Dus het komt heel dichtbij bij
- 3:55Speaker 4: ons in de studio. Ik zou heel graag bijvoorbeeld willen weten...
- 3:58Speaker 4: waar loop je allemaal tegenaan wat het allemaal moeilijk voor
- 4:01Speaker 4: jou maakt... om daar het maximale uit te halen. Ja, precies.
- 4:04Speaker 4: Dat vind ik een mooie.
- 4:05Speaker 2: Han, jij nog dingen die nu al op de maag
- 4:08Speaker 2: liggen
- 4:08Speaker 3: Nou ja, zeker. Wat is nou precies onze ambitie in Nederland?
- 4:12Speaker 3: Hoe realistisch is dat? Hoe kunnen we dat bereiken... Brekelmans
- 4:18Speaker 3: heeft al gezegd, toen hij nog minister van Defensie was...
- 4:21Speaker 3: dat we voorop moesten lopen. Een typische Nederlandse reactie eigenlijk.
- 4:25Speaker 3: Maar is dat realistisch? En natuurlijk ook, hoe belangrijk gaat
- 4:28Speaker 3: die hele industrie worden... voor de economie
- 4:32Speaker 2: Goed, laten we erover aan praten met twee gasten. Allereerst
- 4:36Speaker 2: Patrick Zaman. Hij is oprichter van de Amsterdamse drone-producent Evi.
- 4:41Speaker 2: Welkom Patrick. En Wouter Remmen, hij is econoom bij Rabo Research.
- 4:46Speaker 2: Deed onlangs onderzoek naar Europese drone-investeringen... en het Nederlandse aandeel daarbinnen. Wouter,
- 4:51Speaker 2: ook jij van harte welkom. Patrick, eerst eventjes jij. Want
- 4:55Speaker 2: jij bent dagelijks met drones bezig. Over wat van drones
- 4:59Speaker 2: praten we dan
- 5:00Speaker 5: Ja, dat klopt. Wij bouwen hier in Amsterdam verschillende... Sorte drones,
- 5:06Speaker 5: maar voornamelijk de gevleugelde drones. Die al verticaal kunnen opstijgen
- 5:10Speaker 5: en landen. Met de propellers die we allemaal kennen van
- 5:12Speaker 5: de drones. Maar dan hebben we ook vleugels. En daarmee
- 5:15Speaker 5: kunnen we dus veel langer en veel verder vliegen. Dat
- 5:17Speaker 5: doen we voor de civiele markt, voor de hulpdiensten, de industrie.
- 5:22Speaker 5: En ook voor Defensie
- 5:23Speaker 2: Het was een soort combinatie tussen een drone... waarmee Han
- 5:27Speaker 2: de bruiler van zijn dochter heeft gefotografeerd... en daarop gemonteerd
- 5:31Speaker 2: een paar normale vleugels. Toch zo zag het er een
- 5:33Speaker 2: beetje uit. Maar dat is natuurlijk heel oneerbiedig naar jou
- 5:36Speaker 5: Ja. Het is een type drone wat je veel meer
- 5:38Speaker 5: zal gaan zien in de toekomst. Omdat het de werelden
- 5:43Speaker 5: van de helikopters en de vliegtuigen bij elkaar brengt. Maar
- 5:45Speaker 5: dan in een dronevorm. Dus die ga je nog veel zien.
- 5:48Speaker 5: En hoe groot zijn die dingen? Bij ons is de
- 5:51Speaker 5: spanwijte ongeveer 2,5 meter.
- 5:53Speaker 2: Oké
- 5:54Speaker 5: dat zijn behoorlijke dingen dus. En waar gebruiken jullie
- 5:56Speaker 4: het voor? Ik hoorde laatst op televisie dat de spanwijte
- 6:02Speaker 4: van een condor is 3,5 meter. Dit kan nog wel
- 6:05Speaker 4: wat groter.
- 6:06Speaker 5: Dit valt me
- 6:06Speaker 4: nog wel.
- 6:07Speaker 5: En waar gebruiken klanten dit voor? Deze drones worden vaak
- 6:11Speaker 5: in docking stations... op daken van bijvoorbeeld politie, brandweerkazernes... of
- 6:17Speaker 5: in de havens geplaatst. Waarmee ze heel snel ter plaatse zijn.
- 6:20Speaker 5: Dus het wordt een soort 112-drone. Als je in de
- 6:22Speaker 5: problemen zit en je belt... dan kan de meldkamer zo'n
- 6:26Speaker 5: drone binnen drie à vier minuten ter plaatse brengen. Maar
- 6:28Speaker 5: wat
- 6:28Speaker 2: heb je daar dan aan? Een en twee, een drone,
- 6:32Speaker 2: dat redt nog geen mensen dan, denk ik
- 6:35Speaker 5: Heel vaak weet de meldkamer, dus de hulpdiensten daarachter... eigenlijk
- 6:38Speaker 5: niet zo heel goed wat er aan de hand is.
- 6:39Speaker 5: En moeten ze dus op de gok daar teams heen sturen.
- 6:43Speaker 5: Dus door sneller informatie te hebben... kunnen ze beter opschalen,
- 6:48Speaker 5: afschalen en ook veiliger voor de mensen zorgen. En daarnaast
- 6:50Speaker 5: worden dit soort systemen dus... Gebruikt voor veiligheid. Op dit
- 6:55Speaker 5: moment natuurlijk veel ook kustbewaking, Noordzee. Kijken naar wat voor andere,
- 7:03Speaker 5: misschien vijandelijke drones hebben we in het luchtruim. Die kunnen
- 7:05Speaker 5: we hiermee ook opsporen. En een hele belangrijke in de
- 7:08Speaker 5: civiele kant is gewoon industriële inspectie in de havens bijvoorbeeld.
- 7:12Speaker 2: Wordt het al ook voor defensie gebruikt? Zeker. Kun je
- 7:16Speaker 2: daar iets over zeggen?
- 7:18Speaker 5: Natuurlijk niet in details, maar wij werken samen met bijvoorbeeld
- 7:22Speaker 5: de Koninklijke Marine, waarin we systemen bouwen en ontwikkelen die
- 7:26Speaker 5: vanaf schepen kunnen vliegen. met andere delen van defensie voor
- 7:30Speaker 5: bijvoorbeeld de kustbewaking. En waar dit soort systemen natuurlijk ook
- 7:35Speaker 5: veel voor worden ingezet... en dat wordt dan vaak vanuit
- 7:39Speaker 5: Europees beleid en de drone-economie... wordt het de drone wall genoemd.
- 7:44Speaker 5: Hoe kan je eigenlijk de Europese buitengrenzen beschermen... Met drones.
- 7:49Speaker 5: Zowel tegen vijandelijke drones... als ook om zelf zicht te
- 7:53Speaker 5: houden op die grens.
- 7:54Speaker 2: En dan is het dus zo, een drone wall... dan
- 7:56Speaker 2: kun je dus op het moment dat er iets gespot wordt...
- 7:58Speaker 2: gaat er een drone omhoog en dan kijken wat er
- 8:01Speaker 2: aan de hand is... of knalt hem de lucht uit. Bijvoorbeeld.
- 8:04Speaker 4: Mag ik jou even vragen? Ik neem aan waar jij
- 8:07Speaker 4: het nu allemaal over hebt... dat het allemaal drones zijn
- 8:11Speaker 4: die door mensen aangestuurd worden... In hoeverre wordt er al
- 8:14Speaker 4: een soort symbiose toegepast tussen drones en de AI? Dus
- 8:18Speaker 4: dat die ook zelfstandig dingen kunnen doen, een zwerm of
- 8:21Speaker 4: wat dan
- 8:21Speaker 5: ook? Dat gebeurt al. Onze drones, alle drones die wij
- 8:27Speaker 5: bij EV opereren... worden niet meer met de hand aangestuurd.
- 8:30Speaker 5: Wij hebben geen dronepiloten. We hebben mensen die ze op
- 8:32Speaker 5: afstand monitoren. Een soort drone-luchtverkeersleider zou je het kunnen zien.
- 8:39Speaker 5: Wij kunnen drones in Dubai, vanaf hier in Amsterdam, aansturen.
- 8:43Speaker 5: Wat je alsmaar meer ziet is AI aan boord van
- 8:46Speaker 5: de systemen... voor bepaalde informatieverwerking. En, het werd net al genoemd, swarming.
- 8:51Speaker 5: Eigenlijk een nieuwe technologie waarbij de drones samenwerken. Samen uit
- 8:54Speaker 5: kunnen vliegen. Waarbij ook deels AI wordt gebruikt. Dat zie
- 8:58Speaker 5: je enorm in opkomst nu.
- 9:01Speaker 3: Patrick, het klinkt allemaal heel erg fascinerend. Hoe groot is
- 9:07Speaker 3: jullie productie of hoeveel van die drones van jullie... zijn
- 9:12Speaker 3: er in het veld verkocht of
- 9:14Speaker 5: actief? Ja, exacte cijfers mag en ga ik niet delen hier.
