Latest / Przygody Felka Wafelka - bajki dla dzieci / Jajko czy kura? Co było pierwsze? 🥚 nauka dla dzieci | Felek Wafelek (SNF_034)

Transcript

Jajko czy kura? Co było pierwsze? 🥚 nauka dla dzieci | Felek Wafelek (SNF_034) · Przygody Felka Wafelka - bajki dla dzieci

0:00
Cześć, tu felek wafelek, twój czekoladowy odkrywca z
0:04
wafelkowym sercem i głową pełną pytań.
0:08
Dzisiaj jest Wielkanoc na moim stole stoją pisanki z marcepanu
0:12
kubek kakao z pianką w kształcie kurczaczka i jedno ugotowane
0:16
jajko na złotej podstawce z lukru uroczyście odświętnie
0:21
pyszniutko wziąłem łyżeczkę. Zamierzyłem się i zatrzymałem
0:28
się w pół ruchu, bo nagle pomyślałem, skąd przyszło to
0:32
jajko, no kura zniosła. Akurat skąd z jajka a tamto
0:37
jajko skąd skóry, a ta kura puszek siedział na skraju stołu
0:42
i patrzył na mnie wzrokiem, który mówił felek, po prostu je
0:46
zjedz. Ale moje folkowe czoło już się
0:50
marszczyło jak tabliczka czekolady wyjęta z zamrażarki
0:54
tego tak zostawić nie mogłem. Odłożyłem łyżeczkę i sięgnąłem
0:59
po notatnik naukowo czekoladowy, co było pierwsze jajko czy kura?
1:05
To jedno z najsłynniejszych pytań na świecie.
1:08
Zadawali je filozofowie w starożytnej Grecji.
1:11
Zadają je dzieci przy śniadaniu i są nieszczególnie cieszy.
1:15
Zadają je poważni naukowcy z białymi fartuchami i bardzo
1:19
poważnymi minami i nauka ma odpowiedź prawie no dobra, ma
1:25
kilka odpowiedzi, zależy jak zapytasz.
1:28
Chodźcie po kolei, zanim zaczniemy tropić, muszę wam
1:32
powiedzieć jedno ważne zdanie. Jedno, które zmieniło to jak
1:37
patrzę na jajko na talerzu. Jajko to nie jest tylko
1:40
śniadanie wielkanocne. Jajko to kapsuła czasu z
1:44
przepisem na nowe życie zamkniętym w środku.
1:48
Każde jajko zawiera cały Plan na nowe zwierzę zapisany w DNA.
1:54
Opakowany w błony i skorupkę gotowy do uruchomienia.
1:58
To jak fabrycznie zapakowane pudełko z klockami i instrukcją
2:01
w środku złóż dokładnie to zwierzę, a nie inne.
2:06
Zapisałem to w notatniku obok. Narysowałem pudełko z klockami i
2:11
kurczaka i znak zapytania. Notatnik teraz wygląda trochę
2:16
chaotycznie, ale wie, co ma wiedzieć.
2:19
Dobra, zaczynamy tropienie. Pierwsza odpowiedź jest
2:23
ewolucyjna i jest moją ulubioną, bo wydaje się niemożliwa.
2:28
A jednak jest prawdziwa. Jajko było pierwsze jajko kurze
2:33
przed kurą. Dlaczego?
2:35
Bo kury nie pojawiły się nagle znikąd z powietrza gotowe do
2:40
znoszenia jajek ewoluowały przez miliony latce ptaków zwanych
2:44
proto kurami, które były prawie kurami, ale jeszcze nie do
2:48
końca. To trochę jak przepis na ciasto,
2:51
który zmienia się powoli jeden składnik naraz.
