Latest / 8. Gün 25. Saat / Politeizm: Tek tanrıya geçmeden önce insanlık neye tapıyordu? - #Felsefe3

Transcript

Politeizm: Tek tanrıya geçmeden önce insanlık neye tapıyordu? - #Felsefe3 · 8. Gün 25. Saat

0:09
8 25'ten hepinize selamlar ben Fırat umarım iyisinizdir.
0:14
Felsefe 100 serisinin yeni bölümüyle devam ediyoruz.
0:18
Biliyorsunuz ki artık bu bir rutine oturdu fark edenleriniz
0:21
olmuştur. Çarşamba günleri standart
0:23
programı devam ettirirken cumartesi günleri bu hedef
0:27
koyduğum felsefe 100 serisini anlatıyorum, paylaşıyorum
0:31
diyeyim ya da daha doğrusu yani kısaca haftada iki bölüm bir
0:34
tanesi normal bölümlerimiz gibi, diğeri de felsefe 100 serisini
0:38
bölüm olacak. Eğer vaktim.
0:40
Olursa bu felsefe 100 serisini daha hızlı bir şekilde daha
0:43
fazla bölüm arka arkaya ekleyerek bitirme gibi bir
0:46
ihtimalimiz de var. Her neyse konumuza dönelim.
0:49
Bu bölümde insanlığın belki de en büyük en psikolojik
0:54
travmasından ve bu travmayı nasıl devasa bir sisteme, bir
0:58
inanca dönüştürdüğünden bahsedeceğiz.
1:00
Konumuz politeizm yani çok tanrıcılık ve 10 meşhur kozmik
1:05
düzenin kuruluşu kaostan kozmoza geçiş bundan önceki iki bölümde
1:09
biraz bahsettim. Şimdi şöyle bir arkanıza
1:12
yazsanın abi elinizdeki telefonu ya da direksiyonu bir anlık
1:15
zihninizden silin ve günümüzden binlerce 10 binlerce yıl geriye
1:20
gidelim. Sizden ricam modern dünyanın
1:39
bize sunduğu o sahte güvenlik hissini üzerinizden atmanız.
1:43
Nebi Meteoroloji uygulaması var ne de başınızı sokabileceğiniz
1:47
sağlam izole bir ev doğa ile aranıza hiçbir filtre yok.
1:51
Sadece siz varsınız, küçük kabileniniz ve uçsuz bucaksız ne
1:56
yapacağı asla belli olmayan vahşi bir doğa işte hikayemiz
2:00
tam olarak bu çaresizliğin göbeğinde başlıyor.
2:04
Bugün biz kaos kelimesini günlük değil de çok ucuza harcıyoruz.
2:08
Trafik sıkışıyor, kaos diyoruz, ofiste işler karışıyor, kaos
2:12
diyoruz ama antik insanın zihin dünyasındaki o mitolojinin
2:16
köklerindeki kaos böyle basit bir kargaşa durumu değil.
2:20
Kelimenin antik yunan'daki etimolojik kökenine o kaos
2:24
sözcüüne indiğinizde altından ne çıkıyordu?
2:27
Esnek yarılmak veya devasa bir boşluk anlamı çıkıyor.
2:32
Hani bir dağın zirvesine çıkıp o dipsiz.
2:34
Uçurumdan aşağı baktığınızda içiniz çekilir.
2:37
O boşluk sizi yutacakmış gibi hissedersiniz ya eğer
2:40
çıktıysanız işte o esneyen ağzını açmış ve sizi yutmayı
2:44
bekleyen hiçliğin ta kendisidir. Kaos hiçbir kuralın hiçbir yönün
2:49
hiçbir dayanağın olmadığı, o karanlık boşluk bir düşünün abi
2:54
bu boşluğun ve kuralsızlığın içinde hayatta kalmaya çalışan o
2:58
ilkel insanı ilkel seni düşün çevresindeki her şey ama her şey
3:03
10 10 daha büyük ve daha güçlü. Aylarca damla yağmur düşmüyor,
3:07
toprak çatlıyor, ekinler kuruyor ve kabilenin yarısı gözünün
3:11
önünde açlıktan kırılıyor. Neden bilmiyor?
3:14
Sonra bir gece aniden gökyüzü yarılıyor.
3:17
Öyle bir fırtına kopuyor ki sel suları, koca ağaçları kökünden
3:21
söküp bir oyuncak gibi önüne katarak kampını darmadağın
3:25
ediyor. Neden abi yine bilmiyor işte bu
3:27
bilmemek doğanın bu kontrol edilemez ve öngörülemez güçleri
3:31
insan da sadece fiziksel bir zarar değil devasa bir var
3:35
oluşsal. Korku tam anlamıyla bir
3:37
belirsizlik dehşeti yaratıyor insan.
3:40
Zihni belirsizliğe tahammül edemez arkadaşlar.
3:43
Yani şu dünyada en kötü en acımasız duygu durumu ne
3:47
derseniz ne diye sorarsanız ben bu soru geçtiğinde ya da buna
3:50
benzer konular döndüğünde altını çize çize belirsizlik diyorum ya
3:55
gidiyorsunuz? Belki daha önceki podcastlerde
3:58
bahsetmişimdir. Gidiyorsunuz abi bir yoğun
4:00
bakımın önüne içeride yakınınız var.
4:03
Umarım böyle durumlarla karşılaşmazsınız, bekliyorsun
4:06
abi. Dün 20 gün 30 gün bekliyorsun da
4:09
bekliyorsun bir yerden sonra bünye şunu diyor, biliyor
4:11
musunuz? Yaşayanlar bilir çünkü
4:13
yaşayanlar da aynı şeyleri söylüyordur.
4:15
Muhtemelen ya yaşasın ya da ölecekse ölsün artık.
4:19
Çünkü bu belirsizliğe benim kafam zihnim bedenim
4:23
dayanamıyor, belirsizlik böyle bir şey arkadaşlar umudunuzun
4:26
yavaş yavaş tükenmesi durumu umudunuzun bir anda yok
4:30
olmasından çok daha acı bir durum dediğim gibi umarım böyle
4:34
şeylerle karşılaşmayız. Çok şeyden derinden girdim.
4:37
Ama belirsizlik gerçekten de çok çok zor ve insanın sürekli
4:42
altını doldurmak istediği bir durum.
4:44
Neyse biraz daha bu çevreye dönelim.
4:46
Bir sabah uyandınız, yer çekiminin çalışıp
4:49
çalışmayacağını bilmeseydiniz, yaşayabilir miydiniz bence
4:53
yaşayamazdınız işte ilkel insan için fırtına, kuraklık, hastalık
4:58
da böyle bir şeydi. Her an her şey olabilirdi
5:01
vallahi serol teber hocanın kulakları da çınlasın, insan
5:05
melankolisinin o derin kaygısının temelinde.
5:08
Hep bu doğa karşısındaki aciyet yatar insan zihni o bizim
5:13
kırılgan korteksimiz bu dehşetle başa çıkabilmek için biz savunma
5:17
mekanizması geliştirmek zorunda işte kozmogoni dediğimiz o
5:22
evrenin yaratılış anlatıları mitler önceki bölümlerde
5:25
anlattım. Destanlar kamp ateşinin
5:27
etrafında can sıkıntısından uydurulmuş abi.
5:30
Şöyle de bir şey yapalım da 6 dolsun denilen fantastik
5:34
hikayeler değil, onlar o karanlık ve korkunç boşluğa
5:37
atılmış ilk. Lan çengelleri insanın güvenlik
5:41
arayışı eğer içinde yaşadığın evrenin nasıl var olduğunu
5:44
gökyüzünün neden yukarıda toprağın neden aşağıda olduğunu
5:48
bir hikaye çerçevesinde oturtabilirsen o evren artık
5:52
senin için biraz daha az korkutucu hale gelir.
5:56
Üzerine zihinsel bir çatı inşa etmiş olursun ama ortada çok
6:00
büyük, çok pratik bir sorun var. Karşınızdaki felaket sizi ezip
6:04
geçen o doğa gücü tamamen amor. Şekilsiz bir fırtınayla göz göze
6:09
gelemezsiniz. Sel sularının yakasına yapışıp
6:12
ulan neden benim çocuğumu aldın diye hesap soramazsınız.
6:16
Bir boşlukla rüzgarla veya kuraklıkla nasıl pazarlık
6:20
edeceksin, nasıl hesaplaşacaksın, yapamazsın
6:22
karşında bir muhatap yok. Bir 100 yok psikolojik olarak
6:26
şekli olmayan, sınırları çizilmeyen bir düşman her zaman
6:30
en korkutucu düşmandır. Bilmezsiniz ne olduğunu
6:33
karanlıktan korkmamızın sebebi odur.
6:36
Içinde ne olduğunu neye benzediğini göremeyiz.
6:38
Hatta zihnimize, o karanlığa baktıkça garip gureba şekiller
6:42
üretir. O karanlığa bir anlam yüklemeye
6:44
çalışır. Tam olarak ilkel insan da o
6:47
kaotik doğa güçlerinin yüzü olmadığı için çaresizdi.