- 9:20Speaker 5: Maar wat ik wel kan vertellen is dat als je
- 9:23Speaker 5: kijkt naar bijvoorbeeld dit jaar... en naar volgend jaar, we
- 9:26Speaker 5: gaan ongeveer keer zes. En dat is ook wat ik
- 9:29Speaker 5: zie in de markt. We hebben tientallen systemen hier in Nederland.
- 9:35Speaker 5: En je ziet dat zowel in de civiele en de defensiemarkt...
- 9:39Speaker 5: dat eigenlijk nu een beetje gelijk optrekt. Oké, maar goed,
- 9:43Speaker 5: tientallen
- 9:43Speaker 2: systemen heb je sowieso wel geïnstalleerd. Zeker
- 9:46Speaker 4: Hoe snel gaat het allemaal? Want ik kan me goed voorstellen,
- 9:50Speaker 4: de drone die wij hebben gebruikt... of die ze in
- 9:52Speaker 4: Oekraïne hebben gebruikt in 2022... lijkt natuurlijk nergens meer op
- 9:56Speaker 4: de drone... De droom van nu. Gaat het zo snel?
- 9:59Speaker 4: Is de droom van vier jaar geleden onherkenbaar
- 10:03Speaker 5: Ja en nee. Je hebt verschillende type drones. De drones
- 10:06Speaker 5: die Oekraïne voornamelijk ontwikkelt... zijn kleine, heel snel te produceren drones...
- 10:12Speaker 5: die voornamelijk aan het front worden ingezet. Die is ook
- 10:16Speaker 5: goedkoop en schaalbaar. Dat is iets anders dan de hele
- 10:20Speaker 5: hoogwaardige drones... die we wat meer hier in Europa zullen zien.
- 10:23Speaker 5: Ook vanwege regelgeving en veiligheid
- 10:26Speaker 2: Wouter. Om even naar jou te gaan. Ik zei al,
- 10:30Speaker 2: jij werkt bij Rabo Research. Je hebt onderzoek gedaan naar
- 10:33Speaker 2: die drone-industrie. Kun jij schetsen hoe die wereldwijde drone-industrie er
- 10:37Speaker 2: op dit moment uitziet? Welke landen spelen een grote rol?
- 10:41Speaker 1: Ja, we hebben dus eerst eens gekeken naar handelsdata. Dat
- 10:43Speaker 1: zijn bepaalde bronnen die toch ook voor militaire systemen bijhouden.
- 10:48Speaker 1: Hoe gaat die handel... Tussen verschillende landen. En als je
- 10:51Speaker 1: dan kijkt naar Nederland en Europese landen... dan waren de
- 10:53Speaker 1: drones die we eigenlijk tot nu toe vooral importeerden... kwamen
- 10:56Speaker 1: veelal uit Amerika en daarna uit Israël en Turkije. En
- 11:00Speaker 1: tussen Europese landen was er eigenlijk amper handel in drones.
- 11:03Speaker 1: Er waren natuurlijk wel landen die wat voor hun eigen
- 11:06Speaker 1: defensiedrones produceerden... maar die handel ging dus vooral naar landen
- 11:10Speaker 1: buiten Europa... En we hebben daarna dus geprobeerd een inschatting
- 11:13Speaker 1: te maken... van als we dus nu als doel stellen
- 11:16Speaker 1: in Europa... om 60% van de drones binnen Europa te produceren.
- 11:21Speaker 1: Want die 60% is genoemd door onder andere de EU...
- 11:26Speaker 1: voor het percentage van defensiemateriaal dat we binnen Europa willen produceren.
- 11:30Speaker 1: En als je dat doet en je kijkt naar de
- 11:31Speaker 1: bedrijven die we hebben... je kijkt naar de bestaande sectorstructuren...
- 11:35Speaker 1: kun je dan een inschatting maken hoe groot is dan
- 11:38Speaker 1: de toegevoegde waarde... die daadwerkelijk binnen Europa blijft hangen.
- 11:42Speaker 2: Dus even voor mij, wij geven nu geld uit aan
- 11:44Speaker 2: de Verenigde Staten, Israël en Turkije... en China als het
- 11:46Speaker 2: gaat om drones... We hebben gezegd met elkaar, 60% moet
- 11:51Speaker 2: dat eigenlijk in Europa uitgegeven worden. Wat is de impact
- 11:54Speaker 2: op de Nederlandse economie? Dat hebben jullie uitgezocht
- 11:56Speaker 1: Zeg het maar. De impact voor de Nederlandse economie is
- 12:01Speaker 1: wel enigszins lastig in te schatten. We hebben dat eigenlijk
- 12:03Speaker 1: wat breder gedaan in een eerdere studie... voor de totale defensieuitgaven.
- 12:07Speaker 1: Hoe groot uiteindelijk de impact wordt voor de Nederlandse economie...
- 12:09Speaker 1: dat hangt er ook heel erg vanaf of mensen die
- 12:12Speaker 1: nu in de drone-industrie gaan werken... wat die eerder deden.
- 12:14Speaker 1: Dan gaan natuurlijk ook mensen... van andere takken van de
- 12:16Speaker 1: industrie zich nu richten op drones. Dus niet elke euro
- 12:19Speaker 1: die in drones wordt gestoken... is daadwerkelijk een vergroting van
- 12:22Speaker 1: je economie.
- 12:23Speaker 2: Maar kun je iets van cijfers noemen dat je denkt... nou,
- 12:25Speaker 2: hier moet je aan denken? Nou
- 12:26Speaker 1: ja, we hebben eens gekeken hoe groot wordt het stuk
- 12:29Speaker 1: van de taart... dat Nederland krijgt. Dus als we nu
- 12:32Speaker 1: miljarden in Europa gaan investeren... hoe groot is dan het
- 12:34Speaker 1: percentage van toegevoegde waarde... dat in Nederland blijft. En dat
- 12:38Speaker 1: percentage is, als we dus ongeveer 60% in Europa produceren...
- 12:41Speaker 1: blijft 3,4% in Nederland. Van dat geld blijft in Nederland? Ja. Ja,
- 12:46Speaker 1: dat is dan de toegevoegde waarde die we in Nederland genereren.
- 12:48Speaker 1: En dat is dus op sectorniveau. En op sectorniveau is
- 12:51Speaker 1: er niet eens een drone sector. Dus we hebben geprobeerd
- 12:53Speaker 1: een inschatting te maken... van de specifieke componenten van een drone.
- 12:56Speaker 1: En dan naar die sectoren kijken. Hoe zit die toegevoegde
- 12:59Speaker 1: waarde in Nederland? Klinkt
- 13:00Speaker 2: niet enorm 3,5 procent van dat geld dat dan in Nederland...
- 13:05Speaker 2: Of ben je daar eigenlijk best wel positief over?
- 13:08Speaker 1: Nou ja, het is ongeveer, het is redelijk gemiddeld als
- 13:10Speaker 1: je het schaalt naar de grootte van de economie. Dus
- 13:12Speaker 1: als je kijkt naar alle Europese landen en je schaalt
- 13:14Speaker 1: het naar het BBP, dan is het redelijk gemiddeld. Maar
- 13:17Speaker 1: het is dus niet zo, inderdaad, Han noemde het al,
- 13:19Speaker 1: die koploperpositie die Nederland zou willen vergaren, dat kwam bij
- 13:22Speaker 1: ons niet direct naar voren. We gaan nou niet
- 13:25Speaker 4: de conclusie trekken, het valt wel mee. Want het hele
- 13:28Speaker 4: grote aspect, het hele grote effect hiervan op de economie...
- 13:31Speaker 4: daar is op dit moment helemaal niks over te zeggen.
- 13:33Speaker 4: Waarom eigenlijk niet? Omdat je gewoon niet weet op welke
- 13:36Speaker 4: manieren we die nieuwe technologieën gaan toepassen buiten deze sector.
- 13:40Speaker 4: Ergens in de jaren zestig hebben Amerikanen volgens mij jarenlang
- 13:44Speaker 4: geprobeerd om een brug in Vietnam te raken. Dat is
- 13:46Speaker 4: niet gelukt. Toen zijn ze aan het werk gegaan om
- 13:50Speaker 4: betere navigatie te regelen. Dat is gelukt, die brug hebben
- 13:54Speaker 4: ze uitgeschakeld. Maar die betere navigatie heeft volgens GPS opgeleverd...
- 13:58Speaker 4: alles wat daarmee samenhangt. Dus als je heel eng gaat
- 14:00Speaker 2: kijken of dit neerslaat in de Nederlandse economie... dan ben
- 14:03Speaker 2: je te
- 14:04Speaker 4: eng bezig, dat is eigenlijk wat jij zegt. Ik denk
- 14:05Speaker 4: dat het effect inderdaad groter zal zijn... dan wat je
- 14:08Speaker 4: nu op basis van info die je nu hebt kunt zeggen.
- 14:11Speaker 5: Hebben jullie binnen het Rabo-onderzoek ook gekeken naar de impact...
- 14:16Speaker 5: bij de eindgebruiker eigenlijk? Dus wat is het effect dan
- 14:19Speaker 5: op bijvoorbeeld files die opgelost worden... of op de veiligheid
- 14:23Speaker 5: en wat het daarmee doet?