2:54
Co pokolenie troszkę inaczej i w pewnym momencie 2 takie prawie
2:59
kury miały pisklę. A w DNA tego pisklęcia zaszła
3:03
mała zmiana. Mutacja i wykluła się z niego
3:07
pierwsza prawdziwa kura. To jajko zniesione przez nie
3:11
kurę było pierwszym jajkiem kurzym na świecie, jajko kurze
3:16
istniało przed kurą. Zaraz zaraz, czyli kura nie była
3:20
pierwsza kura, która znosi jajka sama wypluta z jajka, które
3:25
zniosła nie kura. To jest albo bardzo mądre, albo
3:29
mój notatnik za chwilę eksploduje.
3:32
Zapisałem to wielkimi literami, podkreśliłem i obrysowałem ramką
3:37
z czekoladowych kropek. Ale to dopiero pierwsza warstwa
3:40
tej zagadki, bo jeśli zapytamy nie o jajko kurze tylko o jajko
3:45
w ogóle odpowiedź robi się jeszcze bardziej jednoznaczna.
3:51
Ryby składały jajka, płazy składały jajka, owady składały
3:56
jajka, jajka, istniały na ziemi, setki milionów lat przed kurami
4:01
i tu wchodzą dinozaury. Dinozaury składały jajka od
4:05
ponad 230 milionów lat. A kury jako gałąź ptaków mają
4:11
zaledwie kilkadziesiąt milionów lat ewolucji za sobą, to jakby
4:14
kura weszła na imprezę, która trwa od samego początku świata i
4:18
zapytała, Przepraszam, czy tu jest ta impreza z jajkami?
4:22
Zarezerwowałam miejsce. A wszyscy siedzący odwracają się
4:26
i mówią, byliśmy przed tobą dużo przed tobą, gdyby historię życia
4:31
na ziemi zmieścić w jednej dobie pierwsze jajka pojawiłyby się
4:35
jeszcze przed południem. Kury weszłyby na imprezę
4:39
dosłownie w ostatnich minutach przed północą.
4:42
A skoro już jesteśmy przy dinozaurach, muszę wam coś
4:45
powiedzieć. Coś, co znalazłem podczas
4:48
tropienia i musiałem przeczytać 2 razy, żeby uwierzyć.
4:52
Naukowcy z harvardu zbadali stare kości tirexa wydobyte ze
4:56
skały sprzed 68 milionów lat i porównali białka z tych kości z
5:01
białkami współczesnych zwierząt. Szukali do jakich dzisiejszych
5:05
zwierząt tirex był najbardziej podobny analizy wskazały na
5:09
ptaki między innymi qrę i strusia.
5:12
Nie krokodyla, nie jaszczurkę, nie rekina.
5:17
Ptaki zwykłe, znane z Targu ze śniadania z niedzielnego rosołu.
5:23
Musiałem usiąść, potem wstałem, potem znowu usiadłem, potem
5:28
napisałem w notatniku kurczak równa się kuzyn tirexa i
5:33
podkreśliłem to tyle razy, że prawie przedziurawiłam kartkę,
5:37
więc kiedy następnym razem będziecie jeść rosół, jedzcie go
5:41
z należytym szacunkiem dla prehistorii puszek.
5:44
Nie patrz, tak to jest nauka, a już przy dinozaurach.
5:49
Naukowcy znajdowali ich skamieniałe jajka w mongolii i
5:52
Chinach. Mniej Francji niektóre mają
5:55
ponad 70 milionów lat i zachowały się tak dobrze w
5:59
skale, że widać samą strukturę skorupki.
6:02
Największe znane jajo dinozaura przypisywane tianozaurom miało
6:07
ponad 60 cm długości. Tyle co duży plecak szkolny
6:11
postawiony na boku, ale uwaga titanozaury były długie nawet na
6:15
30 m. To mniej więcej tyle co 3
6:18
autobusy, ustawione jeden za drugim.
6:21
Gdyby wielkość jajka odpowiadała wielkości matki.
6:24
Titano zaur musiałby znosić jajko wielkie jak samochód.
6:28
Dlaczego tego nie robiła? Bo piskle musi oddychać przez
6:31
skorupkę, zbyt gruba skorupka piskle się dusi natura
6:36
wyznaczyła granice i pilnuje jej od milionów lat.