6:51
Eğer kuraklığı durdurmak istiyorsa kime yalvaracak abi
6:55
havaya mı cama vurur gibi gökyüzüne mi vuracaktı?
6:58
Bunlar tabi ki imkansız şeyler hayatta kalmak o akıl sağlığını
7:02
korumak. Için zekice bir hamle yapması
7:05
gerekiyordu. Insanın onu her an yok
7:07
edebilecek. Bu amorf dehşetle bu şekilsiz
7:10
kaosla başa çıkabilmesi için acilen onu kendi seviyesine
7:14
indirmesi, sınırlarını çizmesi lazımdı.
7:17
O devasa hiçliğe bir 101 isim ve bir kimlik vermesi gerekiyordu
7:21
ki karşısına alıp onunla konuşabilsin, ona rüşvet
7:24
verebilsin belki de onunla bir anlaşma yapabilsin işte o
7:28
anlaşma yapabilmek için insanoğlu tarihin en büyük
7:32
zihinsel sıçramalar. Birini gerçekleştirdi.
7:35
Isimlendirme ve ehlileştirme gök gürültüsüne sadece bir ses
7:39
olarak katlanmak yerine ona bir isim verdiler.
7:42
Dediler ki abi bu yukarıda bağıran şeyin bir bilinci var,
7:45
bir iradesi var. Doğanın o kör, sağır ve dilsiz
7:49
kuvvetlerine insan özellikleri, insan niyetleri atfetmeye
7:52
başladılar. Biz buna bilimsel jargonla
7:55
antropomorfizm diyoruz. Yani insan biçimcilik.
7:58
Ama işin özü, korkunç bir gücü masaya oturtabilecek kıvama
8:02
getirmekte düşünün karşınıza çıkan bir kurdun sadece et
8:06
arayan biyolojik bir makine olduğunu bilmek mi daha iyi
8:09
yoksa onun bugün biraz sinirli ama aslında ikna edilebilir bir
8:13
karakteri olduğunu düşünmek mi insan zihni her zaman.
8:16
Ikinciyi seçti. Nehir taştığında suyun debisi
8:19
arttı. Coğrafi koşullar değişti
8:21
demiyorlar. Çünkü o dönemde bilim handerler
8:23
ya esamesi okunmayan bir şey abi.
8:25
Onun yerine diyorlar ki nehir tanrısu bize öfkelendi, ağzımızı
8:29
burnumuzu kıracak, bu inanılmaz bir rahatlama sağlar aslında
8:33
niye? Çünkü eğer biri öfkelendiyse onu
8:36
sakinleştirmenin bir yolu da muhakkak olmalı.
8:39
Kısaca burada yapılan şey doğadaki o olaya bir anlam bir
8:43
mantık yaratmayla alakalı. Yani oluşan Selin sadece
8:47
tesadüfen oluştuğunu değil de belli bir niyetle oluştuğunu
8:51
bilmek ve ortada niyet varsa bu niyetin yönetilebilir olduğunu
8:55
bilmek işte başta bahsettiğim o belirsizlik duygusunu, halini
9:00
aşağılara indirgemeye çalışan bir zihniyet.
9:03
Hemen kurbanlar kesilir. Odaklar adanır al abi derler.
9:07
Biz sana en iyi hasadımızı en semiz hayvanımızı verelim.
9:10
Sen de bizim diğer hayvanlarımızla tarlalarımıza
9:13
sular altında bırakma 10. Iyi bakmamızı sağlan işte
9:17
politizmin, yani o çok tanrıcalığın temeli bu pazarlık
9:21
masasıdır arkadaşlar. Şimşek'in denizin, kuraklığın,
9:25
güneşin artık birer yüzü, birer karakteri ve en önemlisi de
9:28
zaafları var. Tanrılar artık aşık olur,
9:32
kıskanır, hırslanır, hata yapar. Nereden geliyor bu duygular e az
9:36
önce o ilkel insan o Selin oluşması için 1000 nedene.
9:41
Ihtiyacı olduğunu düşündü. Onu oluşturan varlığın ya da
9:44
oraya bir varlık atadı. Kendi kafasında dolayısıyla.
9:47
Nedenler duyguları doğurur mantığıyla bu duygular ortaya
9:50
çıktı. Onları tıpkı kendimiz gibi
9:53
defolu kurguluyoruz ki onlarla aynı dünyada yaşayabilelim. 1'de
9:56
tabii işin şöyle bir yanı var, bilirsiniz, total görme
10:00
engelliler, daha doğrusu onlara literatürde kör diyoruz.
10:04
Benim de üzerinde çalıştığım konulardan bir tanesi bu
10:06
ayriyeten hayatı boyunca hiçbir görsel girdi alamayan bu
10:10
bireyler. Gün sonunda rüyaları nasıl
10:13
sadece sesli uyaranlarla alakalı rüyalar görüyorlar.
10:16
Yani onların rüyaları seslerden. Ibaret oluyor hem ses hem
10:20
görüntüsü olmayan yani görme yetisi olmayan doğuştan kör
10:25
sağır dediğimiz bireyler. Şu an dünyada aktif bir kör
10:27
sağır, birey yok. Bu arada çünkü görmenin bazı
10:30
formlarını görmeye, telsizliğinin bazı form ve
10:33
nedenlerine bir çözüm bulamasak da total sağırlığa çözüm
10:37
buluyoruz. Kokla implantlar vesaire onlarda
10:39
mesela sadece dokunma hissiyatıyla rüyalar
10:42
görüyorlardı. Rüyalarında dokunsal uyaranlar
10:46
hissediyorlardı. Varmak istediğim noktayı belki
10:48
anlamışsınızdır biz in. Onlar sıfırdan bir şey
10:51
üretemiyoruz. Duyu organlarımızla ve
10:54
deneyimlerimizle elde ettiğimiz şekilleri yoğuruyoruz.
10:57
Fikirleri böyle harmanlıyoruz, ortaya bir şeyler çıkartıyor ya
11:01
da üretiyoruz. Zihnimiz de böyle rüyalarımız da
11:04
böyle olmayan bir şey görmeyiz. Abi görürsek de dikkat ederseniz
11:08
diğer şeylerin bir birleşme bir harmanlamasıdır.
11:11
O şey ortaya çıkardığımız o durum ya da olgu veyahut nesne
11:16
dolayısıyla şimdi ilkel insanları bir hayal edin,
11:19
adamlar deneyimleri bizim. Bile değil çok az sadece kendi
11:23
sınırlı çevrelerini görüyorlar ya da kabilesi ile iletişim
11:26
kurabiliyor. Farklı kültürleri tanımak
11:28
şunları tanımak, bunları tanımak, hak getire dolayısıyla
11:31
az deneyim az, duyusal girdi. Onları tanrıyı insan formunda
11:36
kendileri gibi hayal edebilmelerine neden olmuştur.
11:40
Yani şöyle bir düşünün, çocukluğunuzda tabii ki çocukken
11:43
sembolik dönemin içerisinde doğmadığımız için bizler nasıl
11:47
düşünüyorduk? Camiyi Allah zanneden ne bileyim
11:50
işte güneş. Ayı ay dede diye söylerlerdi
11:54
bize küçükken onu Allah zanneden kişilerdi ki yani hepimiz
11:57
böyleydik. Çocuklar böyledir, çocukluk
11:59
böyle. Neden bunu düşünüyorduk?
12:01
Çünkü yakınımızdaki şeyler onlardı.
12:03
Ulaşamadığımız ve yakın olan şeyler onlardı.
12:06
Ya da seni günün belli vakitlerinde camiden bir ses
12:09
çağırıyor. Çocukken onu düşünemiyorsun yani
12:11
birisi sana detaylıca anlatmadığı sürece sen o
12:15
ulaşılamaz şeyi kudretli olarak anlatılan küçücük yaşta olduğun
12:19
için de Allah zannediyordun ya da işte ben tabii ki böyle.
12:22
Zannetmiyordum ama gökyüzünde kocaman yaşlı bir surat böyle
12:26
aksakallı bir dede hayal ediyordum.
12:28
Demek ki benim hayal gücüm çok kıtmış.
12:31
Yani çok basit kaçmışım. Demişim ki Allah dünyayı ve bizi
12:34
yarattığına göre çok yaşlı olmalı ve büyük de olmalı.
12:37
Kudretli o zaman gökyüzünden bizi izliyor da hani bu da
12:40
söylenirdi. Gökyüzünde kocaman bizi izleyen
12:43
bir yaşlı adam kafası hayal ederdim.
12:46
Geçenlerde benden yaşlı küçük bir arkadaşım bu konu geçti,
12:50
çocukken şey zannediyormuş böyle.
12:53
Arkasındaki mevlana'yı Allah zannediyormuş, tanrı sanıyormuş
12:58
yani. Insanlardaki hayal gücüne bak
13:01
1'de benimkine bak ya çocukken somut işlemler döneminin
13:05
yansımaları diyelim. Bunlara bu konuyu da bir
13:07
kapatalım. Ben çok merak ediyorum, sizlerin
13:09
çocukken taha yürettiği ya da hayal ettiği tanrı şekli neydi?