- 14:24Speaker 1: Ja, voor brede defensieuitgaven wel. Ik heb met een collega
- 14:27Speaker 1: onderzoek gedaan naar het deel van defensieuitgaven... dat naar R &
- 14:30Speaker 1: D gaat, naar onderzoek en ontwikkeling. Kun je daar nou
- 14:33Speaker 1: van aantonen dat dat uiteindelijk misschien... je arbeidsproductiviteit verhoogt? En
- 14:40Speaker 1: dat is een significant positief effect. Dus als we nu
- 14:43Speaker 1: veel meer in onderzoek gaan steken... dan worden we daar
- 14:45Speaker 1: uiteindelijk productiever van. Dan kunnen we dus met hetzelfde aantal
- 14:48Speaker 1: mensen meer doen in Nederland. En dan groeit dus de economie.
- 14:52Speaker 1: En dat kan uiteindelijk je bron zijn van economische groei...
- 14:55Speaker 1: die je uit defensieuitgaven gaat halen. Voor drones specifiek hebben
- 14:58Speaker 1: we dat niet kunnen doen. Want dat is heel lastig.
- 15:00Speaker 1: Dan moet je echt de technische kennis hebben die jij
- 15:02Speaker 1: natuurlijk hebt.
- 15:03Speaker 4: Ik maak mij alleen enige zorgen over dat getal 60%.
- 15:05Speaker 4: Daar heb ik in Europa niet zulke goede ervaringen mee.
- 15:09Speaker 4: Met dat soort doelen stellen. Als dit maar goed gaat
- 15:12Speaker 2: Is er nog een ander scenario? Want die 60% is
- 15:14Speaker 2: natuurlijk heel rooskleurig. Want het is 2035 willen we dat doen.
- 15:18Speaker 2: Maar als je nu ziet, daar zijn we nog lang niet.
- 15:20Speaker 2: Nou hebben we nog negen jaar. Heb je nog een
- 15:22Speaker 2: ander
- 15:22Speaker 1: scenario bedacht? Ja, we hadden ook een soort meer terugkijkend scenario.
- 15:26Speaker 1: Dus als we kijken, zoals het de afgelopen jaren is gegaan...
- 15:29Speaker 1: als we dat extrapoleren, dan zouden ongeveer 28%... van de
- 15:33Speaker 1: droonproductie in Europa plaatsvinden. En dus het merendeel importeren we.
- 15:37Speaker 1: En als dat zo blijft, dan blijft maar 27% in Europa...
- 15:40Speaker 1: en maar anderhalf procent in Nederland. Hand?
- 15:43Speaker 3: Mag ik toch nog even terug naar Patrick? Want die
- 15:46Speaker 3: stelde net een vraag die ik ook had kunnen stellen...
- 15:50Speaker 3: en die ik wel heel erg interessant vind. Maar het
- 15:52Speaker 3: lijkt me eigenlijk ook een vraag waarop hij zelf ook
- 15:54Speaker 3: wel een antwoord heeft. Want als hij zijn systemen moet verkopen...
- 15:59Speaker 3: dan moet hij natuurlijk bij zijn kopers... en dan praat
- 16:02Speaker 3: ik vooral over civiele toepassingen... moet hij natuurlijk toch ook
- 16:06Speaker 3: wel aanprijzen... waartoe dat kan leiden bij die koper. Dus Patrick,
- 16:14Speaker 3: heb jij daar zelf een idee van? Hoeveel de eindverbruiker
- 16:19Speaker 3: ermee opschiet met die drones
- 16:22Speaker 5: Nou, zeker. En je kan kijken naar... directe effect, een
- 16:26Speaker 5: impact op de eindgebruiker... maar bijna nog interessanter, zeker gezien
- 16:29Speaker 5: het grotere plaatje... wat zijn vervolgens de neveneffecten daarvan? Zowel
- 16:34Speaker 5: positief als negatief. Ik denk daarbij dat we toch, zeker
- 16:38Speaker 5: in Nederland, te klein kijken. In China hebben ze vrij
- 16:44Speaker 5: vertaald de mooie term... Het is gewoon een nieuwe economie...
- 16:49Speaker 5: voor alles onder een bepaalde vlieghoogte... die vrij wordt gesteld,
- 16:52Speaker 5: waarin wordt gezegd... hier gaan we inzetten op drones. En
- 16:55Speaker 5: dan heb ik het niet alleen over de kleine drones...
- 16:56Speaker 5: niet alleen over de bezorgd drones... maar ook over de
- 16:59Speaker 5: nieuwe autonome drone-taxis... die daar daadwerkelijk nu al... Die wordt
- 17:06Speaker 5: daar op 1% van de bbp ingezet voor de komende jaren.
- 17:10Speaker 5: Er is een roadmap die daarheen is gebouwd. En dan
- 17:13Speaker 5: zal je zien dat de impact veel verder gaat dan
- 17:17Speaker 5: de toepassing. Veel verder dan de werkgelegenheid die dat oplevert.
- 17:21Speaker 5: Maar het wordt een nieuw
- 17:21Speaker 2: model. Ik ben het met je eens. En het is
- 17:24Speaker 2: ook wel indrukwekkend wat je ziet in China. China is
- 17:27Speaker 2: een ander land. Die kunnen gewoon centraal zeggen... een van
- 17:30Speaker 2: de vijf sectoren waarin we gaan investeren... is de low
- 17:32Speaker 2: altitude economy... Dat hebben wij hier natuurlijk niet. Dus zul
- 17:36Speaker 2: jij iets scherper ook moeten zeggen... wat levert dit nou
- 17:40Speaker 2: qua productiviteit op voor de politie? Of wat levert dit
- 17:43Speaker 2: op voor de brandweer? Omdat dat sommetje moet gemaakt worden...
- 17:46Speaker 2: want anders gaan we namelijk nooit naar die low altitude
- 17:48Speaker 2: economy toe
- 17:49Speaker 5: In Europa, en we horen het de afgelopen twee jaar
- 17:53Speaker 5: weer een stuk minder... Maar daarvoor hadden we natuurlijk alle CO2-besparingen.
- 17:56Speaker 5: Dus de directe impact die we kunnen maken... is bijvoorbeeld
- 18:00Speaker 5: het vervangen van de helikopters die we nu vliegen. Waarbij
- 18:03Speaker 5: het overgrote merendeel gebruikt wordt voor sensorinformatie... camera's, warmtekamera's die
- 18:08Speaker 5: onder de heli hangen. Dat kost 4000 euro per uur gemiddeld.
- 18:14Speaker 5: En dat heeft een torenhoge CO2-uitstoot. Plus ook nog eens
- 18:16Speaker 5: heel veel herrie. Die kunnen we nu al met de
- 18:18Speaker 5: huidige technologie direct vervangen voor drones
- 18:21Speaker 4: En hoeveel kosten ze eigenlijk per stuk?
- 18:25Speaker 2: Een drone? Nou ja, die van ons. En mag ik
- 18:29Speaker 2: vliegen in Almere, wil je erbij zeggen
- 18:31Speaker 4: Nee, dat wil je niet bij me zeggen, maar als
- 18:32Speaker 4: je de vraag stelt van hoeveel
- 18:35Speaker 4: Voor 4000
- 18:36Speaker 2: euro per uur, ja ik snap
- 18:37Speaker 4: het ook. Het hangt er wel vanaf
- 18:38Speaker 2: hoeveel
- 18:38Speaker 4: je
- 18:38Speaker 5: daarvoor neer moet
- 18:38Speaker 2: tellen
- 18:39Speaker 5: natuurlijk
- 18:39Speaker 2: Wat kost er iets wat jullie...
- 18:41Speaker 5: Wij zitten boven een ton in kostprijs. De operationele kosten
- 18:46Speaker 5: daarentegen zijn marginaal. Het is letterlijk een paar euro voor
- 18:51Speaker 5: de elektrische batterijen. En ze vliegen zichzelf. En daar gaat
- 18:54Speaker 5: het verschil zich worden
- 18:56Speaker 2: Even over wat wij nou echt kunnen qua drones in Nederland.
- 19:00Speaker 2: Want het is het Haag Centrum voor Strategische Studies. Wouter
- 19:05Speaker 2: heeft gezegd... oké, we hebben eens even gekeken naar de
- 19:08Speaker 2: industrie in Nederland... en waar zijn wij nou goed in?
- 19:10Speaker 2: En die zeggen, eigenlijk zijn wij bang dat de Nederlandse
- 19:14Speaker 2: economische structuur... niet echt geschikt is voor drone-productie.
- 19:19Speaker 1: Ben je het daarmee eens? Nou ja, als je puur kijkt...
- 19:21Speaker 1: kijkt naar capaciteit om te produceren... dan heeft bijvoorbeeld een
- 19:25Speaker 1: Duitsland of een Frankrijk... die kunnen veel meer produceren ook.
- 19:28Speaker 1: Omdat ze een grote luchtvaartsector al hebben. Dus die gaan
- 19:31Speaker 1: misschien in aantallen meer kunnen. Maar uiteindelijk kun je natuurlijk
- 19:34Speaker 1: wel technologisch superieur zijn. En kun je de beste of
- 19:38Speaker 1: de slimste drone maken... en dan alsnog veel drones verkopen.