6:41
Narysowałem titanozaura i plecak obok siebie w notatniku wyszło
6:45
na to, że przyroda jest bardzo mądrym architektem.
6:49
No dobra, skoro już wiemy, że jajko było przed kurą, czas
6:53
sprawdzić, jak niesamowite są jajka w ogóle, bo im dłużej się
6:57
w to wgłębiałem, tym bardziej miałem wrażenie, że kura to
7:00
tylko jeden ze sposobów, żeby zrobić jajko.
7:04
Przyroda wymyśliła ich znacznie więcej i to o wiele ciekawszych.
7:09
Zacznijmy od skrajności. Struś znosi największe jajko
7:13
spośród wszystkich żyjących ptaków.
7:15
Waży około 1,5 kg, czyli tyle co 24 kurze jajka.
7:20
Razem skorupka jest tak twarda. Że dorosły człowiek może na niej
7:24
spokojnie stanąć i nic się nie stanie, żeby ugotować z niego
7:28
jajecznicę. Potrzebujesz 40 minut i bardzo
7:33
bardzo dużej patelni, a na drugim końcu skali koliber.
7:37
Jego jajko jest mniejsze niż paznokieć małego palca i waży
7:41
niecały gram, czyli mniej więcej tyle co jeden groszek.
7:45
Całe gniazdo kolibra ma rozmiar połówki orzecha włoskiego.
7:49
To jajko, które można przeoczyć stojąc tuż obok.
7:53
Pomyślałem sobie wtedy dobra ptaki to jedno, a co zresztą?
7:59
I tu zaczęło się robić naprawdę dziwnie niektóre gatunki
8:03
rekinów, bo nie wszystkie ważna uwaga składają jajka, które
8:07
wyglądają jak torebka czarownicy, dosłownie mają
8:11
roszki sznureczki pancerną, skórzastą obudowę i wyglądają
8:16
jak coś wyjętego z bajki o morskich czarodziejach młody
8:19
rekin rośnie w środku przez kilka miesięcy całkowicie
8:23
samodzielnie. Żadnej mamy żadnej opieki, tylko
8:27
on i jego torebka. Ale najbardziej zatrzymałem się
8:31
przy ośmiornicy. Ośmiornica składa dziesiątki
8:35
1000 jajek i przez kilka miesięcy pilnuje każdego z
8:39
osobna. Nie je prawie nic odpędza,
8:42
intruzów, wachluje jajka wodą własnymi ramionami, żeby miały
8:46
wystarczająco dużo tlenu, a potem, gdy pisklęta się w końcu
8:50
wyklują i odpłyną, umiera, oddaje im dosłownie wszystko,
8:55
łącznie z własnym życiem. Nie wiem jak wy, ale ja musiałem
8:59
przez chwilę po prostu posiedzieć z tą informacją w
9:02
ciszy i jeszcze pingwin cesarski, bo tego nie mogłem
9:06
pominąć. Tato, pingwin in kupuje jajko na
9:09
łapach przez 2 pełne miesiące. Wu antarktycznej ciemności przy
9:13
temperaturach sięgających minus 50 °.
9:17
Przez cały ten czas prawie nie je.
9:19
Samce zbijają się w ciasne grupy i co kilka godzin zamieniają się
9:23
miejscami. Ci ze środka wychodzą na
9:25
zewnątrz, ci z zewnątrz wchodzą do ciepłego środka.
9:29
Żaden nie zostaje za długo w zimnie żaden nie zostaje za
9:33
długo w cieple. To nie jest tylko biologia, to
9:36
jest organizacja i wzajemna troska.
9:39
Zacząłem tropić kolejne rekordy jajek i musiałem się zatrzymać,
9:42
bo notatnik się skończył. Serio?
9:46
Dobra, ale jajko to nie tylko przyroda, im więcej tropie tym
9:51
bardziej wychodzi na to, że jajko jest też arcydziełem
9:54
inżynieryjnym i że ludzie od bardzo dawna to wiedzą, nawet
9:57
jeśli nie zawsze wiedzą, że wiedzą.