13:14
Bunu çok merak ediyorum. Yakın zamanda programımızda
13:17
büyüyor. Sadece Spotify değil bizim asıl
13:19
ana akım medyamız değil. Amazon ve benzeri ortamlar
13:23
spotify'da da büyüyünce yavaş yavaş altını çiziyorum.
13:27
Hani bunun bir sosyal medyaya taşıması gerektiğini düşünmeye
13:29
başladım. Umarım yakın zamanda bu işleri
13:32
de halledeceğim. Oralardan iletişime geçmeyi çok
13:34
istiyorum. Sizlerle kulaklıkların
13:36
arkasındaki insanları da bir nebze olsun tanımak iyi olurdu
13:40
diye düşünüyorum. Konuya dönersek etrafta bir sürü
13:43
doğa gücünün olduğunu söyledim bir anlamda ve hepsi birer
13:47
tanrıya dönüşüyor. Deniz in ayrı, rüzgarın ayrı,
13:50
bereketin ayrı tanrısı var. E bunlar kendi aralarında ne
13:54
yapacaklar? Bu kadar çok gücün bu kadar
13:56
devasa egonun aynı evrende başıboş dolaşması, birbirinin
14:00
ayağına bas. Yine bir kaos yaratmaz mı?
14:03
Elbette yaratır işte. Tam bu noktada antik insan kendi
14:07
yarattığı bu tanrılar kalabalığına bir çeki düzen
14:10
verme ihtiyacı hissetti. Panteonlar yani tanrılar meclisi
14:15
dediğimiz od devasa bürokratik sistemler tam olarak böyle
14:19
doğdu. Bu pantolonları gökyüzünde
14:21
kurulmuş devasa devlet daireleri gibi düşünebilirsiniz.
14:24
Ya da şöyle söyleyeyim, sürekli kavga eden güç mücadelesine
14:28
giren kocaman gürültülü bir aile gibi insanoğlu.
14:32
Yeryüzündeki kendi ilkel hiyerarşisini aldığı kopyaladı
14:36
ve gökyüzüne yapıştırdı. Nasıl ki bizim kabilenin
14:40
bireyisi varsa bu tanrıların da bir başkanı olmak zorunda
14:44
dediler. Yunan da zeus'u oturttular.
14:46
Baş köşeye babil'de işte mardu'u koydular iskandinav
14:50
mitolojisinde odin'i koydular bir otorite merkezi inşa etti
14:55
adamlar sonra da bildiğiniz görev dağılımı yapmaya
14:57
başlıyorlar. Su işleri bakanı poseidon
15:00
yeraltı ve madenler bakanı hades.
15:03
Savaş işlerinden sorumlu Milli Savunma Bakanı ares, şimdi sevgi
15:07
dinleyenler bu öylesine yapılmış bir hikaye uydurmacası değil.
15:11
Bu dünyayı anlamlandırmak için kurulmuş kusursuz bir işletim
15:16
sistemi. Herkesin bir odası, bir masası,
15:18
bir sorumluluk alanı var. Çünkü insan başı sıkıştığında
15:22
hangi dilekçeyi hangi tanrıya vereceğini net olarak bilmek
15:25
istiyordu. Aşk acısı çekiyorsa gidip
15:27
demircilik tanrısına yalvarmak istemiyor adresi.
15:31
Belli olsun istiyor. Bu sistemin nasıl adım adım
15:33
kurulduğunu görmek için hesiodos'un 10.
15:36
Meşhur teogonya yani tanrıların doğuşu eserine bakmak lazım.
15:40
Hesiodos bizi aslında biz soy ağacı çıkarıyor ama anlattığı
15:44
şey yüzeyde tanrılar olsa da temelde tamamen fiziksel
15:49
dünyanın oluşum süreci başlangıçta ne vardı?
15:52
Diye sorar, ilk başta konuştuğumuz kaos vardı.
15:55
Her şeyin potansiyelini barındıran ama hiçbir şeyin
15:58
belirgin olmadığı o devasa zifiri karanlık boşluk.
16:02
Bunlardan animizin bölümünde de bahsettim.
16:05
Yüzeysel olarak ve bazı kısımlarında derinliğe de indik.
16:08
Sonra işte o esneyen boşluğun içinden birdenbire ne?
16:11
Diyordu gaia beliriyor gayiha yani yeryüzü toprak ana üzerinde
16:16
yürüyebileceğiniz tohum atabileceğiniz, sağlam tutarlı
16:20
katı bir zemin dikkatinizi çekiyorum.
16:22
Kaostan çıkıp gelen ilk varlığın katı bir zemin olması tesadüf
16:26
mü? Elbette değil.
16:27
Çünkü boşlukta süzülen belirsizlikten aklını yitirme
16:30
noktasına gelen insanın en çok ihtiyaç duyduğu şey ayağını
16:34
basacak. Sağlam bir yerdir mesela ben
16:37
size şöyle söyleyeyim, yakın zamanda bir çocukla yerinde
16:40
oturma becerisi çalışıyorum. Evde annesine çalışması için
16:44
verdiğim en önemli uyarı şu oldu.
16:47
Oturma davranışı çalışırken ayakları yere değilsin.
16:50
Neden biliyor musunuz? Çünkü çocukların ayakları yere
16:53
değmiyorsa o koca koca sandalyeleri koyuyorlar.
16:55
Çocuklara çocuklar diyor ya ama benim ayağım yere değmiyor.
16:59
O videoyu hatırlarsınız. Öyle oluyor tam olarak ve
17:02
kendilerini güvende hissedemiyorlar.
17:04
Psikolojikte bir alt yapısı var ve sonuç olarak o oturduğu
17:08
yerden kalkma ihtiyacı tetikleniyor.
17:10
Daha fazla kalkma ihtiyacı duyuyor.
17:12
Çocuk ben bunu buna bağlıyorum. Biraz da geçmişteki insan ilkel
17:17
insan da ayağı yere bassın istiyordu.
17:19
Mitolojide de böyle gayyanın ardından eros geliyor abi yani
17:23
çekim gücü, birleştirici enerji ve bu varlıklar kendi
17:27
kendilerine üremeye daha spesifik, çok daha.
17:31
Din güçler doğurmaya başlıyorlar.
17:33
Kaosun içindeki o belirsizlik nesilden nesile geçtikçe de
17:37
yontuluyor şekilleniyor. Gök yani uranus topraktan
17:41
ayrılıyor, araya bir mesafe giriyor.
17:43
Denizler çukurlara doluyor, dağlar yükseliyor.
17:46
Doğa güçleri gittikçe insanlaşıyor.
17:49
O yüzsüz ve şekilsiz canavarlar gidip yerine form sahibi
17:53
varlıklar geliyor. Teognya'yı okurken aslında insan
17:57
zihninin karanlığı nasıl aydınlattığını, o amorf korkuyu
18:00
nasıl ilmek inmek işleyip bir heykele dönüştürdüğünü
18:04
görüyorsunuz? Gerçekten muazzam bir psikolojik
18:06
savunma mekanizması bu başka bir şey değil.
18:09
Kesinlikle tegonya'yı alın ve okuyun e tabi bir zahmet Hasan
18:13
Ali yücel'den okursunuz artık onu da ama tabi bir yandan da
18:16
şöyle bir gerçek var, sadece isim vermek, bir meclis kurmak
18:20
ve karakter atfetmek yetmiyor. Tanrılar doğmuş, şekil almış
18:24
kendilerine bir. Bürokrasi bir hiyerarşi kurmuş
18:27
olabilirler. Ancak dünyanın gerçekten
18:29
yaşanabilir bir yer. Yani bir kozmos olabilmesi için
18:32
çok daha kanlı, çok daha büyük bir hesabın kapatılması lazım.
18:37
O eski karanlık ve vahşi güçler öyle kolayca köşelerine çekilip
18:42
yeni gelen bu düzenli ve insan tipli tanrılara abi.
18:45
Buyurun dünya sizin olsun demeyecekler.
18:48
Masaya oturmayı reddeden o en ilkel ve kaosun vücut bulmuş
18:52
hali olan devasa canavarlarla yüzleşmek, hatta onları
18:56
parçalamak şarttır. Burada daha detaylı bilgiler
18:59
için bir önceki bölümü dinlemenizi öneriyorum tekrardan
19:02
hatta burada bir es verebilirsiniz.
19:04
Ben şöyle yüzeysel bir tekrar geçeceğim, bağlantılı.
19:06
Çünkü o amorf eski amorf dehşetle o kaçınılmaz yüzleşme
19:11
anı gelip çattığında mitolojinin en kanlı ve belki de en görkemli
19:15
sayfaları açılıyor. Hani dedim ya, o yeni yetme in.
19:18
Tipliği kurallara olan tanrılar öyle bir anda gelip masaya
19:22
kurulamıyorlar. Çünkü masanın asıl sahipleri o
19:26
ilkel kaosun vücut bulmuş halleri hâlâ oralarda bir
19:30
yerlerde ve tahtlarını da öyle kolay kolay bırakmaya niyetleri
19:33
yok abi. Şimdi mezopotamya'nın o kavurucu
19:36
sıcağına gidelim. Dicle'yle Fırat arasına bağ bile
19:39
bir gidelim orada animal iş diye bir destan var.