- 19:42Speaker 1: Ook kun je natuurlijk sterk zijn in componenten. We hebben
- 19:44Speaker 1: in Nederland bedrijven die sterk zijn op het gebied van chips... batterijtechnologie...
- 19:48Speaker 1: Maar bijvoorbeeld ook software. Uiteindelijk kan software ook wel een
- 19:51Speaker 1: heel belangrijk punt worden. Je ziet nu dat ieder land...
- 19:55Speaker 1: in Europa eigenlijk zijn eigen drone probeert te ontwikkelen. En
- 19:58Speaker 1: dat zou in theorie een probleem kunnen zijn voor je
- 20:01Speaker 1: militaire slagkracht. Omdat je misschien moeilijk zou kunnen samenwerken. Alleen
- 20:06Speaker 1: als je zorgt dat al die drones op één software
- 20:08Speaker 1: systeem worden aangesloten... dan kunnen alsnog verschillende landen en soldaten
- 20:13Speaker 1: uit verschillende landen... die drones produceren en ook op het
- 20:16Speaker 1: gebied van software hebben in Nederland grote bedrijven. En misschien
- 20:18Speaker 1: kun je daar juist wel... Maar
- 20:19Speaker 2: welke strategische
- 20:20Speaker 1: keuze
- 20:20Speaker 2: moet je dan maken als land? Moet je dan zeggen
- 20:22Speaker 2: wij worden vooral een toeleverancier? Of wij worden een assemblage
- 20:29Speaker 2: land waar we alle drones in elkaar gaan zetten? Wat
- 20:32Speaker 2: het HCCS zegt... is van ja, we hebben niet eens
- 20:36Speaker 2: de mensen om op hele grote schaal... om dat eruit
- 20:39Speaker 2: te draaien, zeg maar. Kijk je daarnaar?
- 20:41Speaker 1: Nou ja, ik denk inderdaad wel... aan de ene kant
- 20:43Speaker 1: zijn we misschien bang als wij niet hier die assemblage doen...
- 20:46Speaker 1: van krijgen we dan wel de drones op het moment
- 20:48Speaker 1: dat een oorlog uitbreekt... en zijn we dan niet te
- 20:50Speaker 1: afhankelijk van de landen die ze in elkaar zetten. Maar
- 20:53Speaker 1: je kan juist ook die strategische afhankelijkheid afbouwen... door te
- 20:56Speaker 1: zorgen dat... die landen die ze in elkaar zetten, wel
- 20:59Speaker 1: onze componenten gebruiken.
- 21:01Speaker 5: Patrick, hoe kijk jij daarnaar? Ja, ik zou het ook
- 21:03Speaker 5: nog niet zo dichtzetten. Als je zegt, wij vinden drones belangrijk...
- 21:06Speaker 5: wij maken er die nieuwe topsector van... laat het dan
- 21:09Speaker 5: ook maar eerst gebeuren. En kijk waar dan de expertise
- 21:12Speaker 5: heen gaat. Veel van de productie kan ook geautomatiseerd plaatsvinden.
- 21:17Speaker 5: We hebben het... in de grote kwantiteiten over de relatief
- 21:21Speaker 5: kleinere drones in vormfactor. Dus ik denk dat we daar
- 21:25Speaker 5: als Nederland eigenlijk... best grote stappen in kunnen nemen. En
- 21:29Speaker 5: wat we ook niet moeten vergeten... we hebben als Nederland
- 21:31Speaker 5: toch best wel veel luchtvaart-expertise nog... vanuit ons verleden met Fokker.
- 21:35Speaker 5: Er zit veel senioriteit die inmiddels in de drone-industrie terecht
- 21:38Speaker 5: is gekomen. Ja, daar gebeurt veel.
- 21:41Speaker 2: Dus zeg jij, je moet niet als land uitsluiten dat
- 21:44Speaker 2: je ook de productie gaat doen, want dan mis je
- 21:46Speaker 2: misschien een kans. Exact. Straks praten we verder over hoe
- 21:49Speaker 2: Nederland een leidende rol kan spelen in de drone-industrie, maar
- 21:52Speaker 2: nu eerst een korte commerciële boodschap. Nou, we zijn er weer.
- 22:02Speaker 2: Fijn dat je nog steeds luistert naar het Grote Plaatje.
- 22:05Speaker 2: Deze keer over de Nederlandse drone-economie. Te gast is Pat
- 22:12Speaker 2: en Wouter Remmen, econoom bij Rabo Research
- 22:15Speaker 3: Wat Patrick daar net zegt, dat triggert mij. Wij hadden
- 22:18Speaker 3: natuurlijk altijd Delft, een universiteit waar je vliegtuigbouwkunde kunt studeren.
- 22:24Speaker 3: En de mensen die daar studeerden, die kwamen natuurlijk lang
- 22:26Speaker 3: niet allemaal in de vliegtuigindustrie terecht. Maar die leerden daar
- 22:31Speaker 3: wel dingen die voor andere industrieën ook heel erg belangrijk waren.
- 22:37Speaker 3: Geeft ons die kennis nog een beetje een voorsprong ook, Patrick?
- 22:43Speaker 3: Dus die universiteit
- 22:44Speaker 5: in Delft? Absoluut. Dus onze luchtvaartkennis, de TU, de studenten
- 22:49Speaker 5: die vandaan komen... en je ziet ook dat zij binnen
- 22:51Speaker 5: de opleidingen van conventionele luchtvaart... waar het eerst alleen maar
- 22:56Speaker 5: over ging, nu ook een stuk meer naar drones kijken...
- 22:59Speaker 5: En zeker als het gaat over luchtruimintegratie... samenwerking met andere vliegtuigen, aerodynamica...
- 23:05Speaker 5: is het hele waardevolle kennis. Nou moet ik ook tegelijkertijd zeggen...
- 23:09Speaker 5: en dat hoorden we net... er is een enorme transitie
- 23:12Speaker 5: gaande van alleen hardware naar software. En dat zie je
- 23:16Speaker 5: zeker in landen als China... omdat ze daar, ja, feitelijk
- 23:21Speaker 5: is elk component een soort commodity geworden. In Europa hebben
- 23:24Speaker 5: we hier wel echt een inhaalslag te maken... omdat bijvoorbeeld elektromotoren, ja,
- 23:29Speaker 5: vind ze maar in Europa. Er is niemand die die
- 23:31Speaker 5: nog produceert, want er was geen fluit mee te verdienen.
- 23:37Speaker 5: Binnen een paar jaar zullen we daar hopelijk weer zijn.
- 23:40Speaker 5: Iets meer tijd voor de chips misschien. En dan, ja,
- 23:44Speaker 5: het verschil maak je ook wel weer in software.
- 23:46Speaker 2: Ja, maar zeg jij dus ook, als we kijken naar soevereiniteit...
- 23:49Speaker 2: en vooral als we het hebben over defensie... dan moet
- 23:52Speaker 2: je dus echt gaan kijken, we moeten elk product... zelf
- 23:55Speaker 2: kunnen maken, want nu komt er eigenlijk... teveel uit China,
- 23:58Speaker 2: hoor ik jou zeggen. Absoluut, zeker
- 23:59Speaker 5: weten. Hoeveel van jullie spullen komt er uit China? Nou,
- 24:03Speaker 5: op componentniveau... niks meer. Maar wij hebben de afgelopen paar
- 24:08Speaker 5: jaar ook... onder andere voor Defensie en Politie... ervoor gezorgd
- 24:12Speaker 5: dat we... Europees gesourcete componenten gebruikten. Maar... Eerlijkheidshalve, we hebben
- 24:18Speaker 5: altijd nog grondstoffen die daarin gaan. En bijvoorbeeld batterijen die
- 24:21Speaker 5: je in Nederland inkoopt... bij een Nederlandse batterijproducent... zeer waarschijnlijk
- 24:26Speaker 5: komt het lithium gewoon nog uit China.
- 24:30Speaker 3: Ja, Patrick, aan het begin van deze uitzending... stelde Edin
- 24:36Speaker 3: een interessante vraag. Namelijk... Wat zijn de belangrijkste hindernissen die
- 24:43Speaker 3: je ondervindt? En wat zou daaraan kunnen gebeuren om dat
- 24:46Speaker 3: soepeler te laten verlopen allemaal?
- 24:59Speaker 5: Nou, binnen Evi, maar breder in de hele drone sector...
- 25:02Speaker 5: zie je eigenlijk twee dingen gebeuren. En dat is dat
- 25:05Speaker 5: er echt grote woorden worden gebruikt. Nederland als drone-land. Maar
- 25:09Speaker 5: puntje bij paaltje, wat er nou daadwerkelijk gebeurt... is gewoon
- 25:12Speaker 5: veel te marginaal. Als je kijkt binnen de civiele markt...
- 25:17Speaker 5: hebben we een enorme blokkade op regelgeving nog steeds. Die
- 25:21Speaker 5: regelgeving en vooral de nationale implementatie daarvan... zorgt ervoor dat
- 25:24Speaker 5: heel veel droomvluchten gewoon niet mogen. Maar geef eens een voorbeeld.