10:00
Weźmy sam kształt, elipsa, szersza, z jednej strony wygląda
10:05
zwyczajnie, a jest jednym z najbardziej wytrzymałych
10:08
kształtów w przyrodzie. Wytrzymuje ogromny nacisk z
10:11
zewnątrz, ale kruszy się stosunkowo łatwo od środka, tak,
10:15
żeby pisklę mogło wyjść. To nie jest przypadek, to jest
10:18
projekt. Architekci naśladują go od setek
10:21
lat przy budowie kopuł i sklepień.
10:23
Stadiony sportowe katedry, kaski rowerowe.
10:27
Wszędzie jest trochę jajka. Można powiedzieć, że jajko
10:31
zbudowało część historii architektury, tylko nikt o tym
10:34
głośno nie mówi. Zrobiłem próbę, wziąłem jedno
10:37
jajko i ścisnąłem mocno w dłoni. Nic naprawdę nic.
10:42
Dopiero jak skupiłem nacisk w jednym miejscu palcem pękło,
10:47
kształt rozkłada siłę puszek, patrzył na mnie przez całą próbę
10:51
z wyraźnym niepokojem, a teraz coś, czego się nie spodziewałem.
10:57
Wiele szczepionek przeciw grypie produkuje się do dziś właśnie w
11:00
jajkach kurzych. Wirus hoduje się wewnątrz
11:03
zapłodnionego jajka jak w miniaturowej, biologicznej
11:06
fabryce, a potem wyciąga się z niego gotowy materiał do
11:10
szczepionki rocznie. Do tego celu używa się ich setki
11:14
milionów. Jajko kurze ratuje każdego roku,
11:17
miliony ludzi cicho, bez fanfar w laboratoriach.
11:22
I jeszcze jedno odkrycie, które kazało mi zatrzymać się przy
11:25
biurku paleontolodzy, badając budowę skamieniałych skorupek
11:29
jajnozaurów potrafią odczytać z nich zaskakująco dużo.
11:33
Jak piskle rosło, ile czasu spędziło w jajku czasem nawet
11:37
coś o diecie matki. Skorupka jajka to dla
11:41
paleontologa jak czarna skrzynka samolotu, niepozorny obiekt, a w
11:45
środku cała historia. Dopisałem to do notatnika, a
11:50
obok dopisałem pytanie ile jeszcze?
11:54
Nie wiemy, zanim zamknąłem notatnik, wylądowało w nim
11:58
jeszcze kilka rzeczy, które musiałem zapisać dużymi
12:01
literami, bo inaczej nie mieściło mi się to w głowie.
12:05
Kura składa jajko mniej więcej co 24 do 26 godzin, nawet bez
12:10
koguta. Takie jajko jest nie zapłodnione
12:14
i nigdy nic się z niego nie wykluje.
12:16
Codziennie mechanicznie bez przerwy trochę jak bardzo
12:20
sumienny zegarmistrz, największe jajko w całej historii ziemi
12:25
należało do e piornisa wymarłego, nie lotnego ptaka z
12:29
Madagaskaru, zwanego ptakiem słonia.
12:33
Jego jajko miało ponad 30 cm długości.
12:36
I mieściło tyle płynu co ponad 150 kurzych jajek.
12:40
Ostatnie e piórnicy wyginęły kilkaset lat temu,
12:43
prawdopodobnie z powodu polowań zniknęły cicho, zanim ktokolwiek
12:48
zdążył je porządnie opisać. Skamieniałe jajka dinozaurów
12:52
znajdowano na niemal wszystkich kontynentach, a nawet w
12:55
antarktydzie znaleziono już kopalne jajo.
12:58
Największe znalezione gniazdo liczyło kilkanaście jaj
13:01
ułożonych w okrąg. Dinozaury, podobnie jak
13:04
dzisiejsze krokodyle, opiekowały się swoim potomstwem.