19:42
Hani bu yaratılış destanlarının şah damarı anayasası dediğim
19:45
gibi önceki bölümü dinleyin. Bu destanda karşımıza tiyat
19:49
çıkıyor. Tiyanato ile sıradan fantastik
19:51
bir canavar değil, ha tuzlu suların o zifiri karanlık ilkel
19:55
okyanus'un yani saf kalsun ta kendisi olan devasa bir ejderha
20:00
her şey yutuyor şekilsiz. Kuralsız amansız bir güç
20:03
karşısında yeni nesil tanrıların şampiyonu fırtına ve düzen
20:08
tanrısı marduk var. Marduk aslında çaresiz insan
20:12
zihninin doğaya karşı açtığı savaşın başkaldırının ete kemiğe
20:17
bürünmüş hali, mardun tiyan atla savaşı öyle.
20:20
Kalkanla yapılan alelade bir düello değil, medeniyetin o
20:24
amorf vahşi doğaya karşı verdiği varoluşsal mücadelenin mitolojik
20:28
bir yansımaz marduk rüzgarları kullanıyor, fırtınaları
20:31
tiyanmatın o koca ağzından içeri sokup onu şişiriyor, hareket
20:35
edemez hale getiriyor. Okla da böyle bir tam kalbinden
20:39
vurup 2'ye yarıyor. Tabi hikayenin asıl vurucu
20:42
insanı durup düşündüren kısmı da tam burası marduk tiyatın o
20:45
devasa ve şekilsiz cesedini alıyor.
20:49
Tıpkı dev bir istiridye kabul gibi abi 2'ye ayırıyor,
20:52
yarısıyla gökyüzünü, diğer yarısıyla da yeryüzünü inşa
20:56
ediyor. Gözlerinden dicleyle fırat'a
20:58
akıtıyor. Yani evrenin kendisi o üzerinde
21:01
güvenle yaşadığımızı sandığımız dünya doğrudan doğruya kaosun
21:05
parçalanmış, bedeninden yaratılıyor.
21:07
Dikkat edin o kadar sığ ki sadece yaşadığı bölgeyi
21:11
anlatıyor Dicle ve Fırat ama bugün Dicle ve Fırat çok küçük
21:14
nehirler olarak kalıyorlar tüm dünyada ama adamların yaşam
21:17
alanı orası dünyayı oradan ibaret görüyor.
21:20
Düzen dediğimiz şey gökten zembille inen bir şey değil.
21:23
Bizzat kaosun ehlileştirilmesi şiddetle parçalanıp
21:26
dizginlenmesiyle var oluyor. Antik babil insanı bu hikayeyi
21:30
dinlerken aslında şu muazzam psikolojik rahatlamayı yaşıyordu
21:34
arkadaşlar. Evet abi, dışarıdaki karanlık
21:37
okyanus korkunç ama bizim tanrımız kesti adamı yani biçti
21:41
ve ondan bize içine sığınacağımız güvenli bir çatı
21:44
yaptı. Benzer bir kozmik savaşta
21:46
atina'da oluyor. Antik yunan'da titano makia
21:49
adıyla karşımız. Çıkıyor hani şu olimpos'u
21:52
tanrılarla onların ataları olan o devasa titanlar arasındaki
21:56
yeri göğü inleten 10 yıllık savaş.
21:58
Şimdi sevgili dinleyenler titanlar çoğu zaman sinemada
22:01
sırf kötülük olsun diye etrafa saldıran kötü niyetli yaratıklar
22:05
gibi yansıtılır. Ama işin mitolojik ve sosyolojik
22:08
tarafı öyle değil. Titanlar doğanın
22:11
evcilleştirilmemiş, kontrol edilemeyen kör ve sağır vahşi
22:15
yüzü dağları yıkan depremler, gökyüzünü karartan yanardağ
22:19
patlamaları her. Silip süpüren kasarıyorlar.
22:22
Titanlar bunlar onların ahlakı ve kuralları yok.
22:25
Sadece var oluyorlar ve yıkıyorlar.
22:27
Abi olimposlular ise yasayı aklı, devleti, zanaat ve
22:32
sınırları çizilmiş medeniyeti temsil ediyorlar.
22:35
Yani yeni bir dünya kurma iradesi zeus un babası kronos'u
22:39
tahtından edip o devasati tanrıları tartaros'un yani yer
22:43
altının o en dibindeki zifiri karanlıklara hapsetmesi
22:48
zincirlemesi aslında insanoğlunun vahşi doğayı.
22:51
Zapt etme onu kendi yaşam alanının kendi sınırlarının
22:55
dışına itme çabasıdır. 10 yıl süren savaş aslında insanın
23:00
doğayla binlerce yıl süren mücadelesinin o korkunç
23:04
belirsizlik hissini yer altına gömme arzusunun da bir metaforum
23:08
şöyle bir düşününce, aslında bugün bizim devasa beton
23:12
barajlar kurup taşkınları önlemeye çalışmamızla, örneğin
23:16
fay hatlarının üzerine deprem izola binalar inşa etmemizle
23:20
zeus un titanları. Altına tekması tamamen aynı
23:24
psikolojik dürtünün eseridir. Insan kendi yarattığı tanrılar
23:29
aracılığıyla aslında kendi yapamadığı şeyi simgesel olarak
23:33
başarıyor, kaosu hapse atıyor. Tüm bu savaşların kanın kozmik
23:38
şiddetin sonucunda ulaşılan nihai mertebe var ya işte antik
23:42
insanına ne diyor? Abi kozmos bugün biz kozmos
23:45
zenci aklımıza hemen uzay galaksiler yıldız tozları falan
23:48
geliyor ama kelimenin antik yunancadaki orijinal çok anlamı
23:53
çok. Daha estetik, çok daha
23:54
derinlikli bir yerden besleniyor.
23:56
Kozmoz düzenlemek ahenk hatta süs ve mücevher demek.
24:01
Daha önceki bölümlerde söylediğim gibi kozmetik
24:03
kelimesi de tam olarak buradan gelir.
24:05
Güzelleştirmek, bir şeye form ve belirli bir düzen vermek var
24:09
olanı parlatmak işte o kaosun çirkin şekilsiz ve korkutucu
24:14
karanlığına karşı kazanılan bu savaş, dünyayı 1000 mücevher
24:18
gibi ince ince işlemek, ona tıkır tıkır işleyen bir düzen
24:22
oturtmak anlamına gelir. Insanlık kendi inşa ettiği
24:25
medeniyete kurduğu ilk şehirlere yaptığı yasalara bakıp göğsünü
24:29
gererek işte diyor. Yani biz o ilkel vahşeti yendik
24:33
ve yerine bu ahenkli güzel yapıyı yani kozmos'u kurduk.
24:38
O kaotik ve karanlık ormanlar budandı.
24:41
Sınırları belli tarlalar ekildi, nehirlerin yönü değiştirildi,
24:45
takvimler yapıldı ve evren nihayet o deli gömleğinden
24:49
kurtulup öngörülebilir, içinde yaşanabilir rasyonel bir mekan
24:53
haline geldi. Atık gece ve gündüzün kuralı
24:56
var. Mevsimlerin sırası var insanın o
24:58
ilk baştaki oğlum ya yarın güneş doğmazsa dehşeti yerini
25:03
tanrılarak güneşi her gün aynı saatte doğurur abi güvenine
25:06
bırakıyordu. Fakat tam bu noktada işin içine
25:09
kaçınılmaz insanlık hali, o var oluşsal endişe tekrarsızmaya
25:14
başlıyor. Düşünsene gökyüzünü tiyamatın
25:16
sırtından gerdin abi yeri sabit dedin mevsimleri de biz sıraya
25:20
koydun. Titanları da okyanusun dibine
25:22
zincirledin e tamam kağıt üzerinde mükemmel her şey zafer
25:26
kazanılmış devasa evren kusursuz bir saate döndürülmüş çarklar
25:30
dönmeye sular akmaya ekinler, yeşermeye başlamış ama bu
25:34
kurulan saat mekanizması kendi kendine sonsuza kadar
25:37
işlemeyecek bu çarkların dönmeye devam etmesi için.
25:41
Bu düzenin bu ihtişamlı kozmos'un çökmemesi için
25:44
birilerinin sürekli mesai yapması gerekiyor.
25:47
Işte bu mesai o durdurak bilmeyen vardiya sadece
25:51
tanrıların omuzlarına yüklenmiş bir iş değil.
25:53
Abi evren kozmos kurulu yok kurulmasına ama tıpkı yeni
25:57
alınmış gıcır gıcır bir araba gibi sen deposuna benzin
26:01
koymazsan. Periyodik bakımının yapmazsan
26:03
bir süre sonra 10 yıllık arabaya döner.
26:05
O koca çarkların dönmesi, güneşin her sabah aynı rotadan
26:09
doğup nehirlerin tam vaktinde taşması gerekiyor.