- 25:27Speaker 5: Welke regel houdt dan iets tegen? Een mooi voorbeeld is
- 25:32Speaker 5: bijvoorbeeld het lange afstandsvliegen. Dat wordt dan in de term BVLOS,
- 25:37Speaker 5: Beyond Visual Line of Sight, vluchtig genoemd. En het lange afstandsvliegen,
- 25:41Speaker 5: daar heeft Europa in 2019, 2020 regels voor opgesteld waarin
- 25:46Speaker 5: dat wel zou kunnen. Dus dat mag gewoon niet. Dat
- 25:50Speaker 5: betekent dat, of het nou over pakketbezorging gaat... maar ook militair, defensie, trainingsvluchten...
- 25:56Speaker 5: kan niet in Nederland. Dat moet gewoon opgelost worden. Wat
- 26:00Speaker 5: zijn die afstanden dan? Eigenlijk alles verder dan, zeg even
- 26:04Speaker 5: praktisch een kilometer. Mag niet.
- 26:06Speaker 2: Maar Brickelmans heeft toch gezegd... wij willen voorop lopen in droonproductie,
- 26:11Speaker 2: in innovatie. En heeft hij dit niet meteen mee kunnen nemen,
- 26:16Speaker 2: begrijp ik?
- 26:18Speaker 5: Een enorme bottleneck. Binnen de defensiemarkt zien we ook nog
- 26:22Speaker 5: iets anders gebeuren. Namelijk de verandering in budgetten. De roep
- 26:27Speaker 5: om innovatie. En tegelijkertijd binnen de defensieorganisatie zelf... hele trage inkoopprocessen.
- 26:33Speaker 5: Nog
- 26:33Speaker 2: steeds, want ik hoor dat Defensie zegt... wij moeten het
- 26:36Speaker 2: anders gaan doen. Ik hoorde de staatssecretaris van Defensie nu zeggen...
- 26:40Speaker 2: wij gaan veel meer partneren met bedrijven... zodat we meedoen
- 26:43Speaker 2: met de innovatie, et cetera. Dat zijn allemaal woorden. Maar
- 26:46Speaker 2: gebeurt dat dan niet? Er wordt ontzettend hard
- 26:48Speaker 5: gewerkt om dat voor elkaar te krijgen. En we zijn
- 26:51Speaker 5: inmiddels weer een paar jaar verder. Het is gewoon echt lastig.
- 26:56Speaker 5: Wouter
- 26:57Speaker 2: jij kijkt naar de cijfers. Wat zie jij qua cijfers,
- 27:00Speaker 2: qua opschalen... van de drone-industrie in Nederland?
- 27:04Speaker 1: Nou ja, je ziet wel dat er steeds meer aandacht is...
- 27:07Speaker 1: en ook steeds meer bedrijven zijn die willen leveren aan defensie.
- 27:09Speaker 1: Het aantal bedrijven dat lid is van de NIDV... de
- 27:13Speaker 1: Nationale Verbond van Defensiebedrijven... dat is met 50 procent gestegen
- 27:18Speaker 1: in de laatste jaren. Je ziet ook dat de omzet
- 27:20Speaker 1: van defensiebedrijven in Nederland... de afgelopen jaren verdubbeld is. Dus
- 27:24Speaker 1: er gebeurt wel iets, alleen het is nog niet genoeg...
- 27:27Speaker 1: om uiteindelijk aan de slagkracht te voldoen... die je nodig
- 27:31Speaker 1: hebt om die 3,5 procent... Je
- 27:33Speaker 2: kunt wel lid worden van de club van bedrijven die
- 27:36Speaker 2: aan defensie willen leven... maar dan moet de defensie natuurlijk
- 27:38Speaker 2: wel gaan kopen.
- 27:39Speaker 4: Edin? We hebben het in Nederland en in de hele
- 27:45Speaker 4: Europese Unie... over hele grote woorden en wat we allemaal
- 27:48Speaker 4: willen op termijn. Ik vertaal het even voor het gemak.
- 27:52Speaker 4: Wij willen uiteindelijk heel veel gaan oogsten. Maar voordat je
- 27:56Speaker 4: gaat oogsten moet je eerst gaan zaaien. En iedere boer weet...
- 28:01Speaker 4: Je kunt zaaien wat je wilt, maar als de kwaliteit
- 28:03Speaker 4: van je land niet goed is... als je daar geen
- 28:06Speaker 4: voorwerk hebt gedaan, dan oogst je heel weinig. En waar
- 28:10Speaker 4: ik hiermee op doel is die macro-economische omgeving. Je kunt
- 28:17Speaker 4: wel hele grote ambities op papier gaan zetten... van wij
- 28:21Speaker 4: als Europa willen uiteindelijk hier en hier naartoe. Maar als
- 28:24Speaker 4: je die macro-omgeving niet aanpast... en een onderdeel van die
- 28:27Speaker 4: omgeving zijn die obstakels waar jullie tegenaan lopen... dan vrees
- 28:31Speaker 4: ik dat we heel veel kunnen gaan zaaien. Maar het
- 28:34Speaker 4: oosten zal niet zo heel veel gaan leveren voor onze
- 28:37Speaker 4: economie
- 28:37Speaker 5: En waar daar een heel mooi direct zichtbaar verband tussen
- 28:42Speaker 5: die twee zaken zit... is investeren en wat hou je daaruit.
- 28:45Speaker 5: We staan in Nederland niet bekend als een heel moedig durfinvesteerdersklimaat...
- 28:53Speaker 5: Ook binnen Defensie niet. Defensie zelf wil heel graag, maar
- 28:57Speaker 5: mag niet vanwege
- 28:58Speaker 1: de
- 28:58Speaker 5: Europese tenderregels, systemen van tevoren inkopen als ze nog bedacht
- 29:02Speaker 5: ontworpen en uitgevonden moeten worden. Dus hier zie je een catch-22.
- 29:05Speaker 5: En
- 29:05Speaker 2: wordt daar niet, want ik zag dat het Europese parlement
- 29:08Speaker 2: een paar weken geleden daar juist aanpassingen voor heeft gemaakt,
- 29:10Speaker 2: om te zeggen, weet je wat, we moeten Defensie wat
- 29:12Speaker 2: vaker uitzonderen van tenderregels, zodat ze jou meer kunnen helpen.
- 29:16Speaker 2: Daar zie jij nog geen verschillen, begrijp ik.
- 29:19Speaker 5: Er wordt heel veel over gesproken. En ze proberen met
- 29:23Speaker 5: bijvoorbeeld challenges. En een aantal zaken die we bijvoorbeeld in
- 29:28Speaker 5: Amerika zien. Daar is het eigenlijk heel makkelijk om relatief
- 29:30Speaker 5: kleine subsidies te krijgen voor een idee. En als dat werkt,
- 29:33Speaker 5: wordt er gewoon afgenomen vanuit het idee. Dan vind jij
- 29:36Speaker 5: vast wel investeerders, want we hebben een contract erachter. En
- 29:38Speaker 5: hopelijk kunnen we die kant wat op gaan bewegen.
- 29:41Speaker 2: Waar zitten jouw investeerders op dit moment
- 29:44Speaker 5: Wie investeren in? jou? Ja, overal. Wel op dit moment
- 29:48Speaker 5: voornamelijk Nederland. Dus niet in China.
- 29:51Speaker 4: Maar we weten dat, waar we het daarnet over hadden...
- 29:54Speaker 4: er zijn heel veel woorden, dus men zegt dit te willen...
- 29:56Speaker 4: maar dan vergeet je dit soort maatregelen... of hindernissen weg
- 30:00Speaker 4: te nemen, waar jij daarnet over had, Patrick... Waarom zou
- 30:04Speaker 4: je in het kader van toch out of the box denken...
- 30:07Speaker 4: niet zeggen in de wetenschap dat die aanpassen van... of
- 30:11Speaker 4: het voorbereiden van de grond waar je op gaat zaaien...
- 30:14Speaker 4: dat dat heel stroperig en dat het heel langzaam gaat.
- 30:18Speaker 4: Waarom zou je niet doen wat heel veel landen in
- 30:19Speaker 4: de historie hebben gedaan... dat je zegt, wij als Nederland
- 30:21Speaker 4: willen ons hierop focussen... en dan ga je een deel
- 30:24Speaker 4: van Nederland aanwijzen... als een soort speciale economische zone... waar
- 30:28Speaker 4: je dan een heleboel van die hindernissen... Die gaan daar
- 30:32Speaker 4: niet op. We moeten gewoon experimenteren. Kijken hoe het daar werkt. Wouter,
- 30:35Speaker 4: heb jij daar ideeën bij? Hoe dat
- 30:37Speaker 1: kan? Het voorbeeld van de VDL-fabriek is natuurlijk wel iets...
- 30:41Speaker 1: waar nu Defensie heeft gezegd, wij nemen die huur op ons...
- 30:44Speaker 1: en we willen daar dat dronebedrijf... Wat gebeurt er in
- 30:47Speaker 1: de VDL-fabriek? Er zijn een aantal bedrijven nu gestart met productie. Deltaquad,
- 30:51Speaker 1: een dronebedrijf, maakt daar nu drones. Dat is een estbedrijf. Milrem,
- 30:55Speaker 1: dat maakt een soort van landdrones. Dat zijn eigenlijk autonome voertuigen.