13:08
To znaczy, że troska o jajko jest starsza niż cokolwiek, co
13:12
znamy z historii. Twarda skorupka wapienna to
13:15
ewolucyjny wynalazek, który pozwolił jajom przeżyć na suchym
13:19
lądzie, bez niej pisklę wysychało, by zanim zdążyłoby
13:23
się wykluć. Zbudowana jest z węglanu wapnia
13:27
tego samego materiału co kreda szkolna i muszle ślimaków.
13:31
Żeby to sobie uświadomić każde jajko, które kiedykolwiek jadłeś
13:35
na śniadanie, miało skorupkę z tego samego materiału co skalna
13:39
ściana kredowego klifu i ostatnia rzecz, przy której
13:43
musiałem usiąść po raz drugi. Tego dnia cała komórka jajowa
13:47
ptaka jest jedną komórką. A żółtko to jej wielka odżywcza
13:51
część. Największa pojedyncza komórka,
13:55
jaką można zobaczyć gołym okiem bez żadnego mikroskopu.
13:59
Żółtko to jedna komórka, jedna dopisałem to do notatnika i od
14:05
rysowałem żółtko 3 razy z okrzykiem wow.
14:08
Przy każdym rysunku byłem w kompletnym szoku.
14:12
To nie jajko jest dziwne, to my za mało o nim wiemy.
14:18
Wróciłem do stołu, jajko stało spokojnie na złotej podstawce z
14:21
lukru puszek już dawno odszedł. Uznał najwyraźniej, że ta sprawa
14:26
kotów nie dotyczy. Wiesz co mi się podoba w tym
14:30
pytaniu, tym o jajko i kurę, że zadają je ludzie od 1000 lat i
14:35
że nadal jest ciekawe. Filozofowie w starożytnej
14:39
Grecji, naukowcy w laboratoriach dzieci przy wielkanocnym stole
14:44
naprawdę dobre pytania nie starzeją się nigdy, a jajko na
14:49
moim talerzu to nie jest tylko śniadanie.
14:52
To kapsuła czasu, która przetrwała 500 milionów lat
14:56
ewolucji. Dinozaury, zlodowacenia i
14:59
wynalezienie kuchenki mikrofalowej i teraz stoi sobie
15:02
spokojnie na podstawce z lukru i czeka aż w końcu się zdecyduje.
15:07
Może właśnie to jest najpiękniejsze w nauce?
15:10
Że zatrzymujesz łyżeczkę w pół drogi i pytasz zaraz skąd to
15:14
właściwie przyszło, bo ktoś kto zadaje takie pytania, jest już
15:19
połową naukowca. Dzisiaj jest Wielkanoc, a
15:23
Wielkanoc to taki czas, kiedy ludzie dają sobie jajka i wcale
15:27
nie dlatego, że nie mogli wymyślić lepszego prezentu.
15:30
To bardzo stary, bardzo mądry symbol.
15:33
Jajko to nowe życie, nowy początek.
15:36
Coś co dopiero ma się wykluć, więc życzę wam.
15:39
I waszym rodzinom, żeby w tym roku wykluło się z was coś
15:43
pięknego. Może nowy pomysł może odwaga,
15:46
żeby zapytać o coś, czego jeszcze nie rozumiecie?
15:50
Może nowa przyjaźń albo po prostu dużo ciekawości, bo
15:55
ciekawość to najlepsze jajko, jakie można mieć słodkie
15:59
myślenie. To rozwiązanie wesołych świąt i
16:02
pa. Jeżeli felek stał się już
16:05
znajomym głosem w waszym domu, zaobserwujcie nasz kanał i
16:08
zostawcie ocenę, to dla nas najmilszy sygnał, by opowiadać
16:13
dalej, a jeśli chcecie wesprzeć przygody felka, możecie postawić
16:17
mu symboliczne kakao na patronite.
16:19
Ten mały gest daje nam wielką moc do tworzenia kolejnych
16:23
historii na czekoladowym tropie link znajdziecie w opisie,
16:27
dziękuję, że jesteście częścią tego świata.