26:12
Aksi takdirde senin zar zor inşa ettiğin o muazzam yapı tepene
26:16
bir gün çöküverir. Antik insan doğa'nın bu çürüme
26:20
ve geriye gitme eğilimini bugünün fiziğinde termodinamiğin
26:23
ikinci yasası dediğimiz o meşhur entropiah aslında iliklerine
26:27
kadar hissediyordu. Bilimsel adını bilmiyorlardı
26:30
tabii ama. Her şeyin bozulmaya, dağılmaya
26:33
ve o eski kaotik haline geri dönmeye meyilli olduğunu
26:36
yaşayarak öğreniyorlar. Bırakın tarlayı beal ekmeğin
26:40
hemen vahşi otlar basarım evi onarmayın abi ertesi sene çatı
26:44
çöker düzen doğaya aykırıdır arkadaşlar doğanın fabrika ayarı
26:48
zaten kaos o yüzden o makineyi çalışır tutmak o düzende ısrar
26:52
etmek devasa bir efor istiyordu. Bu eforu sistematize etmek.
26:58
Için kusursuz bir yazılıma evrensel bir anayasaya
27:01
ihtiyaçları vardı. Şimdi mısırın o yakıcı kumlarına
27:04
gidelim. Piramitlerin gölgesine karşımıza
27:06
muazzam bir konsept çıkar ma at. Mad kavramını öyle bugünkü
27:11
sığkatımızla sadece adalet ya da doğruluk diye çevirip geçersek
27:16
çok büyük haksızlık ederiz. Antik zihniyete mad evrenin,
27:20
fiziksel, ahlaki ve kozmik düzenin ta kendisi tanrılar bile
27:24
uymak zorunda. Her şeyin dengede kalmasını
27:27
sağlayan hassas bir terazi şöyle anlatayım, bugün siz bir yalan
27:32
söylediğinizde hani söylemezseniz tabi de yani.
27:35
Karşınızdaki birinin hakkını yediğinizde ne olur abi?
27:38
Sosyal bir kuralı veya hukuki bir yasayı çiğnemiş olursunuz.
27:43
Iş nerede biter? Belki mahkemede olay o kişiyle
27:46
sizin değil, sadece aynı zamanda toplumla da sizin aranızdadır.
27:50
Bir yandan da evrenin de umurunda bile olmazsın ama antik
27:53
mısır'da bir köylü pazarda terazi ehile yaptığında veya
27:57
1000 memur rüşvet aldığında sadece basit bir adli suç
28:01
işlemiş olmuyor. Bizzat evrenin fiziksel dokusuna
28:05
zarar vermiş ma atı delmiş oluyordu.
28:08
Düşünün nil nehri'nin o sene taşmamasını güneşin tutulmasını
28:12
veya bir salgın hastalığın patlak vermesini bizzat o
28:15
terazide yapılan hileye bozulan o ahlaki dengeye bağlıyorlardı.
28:20
Senin ahlaksızlığın kozmozun çökmesine sebep oluyor.
28:23
Müthiş bir var oluşsal sorumluluk tabi bunlar o dönem
28:26
için mükemmeldi arkadaşlar bugün.
28:29
Işte sosyal medyada bazı bilimden uzak insanlar şunu
28:32
diyebiliyor, ya kardeşim deprem oluyor çünkü siz şöyle şöyle
28:35
davranıyorsunuz, toplum olarak şunları yapıyorsunuz falan ama
28:39
bu kaotik şeyler niye bunları yapmayanların da başına geliyor?
28:42
Bunu hiç sorgulamıyorlar. Neyse o sulara hiç girmeyin.
28:45
Sadece bugün bile böyle şeylerin zihniyetlerin olduğunu düşünün.
28:49
Bu kafadaki insanların taa antik dünyadaki insanlarla aynı kafada
28:54
olduğunu ve bir adım ilerlemediğini görmüş
28:56
olacaksınız. Ama o dönemde bilim yok,
28:58
araştırma yok. Elinin altında Google yok yani
29:01
düşün, buna rağmen hâlâ o kafadalar.
29:04
Ben bir şey demiyorum abi o dönem ki insana haklı
29:06
görebilirim. Her şeyden uzak yaşayan bir
29:08
insan çevresine kapalı ama bu dönemkini maalesef göremiyorum.
29:12
Bu da benim kişisel bir yorumum nil vadisinden çıkalım.
29:15
Biraz daha doğuya gidelim. Mezopotamya'nın balçık kokan
29:19
bereketli düzlüklerine biraz daha buralara, sümerlere
29:22
girelim, orada da sistemin tıkır tıkır çalışmasını sağlayan.
29:26
M adını verdikleri ilahi kararnameler, yazgılar var.
29:29
Bakın, bu m kavramı o kadar acayip ki insanlık tarihinin
29:33
zihinsel kırılma noktalarından biri.
29:35
Bu mleri bugünün bilgisayar dünyasındaki kaynak kodları ya
29:40
da birer işletim sistemi gibi düşünebilirsiniz.
29:43
Taht yapımından tutun da ekmek pişirmeye, müzik aleti çalmaktan
29:48
tutun da savaş sanatına, adalete, hatta fahişeliğe kadar
29:52
medeniyeti var eden her eylemin onlar için diyorum.
29:56
Her mesleğin bir msi bir şifresi var.
29:58
Adamlar için Sümer mitolojisinde.
30:00
Bu m ler tanrıların elinde tuttukları somut nesneler adeta
30:04
birer USB bellek, flash bellek gibi tasvir edebilirsiniz.
30:08
Tanrılar bunları birbirlerinden çalıyorlar, kurallara hediye
30:11
ediyorlar. Eğer bir şehrin koruyucu tanrısı
30:14
savaşta yenilip o teknoloji tabletlerini o mailleri düşmana
30:18
kaptırırsa inançlarına göre o şehirde artık ekmek pişirilemez.
30:22
O medeniyet unsurları kullanılamaz hale geliyordu.
30:25
Yani uygarlık dediğimiz şey, tanrıların yazdığı kodların
30:29
indirilip kurulması. Işleyen bir sistem, uygarlığın
30:32
hacklenmesi gibi bir şeyden bahsediyoruz.
30:35
O yüzden bu yasaları bu yazgıları, gözleri gibi korumak
30:38
zorundalar. Peki mısır'da maat
30:41
mezopotamya'dan meler yasaya yazılmış sınırlar çizilmiş ama
30:46
bu devasa makinanın fişi nereye takılı?
30:48
Bu kozmik sunucuların enerjisi nereden geliyor işte işin en
30:52
çarpıcı. Zurnanın zırt dediği yere
30:54
geliyoruz. Abi, insan ve tanrı arasındaki o
30:57
muazzam simbiyotik ilişki. Biz bugün dinlere, inanç
31:01
sistemlerine bak. Genellikle her şeye gücü yeten
31:04
hiçbir şeye ihtiyacı olmayan bir yaratıcı konseptine alışkınız
31:07
ama çok tanrılı sistemde, politeizmde işler asla böyle
31:11
yürümez. Tanrıların bize bizim onları
31:14
olduğundan çok daha fazla ihtiyacı var.
31:16
Sümer metinlerini açıp okuduğunuzda şok edici insanın
31:19
kibrini yerle bir eden bir gerçekle karşılaşırsınız.
31:23
Muazzez ilmiye çığ burada okumanızı ayrıca tavsiye ederim.
31:26
Yani bir Cumhuriyet çınar'dır. Yakın zamanda vefat etmiş birisi
31:30
çok yılda yaşamıştır, iyi ki yaşamış süm.
31:33
Tanrılar insanı sevap işlesin, erdemli olsun kemale Ersin diye
31:38
yaratmıyor. Sümeroloji de düpedüz amele
31:41
olarak yaratıyorlar arkadaşlar. Vallahi şaka yapmıyorum.
31:43
Yani tanrılar dünyayı kurduktan sonra tarlaları sürmek,
31:47
bataklıkları kurutup kanalları kazmak onlara çok zor gelmiş
31:51
adeta sendikal bir isyan çıkarıyorlar.
31:54
Diyorlar ki ya biz tanrıyız bu pis işleri bu ağır ameleliği biz
31:58
niye yapıyoruz deyip kendi yerlerine ırgat gibi çalışsın
32:01
diye insanı çamurdan ve. Yoğurmuşlar yani insan bu
32:06
evrensel makinanın kömür kürecisi bir anlamda
32:10
sümerolojide. Hâl böyle olunca o devasa
32:12
ziguratlarda veya tapınaklarda yapılan ritüeller kesilen o
32:16
binlerce kurban yakılan tütsüler basit birer saygı duruşu veya
32:20
ruhani bir arınma seansı değil, onlar kelimenin tam anlamıyla
32:25
lojistik destek pillerin şarj edilmesi, abi o tapınaklarda her
32:29
gün tonlarca etince ayır cayır yakılmasının çok pratik bir
32:33
sebebi var tanrılar acıkır. Evet, o her şeye gücü yeten
32:37
tanrılar, insanların yaktığı o kurbanların dumanıyla o
32:40
enerjiyle beslenmek zorunda bir babil rahibi o suna o hayvanı
32:45
yatırıp kanını akıtmadığında sadece dini bir görevi aksattığı
32:49
için günaha girmiş olmuyor. Güneş tanrısının yakıt tankını
32:52
boş bırakmış oluyor. Gökyüzündeki motorun
32:55
tekleyeceğinden suların çekileceğinden korkar.