- 30:58Speaker 1: Er worden ook batterijen geproduceerd... Maar je ziet daar ook wel,
- 31:02Speaker 1: heb ik begrepen, dat enigszins dronebedrijven ook weer bang zijn
- 31:05Speaker 1: om daar te produceren. Omdat de concurrent er dan ook
- 31:08Speaker 1: zit en je misschien bij elkaar gaat afkijken. Dus je
- 31:11Speaker 1: ziet ook daar dat het lastig is om inderdaad misschien
- 31:14Speaker 1: zo'n zone te maken. Omdat bedrijven ook concurrenten van elkaar blijken. Patrick,
- 31:17Speaker 2: jij zit er niet daar bij VDL in die fabriek.
- 31:19Speaker 5: Nee, dat klopt. Waarom niet? Nou, het idee achter zo'n
- 31:23Speaker 5: grotere fabriek is ook schaalbaarheid. Dus op het moment, if
- 31:26Speaker 5: the shit hits the fan, dat we dan heel snel
- 31:29Speaker 5: kunnen opschalen. Dat betekende ook dat je een aantal grote
- 31:32Speaker 5: designkeuzes moet maken. Verandering die voor ons op dit moment
- 31:35Speaker 5: gewoon niet passen
- 31:36Speaker 2: En wat bedoel je daar dan mee te zeggen? Jullie
- 31:38Speaker 2: willen niet grootschalbaarheid. gaan produceren, begrijp
- 31:40Speaker 5: ik. Jawel, maar je moet dan dus als fabrikanten je
- 31:44Speaker 5: ontwerp aanpassen... zodat het door dezelfde machinelijn kan gaan lopen.
- 31:49Speaker 5: En wie weet is dat in de toekomst iets wat
- 31:51Speaker 5: wel beter past, nu niet. Han?
- 31:53Speaker 3: Ja, het is al heel eventjes een beetje aangestipt. De
- 31:55Speaker 3: financieringskant van deze industrie. Kunnen jullie daar iets over zeggen?
- 31:59Speaker 3: Is het moeilijk om het gefinancierd te krijgen... Misschien kan
- 32:04Speaker 3: Wouter ook iets zeggen over de visie van Rabo daarop.
- 32:07Speaker 3: Oh ja, is ook
- 32:08Speaker 2: wel leuk
- 32:08Speaker 2: ja. We beginnen met Wouter. Wouter, er was een tijdje
- 32:11Speaker 2: natuurlijk dat jullie niet in defensie wilden investeren... want dan
- 32:14Speaker 2: kreeg je meteen allerlei mensen op de stoep die boos waren.
- 32:17Speaker 2: Dit lijkt me hartstikke goed om dat wel te doen.
- 32:18Speaker 2: Want we verdedigen de democratie, dat lijkt me enorm ESG-proof.
- 32:24Speaker 2: Dus wat doet de bank eigenlijk?
- 32:25Speaker 1: Nou ja, ik moet in eerste instantie zeggen, ik hou
- 32:28Speaker 1: me daar niet dagelijks mee bezig. Nee, maar je hebt
- 32:30Speaker 1: vast en zeker over naam gezocht. Nee, er is wel
- 32:32Speaker 1: een strategie vanuit Rabobank. En Rabobank heeft wel gezegd, we
- 32:34Speaker 1: willen een bijdrage leveren aan de weerbaarheid en de strategische
- 32:38Speaker 1: autonomie van Nederland en Nederlandse bedrijven. En daarmee financiert Rabobank
- 32:44Speaker 1: ook wel onder andere defensiebedrijven. En is Rabobank tegenwoordig ook
- 32:47Speaker 1: lid van die NIDV. Maar hoe het precies zit, hoeveel
- 32:50Speaker 1: geld er precies naartoe gaat... dat weet ik zelf ook niet.
- 32:52Speaker 1: Zie
- 32:52Speaker 2: jij, Patrick, terughoudendheid nog steeds bij investeerders? Want defensiebedrijven moeten
- 32:58Speaker 2: we niet te veel in investeren.
- 32:59Speaker 5: Ja, een enorme terughoudendheid. Ook interesse. Je ziet dat veel
- 33:02Speaker 5: private equity denkt... hé, maar wacht even, die dual use kant,
- 33:05Speaker 5: die defensiekant, ook interessant. Maar om dan echt door te pakken,
- 33:10Speaker 5: vinden ze lastig. En waarom vinden
- 33:11Speaker 2: ze dat
- 33:12Speaker 5: lastig? Ja, toch weer dat durfinvesteerderschap wat we missen. Banken
- 33:18Speaker 5: staan gewoon niet bekend om die risico's aan te durven gaan.
- 33:23Speaker 5: En we hebben te maken bij het leveren aan defensie...
- 33:26Speaker 5: Het zijn kosten die voor de baten komen. Dat is
- 33:29Speaker 5: een bepaalde durft. Maar zelfs de nationale fondsen, InvestNL, doen
- 33:34Speaker 5: heel weinig op het gebied van drones. Dus weer, als
- 33:37Speaker 5: je zegt, we moeten hier een topsector van maken, dan
- 33:40Speaker 5: moet je dat ook laten gaan. Maar waar ligt dat
- 33:41Speaker 5: dan aan? Ik snap dat toch niet.
- 33:42Speaker 2: Jij moet daar vast en zeker Rienke Zonneveld duizend keer
- 33:45Speaker 2: hebben gebeld en gezegd, waarom doen jullie zo weinig?
- 33:49Speaker 5: Ja, zeker. Maar wat is dan het antwoord? Dan kom
- 33:53Speaker 5: je dus neer op dezelfde hurdles die ik net noemde.
- 33:55Speaker 5: Dezelfde uitdagingen. Iedereen weet wat de marktvoorspellingen zeggen. Maar hoe
- 34:01Speaker 5: weten we zeker dat die afzet gaat komen? Hoe weten
- 34:03Speaker 5: we dat Duitsland ons niet gaat inhalen? Als we dit
- 34:05Speaker 5: als Europa gaan doen. Die regelgeving die nog steeds blokkeert.
- 34:09Speaker 5: Dus we kijken wel eerst even de kat uit de boom.
- 34:11Speaker 2: Is het ook niet zo, Edi, jij bent belegger... Interessant
- 34:16Speaker 2: is natuurlijk nu gaan we gewoon hartstikke veel geld uitgeven
- 34:18Speaker 2: aan defensie. Dus dat gaat de komende tijd wel goed.
- 34:20Speaker 2: Maar stel je voor die oorlog breekt hopelijk niet uit.
- 34:23Speaker 2: Dan hebben we, weet ik veel, miljoen drones of honderd
- 34:26Speaker 2: miljoen drones geproduceerd. Nou, die staan daar dan met een
- 34:29Speaker 2: beetje stil een drone wall te zijn. Op een gegeven
- 34:31Speaker 2: moment wordt dat misschien wel minder dan de vraag. Want
- 34:34Speaker 2: we hebben geproduceerd wat we nodig hebben. Is dat dus
- 34:37Speaker 2: niet heel lastig als
- 34:37Speaker 4: investeerder? Het is heel lastig. en de afzet en zo,
- 34:45Speaker 4: dan gebeurt er nooit iets. Ik zou me wel als
- 34:49Speaker 4: een partij, of het nou private equity is... of zeker
- 34:53Speaker 4: de pensioenfondsen, want die zie je echt worstelen... met de
- 34:56Speaker 4: ethische kant van het verhaal. Ik zou bij de argumentering
- 35:02Speaker 4: waarom je dit soort dingen moet doen... zou ik veel
- 35:05Speaker 4: meer nadruk leggen op waar we het eerder over hadden.
- 35:11Speaker 4: Elke oorlog stopt een keer. En de technologie die je
- 35:15Speaker 4: ontwikkelt omdat je die in de oorlog nodig hebt... die
- 35:18Speaker 4: hou je daarna ook. En geschiedenis is vol met voorbeelden
- 35:22Speaker 4: van dat soort technologieën... die uiteindelijk niet alleen nieuwe bedrijven...
- 35:26Speaker 4: maar hele nieuwe sectoren opgeleverd hebben... met enorme effecten voor
- 35:30Speaker 4: de economie. En er is geen enkele reden om aan
- 35:32Speaker 4: te nemen dat het nu anders zal zijn. Dus dat
- 35:35Speaker 4: zou mijn verhaal zijn... voor het rechtvaardigen van investeringen in
- 35:38Speaker 4: deze sector. En het verhaal wat Patrick
- 35:40Speaker 2: zegt... Investeerders denken ook wel van, als je kijkt naar Duitsland...
- 35:45Speaker 2: Helsing is een prachtig voorbeeld. Volgens mij een marktcapitalisatie van
- 35:50Speaker 2: meer dan een aantal miljard... produceren drones. Ik kan me
- 35:54Speaker 2: als investeerder ook wel denken... je kan heel veel chauvinistisch
- 35:57Speaker 2: in Nederland investeren. Kijken of dat daar gaat lukken binnen
- 36:00Speaker 2: de landsgrenzen. Maar goed, Duitsland, hopelijk blijven we als onze vriend.
- 36:03Speaker 2: En hier zie je een bedrijf dat al behoorlijke tractie heeft...
- 36:07Speaker 2: Daar gaat een investeerder toch ook naar kijken?
- 36:09Speaker 4: Ja, maar daar ligt die rol dus voor de nationale overheden.
- 36:12Speaker 4: Dat is eigenlijk wat ik voor ogen had met de
- 36:15Speaker 4: grond voorbereiden om te zaaien. Je kunt jezelf als land,
- 36:20Speaker 4: dus onafhankelijk van deze sector... gewoon als land aantrekkelijker maken
- 36:24Speaker 4: om te investeren. En dat zal dan extra investeringen met
- 36:27Speaker 4: zich meebrengen. Onder andere in deze sector.
- 36:29Speaker 2: Han, jij zat ook nog te kijken. Jij zwengelde dit aan.
- 36:34Speaker 2: hebben wij voldoende antwoord.
- 36:35Speaker 3: Het blijft toch een beetje onbevredigend. Ik weet niet of
- 36:40Speaker 3: Patrick wat concreter zou willen zijn... over zijn eigen situatie.
- 36:44Speaker 3: Maar is financiering voor hem echt een bottleneck
- 36:51Speaker 5: Wij kunnen bestaan en wij kunnen verder groeien. Maar als
- 36:53Speaker 5: we willen doen wat... Wat je terughoort in de media,
- 36:58Speaker 5: wat je terughoort vanuit de politiek... dan is er echt
- 37:01Speaker 5: wat anders nodig. En dat betekent binnen Defensie dat er
- 37:05Speaker 5: een duidelijke roadmap moet worden opgesteld... met ook concrete orders
- 37:09Speaker 5: die daaraan hangen. Dat er vanuit de Nederlandse overheid geïnvesteerd
- 37:12Speaker 5: zal moeten worden... niet alleen in de bedrijven, maar ook
- 37:13Speaker 5: in het klimaat daaromheen. Dat er samengewerkt wordt met het
- 37:17Speaker 5: ministerie van Infrastructuur en Waterstaat... voor het verlichten van de regelgeving...
- 37:22Speaker 5: Desnoods eerst in bepaalde tijdelijke gebieden, zoals net benoemd. Dat
- 37:26Speaker 5: we samenwerkingsafspraken, convenanten vormgeven met andere Europese landen. Van hey, België,
- 37:33Speaker 5: jullie zijn goed in munitie, gaan jullie dat doen? Wij
- 37:36Speaker 5: richten ons op de drones. Dan kan je daadwerkelijk hard gaan.
- 37:40Speaker 2: En je ziet niemand dat beleid schetsen op dit moment
- 37:44Speaker 2: vanuit de overheid? Veel te weinig. Wouter, zie jij het
- 37:46Speaker 2: wel of niet
- 37:47Speaker 1: Nou, er is recent wel een beleidsanalyse gemaakt... ook in
- 37:51Speaker 1: opdracht van het ministerie van Defensie. En er wordt inderdaad
- 37:54Speaker 1: wel gekeken... hoe kunnen we nou die investeringen zo vormgeven...
- 37:58Speaker 1: dat ze uiteindelijk ook inderdaad een bron kunnen zijn... voor
- 37:59Speaker 1: een economische groei. En daar hebben we met Rabo Research
- 38:02Speaker 1: zelf ook naar gekeken. En daar zijn ook inderdaad diezelfde voorwaarden.
- 38:05Speaker 1: Probeer inderdaad goed af te stemmen op nationale sterktes binnen Europa.
- 38:08Speaker 1: Dus inderdaad, wat Patrick al zei... Probeer niet allemaal hetzelfde
- 38:13Speaker 1: te doen, maar verdeel de taken. Ik heb niet het
- 38:14Speaker 2: gevoel dat er een enorme urgentie is... nadat Brekelmans heeft
- 38:17Speaker 2: gezegd we gaan leidend worden in Europa. Daarna is er
- 38:21Speaker 2: niet iemand aangesteld die zegt... oké, we gaan nu tafels schoonvegen,
- 38:25Speaker 2: wat heb je nodig? Dat is
- 38:27Speaker 5: niet gebeurd. Nee, en dat moet ook op systemisch niveau plaatsvinden.
- 38:29Speaker 5: Dus boven de ministerie moet je gaan kijken wat is
- 38:32Speaker 5: waar nodig. En binnen Europees verband.
- 38:37Speaker 3: Ik heb ergens gelezen dat overwogen zou worden dat het
- 38:40Speaker 3: ministerie van Defensie zelf ook aandeelhouder in bedrijven zou kunnen worden.
- 38:47Speaker 3: Ik moet eerlijk zeggen dat ik daar de nodige reserves
- 38:50Speaker 3: bij zou hebben. Ik weet ook niet of dat klopt.
- 38:53Speaker 3: Maar klopt dat en wat vinden jullie daar dan van?
- 38:56Speaker 1: Ja, dat gaat om Intellic. Inderdaad, als dat software bedrijft...
- 38:58Speaker 1: daar zou Defensie mogelijk een gouden aandeel in willen... Wat
- 39:02Speaker 1: is Intellic precies? Patrick weet het misschien nog beter, maar
- 39:05Speaker 1: die maken software... die gebruikt worden in drones, ook om
- 39:07Speaker 1: drones te besturen. Ook om drones volgens mij autonoom met
- 39:10Speaker 1: AI-systemen aan te sturen
- 39:12Speaker 5: En vooral om ervoor te zorgen dat verschillende drones... van
- 39:15Speaker 5: verschillende fabrikanten... door hetzelfde systeem aangestuurd kunnen worden. En
- 39:19Speaker 2: dat is een
- 39:19Speaker 5: Nederlands systeem? Absoluut.
- 39:22Speaker 2: En nu wordt er gezegd, er moet een gouden aandeel komen.
- 39:24Speaker 2: Waarom wil de overheid dat?
- 39:26Speaker 1: Aan de ene kant om te zorgen dat het bedrijf
- 39:28Speaker 1: binnen Europa blijkt... en dat er niet misschien andere investeerders straks...
- 39:33Speaker 1: te veel te zeggen hebben over dat bedrijf. Ja,
- 39:35Speaker 2: dat een Amerikaanse partij dit gewoon koopt.
- 39:37Speaker 1: Ja, en aan de andere kant is omdat dit misschien
- 39:40Speaker 1: juist dat punt kan zijn... waar je echt winnaar moet zijn.
- 39:44Speaker 1: We zullen in Europa uiteindelijk één software systeem nodig hebben...
- 39:48Speaker 1: om die drones aan te sturen van verschillende dronemakers. Maar
- 39:51Speaker 1: dat software systeem zal er waarschijnlijk maar één zijn. Dus
- 39:54Speaker 1: je moet zorgen dat je die strijd wint. En dan
- 39:57Speaker 1: kun je echt een groot aandeel hebben in die droneketen.
- 40:00Speaker 1: Toch
- 40:00Speaker 2: Han, als ik dit zo beluister, dan hoor ik nu
- 40:03Speaker 2: nog Patrick zeggen... ja, we moeten nu nog onszelf niet
- 40:07Speaker 2: enorm vastzetten met bijvoorbeeld kiezen... of we toeleverancier willen worden
- 40:11Speaker 2: of producent willen worden. Aan de andere kant hoor ik
- 40:13Speaker 2: ook dat een overheid nog niet heel veel keuzes maakt.
- 40:15Speaker 2: Je zou dan toch verwachten, misschien gaat een overheid zeggen...
- 40:19Speaker 2: Wij kunnen deze productie niet met elkaar aan, want zoveel
- 40:22Speaker 2: mensen hebben we niet. Laten wij nou de beste toeleverancier
- 40:25Speaker 2: worden met het beste software systeem, met de beste fotonische chips,
- 40:29Speaker 2: et cetera, et cetera. Zou je daar heil in zien
- 40:33Speaker 2: of zeg je nee, de overheid moet daar geen keuzes
- 40:35Speaker 2: in maken, dat moet je door de markt overlaten
- 40:37Speaker 3: Ja, goede vraag. Ja, ik zou toch zeggen dat dat focus...
- 40:42Speaker 3: hier nodig is en probeert te definiëren. Maar dan natuurlijk
- 40:46Speaker 3: niet de overheid met de deuren dicht te besluiten... maar
- 40:50Speaker 3: in overleg met de industrie zelf bepalen... waar zijn wij
- 40:53Speaker 3: nou echt heel erg goed in. En ik schrik ook
- 40:56Speaker 3: een beetje van wat Patrick zegt... over een organisatie als invest.nl. Ja,
- 41:03Speaker 3: weet je, die zouden natuurlijk voor deze industrie... helemaal open
- 41:07Speaker 3: moeten staan en daar groots achter moeten staan.
- 41:12Speaker 2: Goed, wij gaan richting het grote plaatje. Edin, wat is
- 41:15Speaker 2: volgens jou het grote plaatje over de droneconomie in Nederland...