32:58
Adam evrenin kaderi bir çiftçinin feda edeceği o bir
33:02
çuval buğday bir baş soğana bağlı o dönemdeki insan.
33:06
Bunlar için Sümer coğrafyasında bu muazzam bir çıkar ilişkisi
33:09
arkadaşlar müthiş bir vinwin kazan kazan oyna aslında insan
33:13
tarlayı sürer, ekinleri kaldırır.
33:15
En iyi parçayı ilk mahsulü ateşe atıp tanrıya al abi yakıtın
33:20
afiyet olsun der tanrı da o dumanla göbeğini doyurup güneşi
33:23
ısıtmaya devam eder. Rüzgarı estirir, yağmuru
33:26
yağdırıp o tarlanın bir sonraki mevsim tekrar yeşermesini
33:30
sağlar. Bugün bizim dijital
33:32
algoritmalarla kurduğumuz o bağımlı ilişkiye ne kadar da
33:35
benziyor değil mi biraz? Düşününce insan cidden bir oha
33:39
oluyor. Biz bugün sürekli veri
33:40
üretiyoruz, tıklıyoruz, sık rol ediyoruz, fotoğraflarımızı,
33:44
duygularımızı yüklüyoruz ve o dev teknoloji şirketlerinin
33:48
sunucularını yani modern zamanın silikondan yapılma tanrılarını
33:52
besliyoruz. Onlar da bizim bu verilerimizi,
33:54
bu kurbanlarımızı alıp karşılığında bize içinde
33:58
yaşayabileceğimiz o dijital düzenini algoritmik kusursuz
34:03
kozmozu sunuyorlar. Bir nevi bir tıklamayı erişim
34:06
vermeyi. Kırsak onların sistemi çöker,
34:09
antik insan tapınaktaki ateşi söndürürse evren çöker makineyi
34:13
çalışır, tutma stresi hiç değişmiyor.
34:16
Abi sadece dekor yenileniyor fakat işte tam burada işin o acı
34:21
ve tekinsiz tarafı baş gösteriyor.
34:23
Sen ne kadar kusursuz bir yazılım yaparsan yap mata ne
34:26
kadar sadık kalırsan kal o kurban ateşlerini gökyüzüne
34:30
kadar harla insanın içini kemiren o kadim şüphe hiçbir
34:34
zaman tam anlamıyla yok edilemiyor.
34:36
Çünkü kurulan bu. Ikili kozmoz bu süslü evren son
34:40
derece kırılgan bir cam fanustan ibaret ve antik insan bunu çok
34:44
iyi biliyor. Kalın, surların ışıklı,
34:46
tapınakların bittiği yerde o sınırların hemen dışında o camı
34:50
kırıp içeri sızmak için sabırsızca fırsat kollayan, eski
34:55
şekilsiz ve karanlık güçler, yani bir zamanlar yenildiği
34:58
sanılan kaos, her an geri dönmeyi beklemekte.
35:02
Politizmin yani çok tanrılı inanç sistemlerinin monoteizmden
35:06
o tek tanrılı dinlerden. En kritik kırılma noktası da tam
35:11
olarak burası. Tek tanrılı sistemlerde kötülük
35:14
veya kaos nihayetinde o mutlak gücün kontrolünde onun izniyle
35:19
var ama antik zihniyette kaos tanrılardan da eski evrenin ham
35:23
maddesi onu öldüremezsin. Sadece ne yaparsın?
35:26
Uyutursun, yatağın altına süpürülmüş devasa bir toz bulutu
35:30
gibidir bu şey siz yukarıda tarlanınızı eker krallığınızı
35:34
yönetirken o yer altında sınırların hemen ötesinde
35:37
sabırla bekler bir deprem. Bir yanardağ patladığında antik
35:42
insanın aklına hemen aha zincirler gevşedi.
35:45
Uyanıyorlar fikrinin gelmesi bundandır.
35:48
Bu amansız dönüş korkusunu en iyiliklerinize kadar
35:51
hissedeceğiniz yer yine antik mısır.
35:54
Hani o az önce tıkır tıkır işleyen ma at düzeninden
35:58
evrensel yasalardan bahsettim. Ya dışarıdan bakınca her şey
36:01
kusursuz. Koca piramitler falan dikilmiş
36:04
muazzam bir özgüven var ama. Işin aslı hiç öyle rahat değil.
36:08
Mısır mitolojisinde pozmik düzenin garantisi her şeye hayat
36:12
veren güneş tanrısı ben ona bulmaca tanrısı diyorum.
36:15
Bulmacalarda çıktığı için rahat gökyüzünde 10 meşhur kayığıyla
36:19
süzülürken her şey yolunda abi. Fakat akşam olup da güneş batuf
36:23
kullanan aşağı doğru kızararak battığında mısırlılar için
36:27
sadece sıradan bir gece başlamıyor.
36:29
O an bütünle evrenin nefesini tutup beklediği dehşet verici
36:34
bir ölüm kalım mücadelesinin start aldığı an güneş battında
36:38
rahat adını verdikleri karanlık tekinsiz yeraltı dünyasına giriş
36:43
yapıyor. Güneş ra batıyor, nereye doğru
36:46
aşağıya, nereye ayaklarımızın altına doğru geliyor bir anlamda
36:50
yani yer altına iniyor. Adamların zihniyetinde ve bu
36:53
yolculuk öyle turistik bir gezi değil, o karanlık suların içine
36:56
en dipteki zifiri içlikte pusuya yatmış bekleyen bir şey var.
37:00
Duaatın içinde ape diğer adıyla aupis ape devasa bir kaos
37:06
yılanı. Onun amacı ne intikam almak, ne
37:08
dünyayı yönetmek ne de kendisine tapınmasını sağlamak.
37:11
Tek bir var oluş amacı var, ışığı düzeni ve anlamı yutmak
37:16
ranın kayığını alabora edip o güneşi midesine indirmek ve her
37:21
şeyi o ilk baştaki anlamsız şekilsiz karanlığa geri
37:24
döndürmek düşünebiliyor musunuz? Olma sırrı rahibim psikolojisini
37:28
adam tapınakta sabaha kadar nöbet tutuyor böyle dua.
37:31
Kuyu titreyerek ritüeller yapıyor çünkü o gece ranın app
37:35
yenilme ihtimali var. Bu öyle belki bir gün kıyamet
37:39
kopar gibi soyut uzak bir gelecek korkusu değil.
37:42
Adamlar her gece yarın sabah güneş doğmaz diye bunu
37:46
yaşıyorlar her gün. Ama her allahın günü bu kozmik
37:49
savaş yeniden veriliyor ra gece boyunca yılanla savaşıyor
37:53
mızraklıyor, parçalıyor sabah kan ter içinde zaferle ufuktan
37:57
yeniden doğuyor. Evren her 24 saatte bir kao.
38:02
Şuramunun kenarından kıl payı dönüyor.
38:04
Bu bize antik insanın düzene 10 medeniyete ne kadar pamuk
38:08
ipliğine bağlı bir güvensizlikle baktığını aslında ne yapıyor
38:12
gösteriyor? Düzen dediğimiz şey peşin
38:15
ödenmiş ömür boyu garantili bir mal değil, her gün bedeli kanla
38:19
terle ritüelle yeniden ödenmesi gereken adeta günlük bir
38:23
abonelik sistemidir onlar için. Şimdi bu bir günlük savaş size
38:27
stresli geldiyse biraz kuzeye gidelim iskandinavya affetmez
38:31
fiyorlarına. Alım abi vikingler'in dünyası
38:34
hani şu filmlerde gördüğümüz baltalarıyla ortalığı kasıp
38:38
kavuran zerre korkusu olmayan, yakışıklı abi ve güzel ablaların
38:42
dünyasına işini ronik tarafı ne biliyor musunuz?
38:45
Insanlık tarihinin belki de en pesimist en karanlık, en umutsuz
38:50
mitolojisi bu korkusuz adamların elinden çıkıyor.
38:54
Coğrafya kader hocam mısır'da en azından düzenli akan bir nil
38:57
var. Her gün pırıl pırıl doğan bir
38:59
güneş var iskandinavya'da ise 6 ay süren insanın ruhunu donduran
39:04
karanlık kışlar, bitmek bilmeyen fırtınaları, okyanus'un grimasız
39:09
dalgaları orada doğa o kadar vahşi ve baskın ki iskandinav
39:13
insanı o kozmozun düzenin kalıcı olduğuna hiçbir zaman inanmıyor
39:17
işte bu yüzden iskandinav mitolojisinde kaosun geri dönüşü
39:21
bir ihtimal veya her gece atlatılan bir.