- 41:19Speaker 2: waarom wij een vooroploper
- 41:22Speaker 4: moeten worden, begrijp ik? Dat het een enorm veelbelovend iets
- 41:26Speaker 4: voor de toekomst... van niet alleen de Nederlandse economie, maar
- 41:28Speaker 4: economie in het algemeen. Ik ben niet zo'n voorstander van
- 41:32Speaker 4: dat de overheid nu heel specifiek gaat kijken... daar zijn
- 41:35Speaker 4: wij als land nu goed in en in de toekomst
- 41:37Speaker 4: zullen we daar ook goed in zijn... Maar ik zou
- 41:40Speaker 4: veel meer voorstander zijn van inderdaad... allerlei hindernissen proberen weg
- 41:45Speaker 4: te halen. En als dat niet generiek gaat, en we
- 41:48Speaker 4: weten dat het heel stroperig is... toch wijs een regio
- 41:52Speaker 4: in Nederland aan... waarin we het allemaal wat minder doen
- 41:55Speaker 4: met die regels... en kijken hoe dat afloopt. En als
- 41:58Speaker 4: daaruit naar voren komt dat wij als land ergens goed
- 42:01Speaker 4: in zijn... dan is dat de winnaar van de toekomst.
- 42:04Speaker 4: Dan heeft de overheid niet bepaald wat de winnaar moet
- 42:05Speaker 4: zijn
- 42:06Speaker 1: Wouter, wat is het grote plaatje? Nou, ik denk waar
- 42:08Speaker 1: we het nog niet over hebben gehad... is ook de
- 42:09Speaker 1: samenwerking met Oekraïne. En dat is ook iets waar Nederland
- 42:12Speaker 1: wel echt een voordeel uit kan halen. Dat de Nederlandse
- 42:15Speaker 1: overheid nu ook zegt... de drones die wij aan Oekraïne leveren...
- 42:18Speaker 1: dan willen we dat Nederland een groot aandeel aan heeft...
- 42:20Speaker 1: of dat Nederland die drones maakt. En daar wordt heel
- 42:23Speaker 1: veel van geleerd. Want in een gebied in oorlog als
- 42:25Speaker 1: in Oekraïne, daar zijn geen regels. Daar wordt direct een
- 42:28Speaker 1: drone getest. En dan kun je direct zien wat werkt
- 42:30Speaker 1: en wat niet. Maar zien we dat ook al terug
- 42:31Speaker 2: bij Nederlandse bedrijven
- 42:32Speaker 1: Zeker, zeker. Er zijn veel samenwerkingen tussen Nederlandse bedrijven en
- 42:35Speaker 1: Oekraïnse bedrijven. Maar ook Nederlandse bedrijven die leveren aan de
- 42:37Speaker 1: Oekraïnse defensie. En daar wordt echt veel van geleerd. Wat
- 42:41Speaker 1: wordt daar geleerd? Hoe een drone het beste werkt, hoe
- 42:45Speaker 1: je toch het beste een drone kan gebruiken... als verdediging,
- 42:48Speaker 1: maar ook als aanval. Op het moment dat je een
- 42:50Speaker 1: drone nu aflevert in Oekraïne... en die wordt een paar
- 42:52Speaker 1: weken later daadwerkelijk ingezet op het slagveld... dat is toch
- 42:55Speaker 1: anders dan een oefenomgeving hier in Nederland
- 42:58Speaker 5: En als ik daar aan mag toevoegen, de enorme verandering...
- 43:01Speaker 5: die we in de frontlinie in het slagveld zien. Nu
- 43:03Speaker 5: deze dagen weer Starlink. Daarvoor de jamming, de electronic warfare
- 43:09Speaker 5: zoals dat genoemd wordt... waarbij je gps niet meer betrouwbaar is...
- 43:13Speaker 5: Dus de innovatiecyclus die we daar zien... die wordt wel
- 43:16Speaker 5: eens zes tot tien weken genoemd... voordat iets bedacht wordt
- 43:19Speaker 5: en zichtbaar is in het eindproduct. Daar wordt echt heel
- 43:22Speaker 5: veel van geleerd.
- 43:23Speaker 2: Werken jullie ook aan de frontlijnen in Oekraïne of
- 43:26Speaker 5: niet? Nee, wij zitten wel heel nauw op een aantal
- 43:31Speaker 5: organisaties daar. En we leren dus heel veel van dit
- 43:34Speaker 5: soort technische veranderingen. Kun je een voorbeeld geven wat je
- 43:37Speaker 5: dan leert? Bijvoorbeeld, waar wij vliegen, aan de grens van Finland...
- 43:44Speaker 5: daar hebben ze ook te maken met diezelfde electronic warfare.
- 43:48Speaker 5: Dus wij hebben systemen toe te passen. Niet alleen in
- 43:51Speaker 5: de defensiesystemen, maar ook in de civiele systemen... die daarmee
- 43:54Speaker 5: om kunnen gaan, die kunnen vliegen als GPS niet meer werkt.
- 43:57Speaker 5: Al die technologie is in Oekraïne bedacht. Han, wat is
- 44:01Speaker 5: het grote
- 44:02Speaker 2: plaatje wat jou betreft?
- 44:03Speaker 3: Ja, weet je, ik ben geen techneut, ik ben econoom.
- 44:06Speaker 3: Ik vind het allemaal heel fascinerend, maar helemaal begrijpen doe
- 44:09Speaker 3: ik het niet. Maar wat mij betreft, het grote plaatje
- 44:13Speaker 3: van deze uitzending is vooral de geweldige passie en de
- 44:17Speaker 3: deskundigheid waarmee Patrick hier spreekt. En dat geeft mij toch
- 44:21Speaker 3: wel een goed gevoel
- 44:23Speaker 2: Kunnen wij in onze economie draaien op een goed gevoel, Han? Ja,
- 44:27Speaker 2: eigenlijk wel,
- 44:28Speaker 3: hè? Ze zeggen altijd, hoop is geen goede strategie. Maar
- 44:34Speaker 3: ik merk ook aan de bijdrage van Patrick... dat er
- 44:37Speaker 3: wel iets meer achter zit dan alleen maar enthousiasme. Maar
- 44:41Speaker 3: ook een grote mate van deskundigheid en realiteitszin. En dat
- 44:46Speaker 3: stemt optimistisch.
- 44:47Speaker 2: Patrick, ik laat jou deze aflevering afsluiten. Als jij een
- 44:51Speaker 2: toverstokje had en je mocht één ding in Den Haag
- 44:54Speaker 2: of anywhere... Wat zou je dan doen om die droneconomie
- 44:58Speaker 2: in Nederland een lift te geven?
- 45:00Speaker 5: Het is geen vraag meer of drones die topsector moeten worden.
- 45:04Speaker 5: Het is binnen Defensie bepalend geworden op het slagveld. Het
- 45:07Speaker 5: is binnen de economie alle onderzoeken laten zien... dat dit
- 45:12Speaker 5: gigantisch wordt. Er komt een moment waarop het de automotive
- 45:16Speaker 5: gaat inhalen... in economische aantallen. Dat betekent dat we hierop
- 45:22Speaker 5: moeten inzetten. Die soevereiniteit in Europa op dronesgebied is belangrijk.
- 45:26Speaker 5: Dat is geen vraag meer. Dat moet gebeuren. En hoe
- 45:28Speaker 5: moeten we dat doen... Door systemisch te kijken, hoe maken
- 45:31Speaker 5: we hier dan die nieuwe topsector... van samenwerking tussen de ministeries,
- 45:34Speaker 5: samenwerking met andere Europese landen... veranderen van investeringsklimaat, het weghalen
- 45:40Speaker 5: van regels. En dan gebruiken we al die kenmerken waar
- 45:44Speaker 5: Nederland zo goed in is... en zo goed op is
- 45:45Speaker 5: voorbereid op de drone, de softwarekennis, de chips... De luchtvaartkennis
- 45:50Speaker 5: uit het Fokker tijdperk nog. Dan kunnen we echt gas
- 45:52Speaker 5: geven
- 45:53Speaker 2: Mooi. Patrick Zaman was dat. Oprichter van de Amsterdamse drone-producent Evi.
- 45:58Speaker 2: En Wouter Remmen. Hij is econoom bij Rabo Research. Dank
- 46:01Speaker 2: voor jullie komst naar de studio. Ook namens Han en Edin.
- 46:04Speaker 2: Mijn naam is Rens de Jong. Dit was het grote
- 46:05Speaker 2: plaatje over de Nederlandse drone-economie. Nog veel meer kun je
- 46:09Speaker 2: vinden in de BNR-app of in andere podcast-apps. En mocht
- 46:12Speaker 2: je je blik nog verder willen verbreden... dan kun je
- 46:14Speaker 2: je ook abonneren op onze wekelijkse LinkedIn-nieuwsbrief. en het macroeconomische
- 46:20Speaker 2: overzicht gemaakt door Han en Elin. Je kunt ons ook mailen.
- 46:25Speaker 2: Het grote plaatje aanstaat je op bnr.nl... met alle vragen,
- 46:28Speaker 2: opmerkingen en ideeën. En ik zou willen zeggen tot volgende week. Dag.