39:25
Dike değil, kesin ve kaçınılmaz net bir sunum.
39:28
Onlar buna ragnar rockü diyorlar.
39:31
Tanrıların alacakaranlığı düzenin çöküşü bugün diğer inanç
39:34
sistemlerindeki kıyamet senaryolarına baktığınızda
39:37
genellikle bir ahlaki çöküş insanların yoldan çıkması
39:41
sonucunda gelen bir ilahi ceza görürsünüz.
39:44
Günah işlerseniz dünyayı başınıza yıkarım der tanrılar
39:47
ama ragnarok öyle değil. Ne kadar iyi olursan ol tanrılar
39:51
görevini ne kadar mükemmel yaparsa yapsın o son gelecek
39:55
kaosun zincirleri eninde sonunda paslanacak ve kırılacak.
39:58
Yani bildiğiniz kıyamet olayı kehanet çok net.
40:01
En başından beri belli hile kâr ve ateşin değişimin aslında o
40:06
sinsi kaosun temsilcisi olan loki tanrı loki zincirlerinden
40:10
kurtulacak devasa korkunç kurt friir ağzını açtığında alt
40:15
çenesi yere üst çenesi gökyüzüne değecek.
40:18
Ve güneşi ayı yutacak dünyayı çepeçevre saran o dev deniz
40:23
yılanı yörmanganda suların altından şaha kalkıp okyanusları
40:28
karaların üzerine medeniyetin o incecik şehirlerinin üzerine
40:32
kusacak. Bakın yine okyanus yine sular
40:34
yani o ilk baştaki şekilsiz ve karanlık ilkel kaos bütün bir
40:39
evreni geri almak için yükseliyor.
40:41
Kozmos'un o süslü binaları ince ince işlenmiş yasaları bir anda
40:46
sulara gömülüyor. Bu hikayenin beni en çok çarpan
40:49
kısmı odin abi her şeyi bilen bilge baş tanrı ragnarok'un
40:53
geleceğini başından beri biliyor.
40:55
Hangi canavarla savaşıp nasıl öleceğini saniye saniye biliyor.
40:59
Thor o devasa çekiciyle o deniz yılanını öldüreceğini ama
41:03
yılanın zehri yüzünden sadece 9 adım atıp oracıkta can
41:06
vereceğini biliyor buna rağmen. Sonun mutlak bir yenilgi mutlak
41:11
bir karanlık olduğunu bile bile o boru öttüğünde bütün tanrılar
41:14
silahlarını kuşanıp meydanına iniyorlar.
41:17
Celal şengör de derya şu sözü sürekli cehalet denizine karşı
41:21
aklın çırpınışı burada tam olarak öyle bir şey var.
41:25
Karanlığın ve kaosun eninde sonunda galip geleceğini bilsen
41:29
bile ışık adına, düzen adına insan olmak adına son kılıcı
41:33
sallama erdemi muazzam bir var oluşsal direniş abi bu.
41:37
Yani ben şöyle derdim zaten öleceğim o zaman savaşmayın
41:40
belki farklı bir son olabilir ama öyle değil işte peki biz.
41:45
Felsefi derinliği olan ama sonucunda da yine hikaye olan bu
41:49
öykülere bakıp ne hissediyorum? Bize ilkel adamlar işte güneşi
41:53
yılan yutacak sanmışlar diye dudak bükmek çok kolay geliyor.
41:57
Modern şehirlerimize o fiber internet ağlarımızın,
42:00
gökdelenlerimizin kusursuz sandığımız anayasalarımızın
42:04
içinde tamamen güvende olduğumuzu, kaosu tamamen
42:08
sildiğimizi sanıyoruz. Ama vallahi durum hiç öyle değil
42:11
arkadaşlar. Bundan sadece birkaç yıl önce
42:13
gözle görülmeyen bir virüs çıktığında ne oldu o medeniyet
42:17
dediğimiz kozmoz dediğimiz o yenilmez sistem aylar içinde
42:21
çöktü, market rafları boşaldı. En gelişmiş ülkelerin
42:24
vatandaşları bir rulo tuvalet kağıdı için birbirini
42:27
yumrukladı. Luppo abiler ortaya çıktı.
42:31
Sokaklar ıssızlaştı, yeni yeni bitkiler türedi.
42:35
Hayvanlar sokaklara indi. Ormanlardan belirsizlik dehşeti
42:39
herkesin üzerine bir kara basan gibi çöktü işte ape bir anda
42:44
modern şehirlerimizin tam ortasında başını kaldırıverdi.
42:47
O gün demek ki neymiş kaos hiçbir yere gitmiyor.
42:50
Abi sadece çok daha derinlerde çok daha sofistiki bir şekilde
42:54
pusuya yatmış binlerce yıl önceki o sürekli tekrarlayan
42:57
mitolojik mücadele döngüsü bugün.
43:00
Senin benim siyasi krizlerimizde, ekonomik
43:03
çöküşlerimizde ekolojik felaketlerimizde aynen devam
43:06
ediyor. Biz sadece olaya bu kadar
43:08
mitolojik bakmıyoruz, mistik bakmıyoruz.
43:11
Sınırların dışındaki o karanlık her an içeri girmeye hazır.
43:15
Biz sisteme her yön ayakta tutmak için çabalıyoruz ama
43:18
belki de bizi en çok ürkütmesi gereken şey bu canavarların her
43:22
zaman sadece dışarıda o uzayın derinliklerinde vahşi doğada
43:26
olmaması bize asıl meselenin, insanın kendi içiyle kendi
43:30
zihniyle olduğunu fısıllıyor. O canavarlar bizim çok daha
43:33
yakınımızdaki bir yerlerde barınmakta.
43:35
Yani işin psikolojik kısmına da. Mek istediğimi anlıyorsunuzdur,
43:40
sonra da kapatalım. Bölümü abi bu canavarlar aslında
43:43
bizzat dediğim gibi kafamızın içinde karl gustav jung kolektif
43:47
bilinç dışı bir diye bir teori ortaya atıyor.
43:49
Ne zaman 20. Yüzyılda jung diyor ki insan
43:53
zihni boş bir levha değildir. Kime atıyor bu boş levha olayını
43:57
hani tabulara sayı duymuşsunuzdur. 17.
44:00
Yüzyılın ingiliz filozofu john lokumdur boş levha anlamına
44:03
gelir, deneycilik teorisidir. Bir anlamda bizim jung diyor ki,
44:07
o şöyle değil abi. Bu öyle üstüne bir şeyler
44:10
yazabileceğim bir kağıt değildir diyor. 100 binlerce yıllık
44:13
evrimsel kültürel mirasımız atalarımızın o mağaranın
44:17
karanlığında hissettiği korkular o ateşe bakarken kurdukları ilk
44:21
hayaller bizim genlerimize zihnimizin o en karanlık en
44:25
derinlerindeki dehlizlere kazandı.
44:27
Biz doğduğumuzda bu arka plan yazılımıyla bu arka tiplerle
44:31
birlikte dünyaya geliyoruz. Yani bir doluluk var, halt
44:35
yemişsin diyor john loka yani o babil deki tiyat mısır'daki a.
44:39
Ya da iskandinavya'daki o dünyayı yutacak devasa kurt fen
44:43
reir. Bunlar sadece eski çağın
44:45
fantastik can sıkıntısından uydurulmuş canavarları değil.
44:49
Bunlar hepimizin içinde taşıdığı yıkıcı kuralsız amorfe ilkel
44:54
dürtülerin ete kemiğe bürünmüş halidir.
44:57
Insanın içindeki o saf it hani freudyan anlamda o hiçbir
45:00
toplumsal yasa tanımayan. Sadece tatmin arayan haz ilkesi
45:05
bencil ve karanlık enerji var ya işte mitolojideki kaos bizzat
45:09
odur. O tiyanat hepimizin içinde
45:12
sessizce yatıyor. Diğer yanda da o tiyamatı kesip
45:14
biçen kurallar koyan evreni sıraya dizen marduk var ya hani
45:18
o da bizim rasyonel aklımız irademiz toplum içinde
45:21
yaşayabilmek için kendimizi dizginleme kapasitemizdir.
45:25
Bir anlamda sen sabah alarm çaldığında o sıcak yatağından
45:29
hiç çıkmak istemeyip her şeyi boş vermek, sistemi reddetmek.
45:33
Turuna küfür etmek istediğinde aslında içindeki o kaos canavarı
45:37
o anarşi uyanıyor ama sonra ne yapıyorsun başa başa kalkıyorsun
45:41
ilk çekip kalkıyorsun, kravatını takıyorsun.
45:43
Ne bileyim işte takılarını takıyorsun.
45:46
Üniformanı giyip o kilitlenmiş trafiğin içine sıraya
45:49
giriyorsun. Vergini ödüyorsun, kurallara
45:52
uyuyorsun işte. O an içindeki o marduk o zeus
45:56
eline kılıcı alıp o canavarı bastırıyor.
45:59
Senin medeniyetin kozmos'un bir parçası yapıyor biz her gün.
46:04
Kararımızda kendi içimizdeki o mitolojik savaşı ragnar öykü o
46:08
titano makyayı saniye saniye tekrar yaşıyoruz.
46:12
Tanrılar ve canavarlar gökyüzünde ve yer altında değil,
46:15
gerçekten bizzat bizim sinir sistemimizde nöronlarımızda
46:19
kozlarını paylaşıyorlar. Bu meseleyi çok güzel özetleyen
46:23
o taşları yerine oturtan bir yerde visim de dinler, tarihçisi
46:26
mirsea eliat eliat 10 meşhur kutsal ve din dışı kitabında
46:32
insanın bu bitmek bilmeyen düz. Hurma takıntısını müthiş bir
46:36
yere bağlıyor abi diyor ki insan o devasa kaos denizinde o
46:41
anlamsızlıkla belirsizlik okyanusunda yüzemez nefes alamaz
46:45
bu olur. O yüzden hayatta kalabilmek o
46:48
akıl sağlığını koruyabilmek için acilen kendine kutsal ve düzenli
46:52
bir merkez yani kendi çapına bir kozmos inşa etmek zorunda.
46:56
Eskiden ilkel insanlar bir köy kurarken bile tam ortasına bir
46:59
direkt dikerlermiş. Ahanda dünyanın merkezi evrenin
47:03
göbeği burası derlermiş. Çünkü o direğin dışarısı
47:07
karanlık orman dışarısı belirsiz dışarısı pekinsiz sence bu 10
47:12
mızrakla antik insanın yaptığı bir şey ilkel mi abi?
47:15
Bugün sen yeni bir eve taşındığında ilk ne yapıyorsun?
47:18
Önce bir temizlik değil mi? Kendi kokunu sindiriyorsun.
47:20
Sonra eşyalarını kendi mantığına, kendi estetiğine göre
47:24
diziyorsun, yerleştiriyorsun, kitaplarını bir sıraya
47:28
diziyorsun, yastıklarını düzeltiyorsun duvara da şöyle
47:31
kocaman sevdiğin bir tablo yok. Aslında o an yaptığın şey o
47:35
tuğla ve betondan oluşan anlamsız, yabancı sana ait
47:40
olmayan boşluğu evcilleştirmek, orada kendi küçük pantolonunu,
47:45
kendi maat sistemini kuruyorsun. Dışarıdaki kaostan kaçmak için
47:49
eve kapanıyoruz ya bazen. Bunun gibi bir şey işte o
47:51
kapıdan içeri girip kilici çevirdiğinde oh be ediyorsun.
47:55
Burada kuralları ben koyuyorum. Burası benim kozmozum hadi
47:58
gelsin o patron şimdi laf etsin diyorsun ama bir yandan hom ofis
48:02
çalışanlar da var. Neyse dışarıdaki o devasa kaotik
48:06
ve acımasız metropolden kaçıp kendi inşa ettiğini, o kutsal
48:10
küçük güvenli merkeze sığınıyorsun, hatta işi bir adım
48:13
öteye taşıyım masanın üstündeki o kalemliği düzeltmen
48:17
bilgisayarında biriken o dosyalara isimlendirip ayrı
48:20
klas. Tutmam bile aslında o ilkel
48:22
insanın gökyüzüne bakıp yıldızları takım yıldızlara
48:25
ayırarak onlara büyük ayı küçük ayı diyerek bir anlam çıkarmaya
48:30
çalışmasıyla bana göre tamamen aynı psikolojik kökenden
48:33
besleniyor. Bilinmezlikten dağınıklıktan
48:36
tasnif edilmemiş olmaktan ölesiye korkuyoruz abi.
48:40
Çünkü belirsizlik demek o ilkel korteksimiz için hâlâ bir ölüm
48:44
tehdidi. Bu yüzden sürekli etiketliyoruz.
48:46
Sürekli kategorize ediyoruz sürekli ama sürekli yasalar
48:50
kurallar icat edip. Zihnimizi rahatlatmaya
48:53
çalışıyoruz. E işte tam da bu yüzden 10
48:56
mızraklı antik insanla aramızda o modern kibirle inandığımız
49:01
kadar büyük bir fark falan yok abi.
49:03
Biz bugün o asfaltta yürürken çok tanrıcılık bitti, medeniyet
49:07
zirve yaptı. Biz artık o ilkel hurafelere
49:09
falan inanmıyoruz diye kaslak kasıla geziyoruz ortalıkta.
49:13
Ama cidden sistemin iskeletine o kurduğumuz medeniyetin şemasına
49:18
bir vaktinizde o antik pantolonların aynen durduğunu
49:21
görürsünüz. Düşünsenize devlet dairelerini,
49:23
hantalu, bürokrasiyi antik yunan'da demeter diye bereket
49:28
tanrıçası vardı. Bugün onun yerine tarım
49:30
bakanlığı var. Savaş tanrısı ares.
49:32
Bugün Savunma Bakanlığı, adalet tanrıçası temesin elinden o
49:36
teraziyi aldık. Devasa beton adliye saraylarının
49:40
girişine diktik. Adına da ne yaptık?
49:42
Modern hukuk sistemi dedik. Biz bugün gök gürlemesinden
49:46
korktuğumuzda bir dağın zirvesine çıkıp zeus a boğa
49:49
kurban etmiyoruz belki evet. Ama ekonominin çökmesinden o
49:53
finansal kaostan o yoksulluk uçurumundan korktuğumuza ne
49:56
yapıyoruz? Merkez bankasına borsa
49:58
endekslerine o devasa bizim aklımızın almadığı karmaşık
50:03
kapitalist algoritmalara tapınıyoruz adeta tıpkı
50:06
sümerlerin 10 m tabletlerini o ilahi, yazgıları, gözü gibi
50:11
koruması, medeniyetin şifresi olarak görmesi gibi.
50:14
Biz de anayasalarımızı kanun hükmünde kararnamelerimizi ne
50:18
bileyim uluslararası sözleşmelerimizi o kaos kar.
50:22
Bizi koruyacak yegane, büyülü muskalar kutsal metinler olarak
50:26
görüyoruz. Hatta dijital çağ bakın abi
50:29
internet dediğimiz o devasa ağ milyarlarca insanın, bilginin,
50:33
çöpün, gerçeğin, yalanın nasıl söyleyeyim, nefretin ve sevginin
50:37
birbirine girdiği devasa. Amorf bir kaos okyanusu değil
50:41
mi? En saf haliyle tiyanmatın
50:43
kendisi çünkü daha yeni daha düzene girmedi.
50:46
Peki biz o dijital kaosta boğulmamak, o bilgi
50:49
bombardımanında aklımızı yitirmemek için ne yapıyoruz?
50:52
Tabii ki de modern dijital tanrılara yani o kusursuz
50:55
algoritmik yazılımlara sığınıyoruz.
50:57
Googleın ınstagramın twitter'ın algoritmaları onlar bizim
51:01
adımıza kaosu filtreliyor, veriyi ayıklıyor, anlamsız
51:04
boşluğa bir şekil verip bize pırıl pırıl, tamda ne hikmetse
51:08
bizim seveceğimiz bir akış sunuyor.
51:10
Değil mi? Ve bize karşılığında onlara her
51:12
gün kendi kişisel verilerimizi, dikkatimizi, zamanımızı, yani
51:16
modern çağın en değerli kurbanlarını sunuyoruz.
51:20
Zamanımızı tapınak değişti sunaklar değişti.
51:23
Heykellerin yerini sunucular aldı ama amansız güvenlik
51:27
ihtiyacı, evrensel düzen arayışı bir milim bile değişmedi
51:31
arkadaşlar. Kısacası dostlar, mesele aslında
51:33
çok net ister. Mısırın yakıcı güneşinin altında
51:36
ran'ın kayığına dualar edip sabahın olmasını bekleyen terli
51:41
terden bitmiş bir çiftçi olun ister elindeki o buz gibi son
51:45
model telefonda borsayı algoritmaları takip edip hayatta
51:49
kalmaya güvende olmaya çalışan modern bir plaza çalışan olun
51:53
hepimiz ama hepimiz aynı devasa boşluğun kenarında durmuş, o
51:57
karanlık uçuruma düşmemek için sıkı sıkı bir şeylere tutunmaya
52:01
çalışıyoruz. Eski tanrılar hiçbir zaman
52:03
ölmedi. Sadece modern takım elbiseler
52:06
giyip kıyafet değiştirdiler. Çünkü insan zihni o korkunç
52:11
kaosla çıplak elle savaşamayacak kadar kırılgan o belirsizlik
52:15
denizinde yüzemeyecek kadar aciz benden bu bölümlük bu kadar.
52:20
Umarım zihninizde o karanlık boşluğa karşı bir iki ışık
52:23
yakabilmişimdir. Evet sevgili dinleyenler buraya
52:26
kadar dinlediyseniz o kozmozu ayakta tutmak için algoritmaları
52:31
beslemek lazım. O yüzden bölümü.
52:33
Programı takip etmeyi unutmayın. Bir sonraki bölümde görüşmek
52:37
üzere. Kendinize çok iyi bakın, hoşça
52:40
kalın.